تۇرمىستىق سالت – داستۇرلەر
0
2017-12-19 10:36:00
|
كەلۋقاينارى:جۇڭگو قازاق راديو تورابى
|
جاۋاپتى رەداكتور :ايناگۇل

 

    نۇرلان سارسەنبايەۆ


    تۇرمىستىق سالت–داستۇرلەر قازاق ەتنوگرافيا عىلىمنىڭ ەڭ ۇلكەن سالالارىنىڭ ءبىرى. تۇرمىستىق سالت – داستۇرلەر سوناۋ ەسكى زاماننان باستالىپ ۇلتىمىزدىڭ ەگىنشىلىك، مال شارۋاشىلىق، ورمانشىلىق، اڭشىلىق، تەمىرشىلىك، سۋشىلىق، شيپاگەرلىك قاتارلى الۋان سالالارمەن تامىرلاسىپ جاتادى.


    قازاقتىڭ ءتورت تۇلىك مال، اڭشىلىق، ەگىنشىلىك، بالىقشىلىق، اعاششىلىق، زەرگەرشىلىك، كەستەشىلىك سەكىلدى ۇلتتىق ونەرلەرى، كيىز ءۇي مادەنيەتى، ءۇي جيحازدارى، ىدىس – اياق، ۇلتتىق تاعامداردىڭ تۇرلەرى مەن ەرەكشەلىكتەرى، اس – سۋ جانە داستارقان ازىرلەۋ، ۇلتتىق كيىم – كەشەك قاتارلى قىرۋار تۇرمىستىق سالت – داستۇرلەرىمىزدى تەرەڭنەن تانۋ، ءمان – ماعىناسىن ءتۇسىنۋ، زەرتتەۋدىڭ ماڭىزى وتە زور.


    اتا – بابالارىمىز اتام زاماننان بەرى جىلقى، سيىر، تۇيە قاتارلى ءتورت تۇلىك مال وسىرۋگە ەرەكشە ءمان بەرىپ كەلگەن. حالقىمىزدىڭ ءتورت تۇلىك مالعا قاتىستى اڭىز، ەرتەگى، ولەڭ – جىرلاردى وتە كوپ شىعارعان. سونىمەن بىرگە ءتورت تۇلىك مالدىڭ يەسى بار دەپ قاراپ «جىلقى ءپىرى ــ قامبار اتا، قوي ءپىرى ــ شوپان اتا، تۇيە ءپىرى ــ ويسىل قارا، سيىر ءپىرى ــ زەڭگى بابا، ەشكى ءپىرى ــ شەكشەك اتا» دەگەن تانىم – سەنىم قالىپتاستىرىپ، ءتورت تۇلىك مالدى قورلاسا، ولاردىڭ كيەسى شامدانادى دەپ ىرىمداپ وتىرعان.


    تۇرمىستىق سالت – داستۇرلەردە ءتورت تۇلىك مالعا ايعايلاپ ۇرىسۋعا، «كەت» دەپ زەكۋگە، جاتقان مالدىڭ ۇستىنەن اتتاۋعا، مالعا قاراپ دارەت سىندىرۋعا، مالعا تەرىس قاراپ مىنۋگە، مالدىڭ ءورىسىن بۇزۋعا، تۇندە دالاعا مال شىعارۋعا، ۇرلىق ىستەگەن، وتىرىك ايتاتىن ادامعا مال باقتىرۋعا، ءوزى باققان مالدى ءوزى سويۋعا بولمايدى. مال جاندى قازاق بالاسى ناۋرىز ايىندا تۋىلعان ءتولدى «ناۋرىز ءتولى» دەپ ىرىمداپ، «ءتول باسى» رەتىندە قاستەرلەپ، سويماي، ساتپاي، سيعا بەرمەي ەرەكشە كۇتىمگە الىپ باققان.


    قازاق حالقى ءتورت تۇلىك مالدىڭ ىشىندە جىلقى تۇلىگىن ەرەكشە قاستەرلەپ «جىلقى ەر ــ قاناتى»، «ات ــ ادامنىڭ سەرىگى، ءيت ــ مالدىڭ سەرىگى» دەگەن قاناتتى سوزدەر شىعارعان. وسىعان بايلانىستى «ءتورت تۇلىك مالدىڭ كەڭەسى» اتتى حالىق ەرتەگىسىندە جىلقى تۇلىگىن بىلاي سويلەتكەن:


    «بەتەگەلى بەلگە بىتەمىن، 
    نايزا ۇستاعان ەرگە بىتەمىن» دەگەن ولەڭ جولدارى قالعان.


