الەۋمەتتىك سالت – داستۇرلەر
0
2017-12-19 10:40:00
|
كەلۋقاينارى:جۇڭگو قازاق راديو تورابى
|
جاۋاپتى رەداكتور :ايناگۇل


    نۇرلان سارسەنبايەۆ


    حالىقتىق سالت - داستۇرلەر عاسىردان - عاسىرعا، ۇرپاقتان - ۇرپاققا جالعاسىپ كەلە جاتقان باعا جەتپەس اسىل مۇرا. اتا سالت