    تاريحي ماتەريالدارمەن باتىرلار جىرىندا ايتىلۋلارعا قاراعاندا ەل ءۇشىن ەڭىرەگەن قازاق باتىرلارى اتا جاۋلارمەن بولعان قيان - كەسكى شايقاستاردا قۋسا جەتەتىن، قاشسا قۇتىلاتىن تۇلپارلارى بولعاندىعى ءسوز بولادى. مىسالى: قۇبىلاندىنىڭ تايبۋرىلى، تارعىننىڭ تارلانى، الپامىستىڭ بايشۇبارى، قامباردىڭ قارا قاسقاسى، قابانباي باتىردىڭ قۋباس اتى، قانكەلدى باتىردىڭ قارت كۇرەڭى، رايىمبەك باتىردىڭ كوك ويناعى، ەرجانىبەكتىڭ كوك دونەنى قاتارلى اتاقتى تۇلپارلارمەن سايگۇلىكتەر بولعان. باتىرلار قيىن – قىستاۋ كەزدەردە وزدەرىنىڭ مىنگەن تۇلپارلارىن سەنىمدى سەرىگىنە ساناعان. ۇلى ويشىل اقىن اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ «اتتىڭ سىنى» اتتى ولەڭى قاسيەتتى جىلقى تۇلىگىنىڭ ءتۇر–تۇلعاسى مەن سىنىن ەڭ تاماشا بەينەلەپ بەرگەن. جىلقى تۇلىگىنە بايلانىستى بايگە، كوكپار، قىزقۋار، تەڭگە ءىلۋ، اۋدارىسپاق، قامشى تاستاۋ، ءتۇرلى ات سەكىرتۋ قاتارلى ۇلتتىق ىسپورتتىق ويىندار وتكىزىلەدى.


    قازاق ءۇيىرلى جىلقىسىنىڭ ىشىنەن بىرەۋگە مال ۇستاپ بەرگەن كەزدە، سول جىلقىنىڭ جالىنان ءبىر تال قىلدى جۇلىپ الىپ، وعان سول جىلقىنىڭ سىلەكەيىن جاعىپ الىپ قالىپ وتىرعان. بۇنى حالىق «سىلەكەي سىرنە» دەپ اتاعان. بۇنىسى ــ الگى جىلقىمەن بىرگە ىرىس كەتپەسىن دەپ ىرىمداعاننان تۋعان تانىم. قازاق بالاسى كوپ مىنگەن ارداقتى اتىن كارتەيگەندە سوعىمعا سويىپ، باسىن قاستەرلەپ اعاشقا نەمەسە بيىك جەرگە ءىلىپ قويعان.


    حالقىمىز وتە ەرتەدەن تارتىپ ەگىنشىلىكپەن شۇعىلدانىپ كەلگەن ۇلت. كوكتەم مەزگىلىندە ديحاندار جەرگە تۇقىم سەپكەندە: 
    ديحان بابا اتامىز، 
    ءتيسىن بىزگە باتاڭىز. 
    بەرەكە بەر ەگىنگە، 
    تەر كەتپەسىن تەگىنگە، - دەپ تىلەك تىلەگەن. مىنە بۇل اتا – بابالارىمىزدىڭ ەرتەدە ەگىنشىلىكپەن شۇعىلدانىپ كەلگەننىڭ ايقىن دالەلى بولماق.


    قازاق حالقى تۇرمىس – تىرشىلىگى بارىسىندا تاعام مادەنيەتىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ «اس ادامنىڭ ارقاۋى»، «اسقا ادالدىق، دەنگە ساۋلىق بەرسىن» دەگەن سەكىلدى ماقال – ماتەلدەر شىعارىپ وزدەرىنىڭ ازىقتاناتىن تاعامدارىنىڭ ءتۇرىن مولايتىپ، ساپارلاندىرىپ وتىرعان.


    ەرتەرەكتە حالقىمىز جىلقى، سيىر، قوي، ەشكى ەتىن كوبىرەك تۇتىنعان. كەي جەرلەردە تۇيە، قوداستاردىڭ ەتىندە ازىقتىق ەتكەن. ءتورت تۇلىك مالدان ءسۇت، قايماق، ۋىز، قاتىق، كىلەگەي، ايران، ىركىت، سارىماي، قۇرت، ىرىمشىك، قىمىز، شۇبات، قۋىرداق. قاتارلى ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن تاعامدار جاسالسا، استىق داقىلدارىنان نان، ءبيداي كوجە، ارپا كوجە، بوكپە، جارما، جەنت، قارما، قاتتاما، ماي شەلپەك، باۋىرساق، تارى، تالقان، بوكتەرمە ت. ب. تاعامدار جاساعان. سونىمەن بىرگە حالىقتىق تاعامدار ارقىلى ناۋقاس ادامداردى دا ەمدەگەن.


    قازاقتا قوناق كۇتۋ ۇلكەن مادەنيەتتىلىك ەسەپتەلەدى. كەلگەن قوناقتىڭ مارتەبەسىنە، جاسىنىڭ ۇلكەن – كىشىلىگىنە قاراي سي – قۇرمەت كورسەتىلەدى. قوناقتارعا تارتىلاتىن تاباقتىڭ ءتۇرى كوپ. قوناققا تارتىلاتىن تاباق تۇرلەرى ــ باس تاباق، قوس تاباق، سي تاباق، كۇيەۋ تاباق، كەلىن تاباعى، جاستار تاباعى، جاي تاباق بولىپ بولىنەدى. سيلى قوناقتارعا باس تاباق تارتىلادى. باس تاباققا باس، جامباس، ورتان جىلىك، بەلدەمە، قازى، قارتا، جال، جايا سالىنادى. ەگەر جاي تاباققا تارتىلاتىن جاۋىرىن، توقپاق جىلىك، قابىرعا، ومىرتقا باس تاباققا تارتىلسا، ۇلكەن بىلىمسىزدىك، كورگەنسىزدىك، تاربيە كورمەگەندىك ەسەپتەلەدى.


    قازاق «قوناق ــ قىزىر»، «قوناق ــ قۇت» دەپ تانىعان. قوناقتى «قۇتتى قوناق»، «قۇتسىز قوناق» دەپ ەكىگە بولگەن. بۇلاي ايتۋداعى سەبەپ ۇيىندە بىرەر كوڭىلدى جاعداي بولسا، ونى «قۇتتى قوناق»، ەگەر كوڭىلسىز جاعدايى بولسا، ونى «قۇتسىز قوناق» دەپ ىرىمداعان. جولى جاقسى قۇتتى قوناقتى «اق جولتاي قوناق» بولدى دەپ جورا – جوسىن جاساپ قۇرمەتتەگەن.


    قازاق سالت – ءداستۇرى حانعا دا، قاراعا دا ورتاق. ءارقانداي قازاق بالاسىنا اسىل سالت – داستۇردەن اتتاۋعا رۇحسات ەتىلمەيدى. بۇعان اقىن مۇحتار شاحانوۆقا قازاقىستان ەل باسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ايتقان مىنا اڭىز - اڭگىمەسىنىڭ ءوزى كۋا.


    «باياعىدا تاسى ورگە دومالاپ تۇرعان ءبىر حان جانىنا نوكەرلەرىن ەرتىپ، اڭ اۋلاۋعا شىعادى. ورمان كەزىپ، قىر اسىپ كەلە جاتسا الدىنان ەكى كوزى بوتاداي مولدىرەگەن، ساۋىرى جەز قۇمانداي جىلت – جىلت ەتكەن سۇلۋ كيىك قاشا جونەلىپتى. حان ساداقتان وق اتىپ كيىكتىڭ ارتقى اياعىن جارالايدى. ءبىر جاعى قۇلاما جار، ەكىنشى بۇيىردەن حان نوكەرلەرى قيقۋ سالىپ قىسپاققا العاندا، جانى قىسىلعان بەيشارا كيىك جان دالباسىمەن سونادايدان كوز تارتقان اق بوز ءۇيدىڭ اشىق تۇرعان ەسىگىنەن ىشكە قويىپ كەتىپتى. ءۇي يەلەرى جايىلعان داستارقاننان تۇسكى تاماق ءىشىپ وتىر ەكەن. ەسىكتەن ەنگەن كيىك جايۋلى داستارقاننان ءبىر – اق قارعىپ، توردەگە كەرەگەگە تۇمسىعىن تىرەپ، سولىعىن باسا الماي تۇرىپ قالىپتى.


    ــ شىعار كيىكتى! – دەپ داۋىستايدى حان ات ۇستىندە تۇرىپ، توردە تاماق ءىشىپ وتىرعان قارياعا، - بۇل تاۋ تاعىسىن تۇستىك جەردەن قۋالاپ كەلىپ، سەنىڭ ۇيىڭدە قولعا ءتۇسىرىپ تۇرمىن. مۇنىڭ مەنىڭ ولجام ەكەنىنە ەشكىمنىڭ داۋى جوق شىعار؟


    ــ ءسوزىڭ ورىندى، حان يەم. كيىك سەنىڭ ولجاڭ ەكەنى دە راس. بۇل سورلى جانى قىسىلعان ساتتە مەنىڭ تورىمە شىعىپ كەتتى، ورتادا داستارقان جايۋلى جاتقانىن ءوزىڭ كورىپ تۇرسىڭ. ال اتا سالتىمىز بويىنشا داستارقاندى اتتاپ وتە المايسىڭ. كوزدەرىنە قان تولىپ، ءبىر – بىرىنە ولەردەي جاۋىققان ەكى ادامدى تاتۋلاستىراردا داستارقان باسىنا الىپ كەلمەۋشى مە ەدى؟ ءتىپتى حان بولساڭ دا داستۇردەن ۇلكەن ەمەسسىڭ. ال ءداستۇردى، قالىپتاسقان اتا سالتتى بۇزساڭ قالىڭ ەلدىڭ تاباسىنا قالاسىڭ، جولىڭ بولمايدى، - دەپتى. حان اتالى سوزدەن جەڭىلىپ، ات باسىن كەرى بۇرىپتى» («قۇز باسىنداعى اڭشىنىڭ زارى»، شينجياڭ حالىق باسپاسى، 2000- جىلى شىلدە، 261-، 262- بەت). وسى اڭىزدى مۇحتار شاحانوۆتان تىڭداعان الەم تانىعان جازۋشى شىڭعىس ايتماتوۆ «كەۋدەسىنە پاراسات ۇيالاعان اڭىز ەكەن. ەل باسشىسى ءوز ەلىنىڭ اتا سالتىن، ءداستۇرى مەن يباسىن شىن دىلىمەن قۇرمەتتەۋ ارقىلى عانا ۇلكەن كەمەڭگەرلىك بيىككە كوتەرىلەدى. ال عاسىردان عاسىر ءوتىپ، ابدەن سۇرىپتالعان ۇلت مادەنيەتىن مەنسىنبەي، وعان استامسي قاراعاندار ءاردايىم ەلدىڭ قارسىلىعىنا جولىعىپ وتىرعان» دەپ تەبىرەنگەن ەكەن.


    قازاق حالقىنىڭ ۇزاق ۋاقىت ءومىر تاجىريبەسىنەن تۋعان، وندىرىستىك تىرشىلىكپەن شۇعىلدانۋ بارىسىندا جاساعان تىماق (قىپشاق تىماق، نايمان تىماق، كەرەي تىماق)، تاقيا، بورىك، قالپاق، ىشىك (قاسقىر ىشىك، قابىلان ىشىك، سۋسار ىشىك، ت. ب)، ساۋكەلە، كيمەشەك (البان كيمەشەك، قىزاي كيمەشەك)، جاۋلىق، سالى، جەلەك، تون، كۇرتى، مەشپەت، كويلەك، جەيدە، ەتىك، كيىز ەتىك، شالپار، ءماسى، كەبىس، تىزەقاپ، سىم، شاپان ت. ب. تولىپ جاتقان كيىم – كەشەكتەرىمىز كورگەن جاننىڭ كوزىن سۇرىندىرەدى.


    حالقىمىزدىڭ تۇرمىستىق سالت – داستۇرىنەن ورىن العان ۇلتتىق قولونەر بۇيىمدارى، ءدامدى تاعامدارىمىز، كيىم – كەشەكتەرىمىز ارقىلى تۋعان جەردىڭ ساياحات كاسىبىن دامىتۋدا، ەكونوميكامىزدى جانداندىرۋدا، ايگىلى ماركا ونىمدەرىن جاراتۋدا ەرەكشە ماڭىزدى رول اتقارادى. ءبىز ءوزىمىز جاراتقان اسىلىمىزدى تۋىسقان ۇلتتارعا كەڭىنەن تانىستىرىپ، ءوزىمىز كادەگە جاراتا الساق، نۇر ۇستىنە نۇر جاۋارەدى.

企业微信截图_20171219102908.jpg
timg (1).jpg
企业微信截图_20171218154134.jpg
timg (4).jpg
448a5bd66cd11997cd471e.JPG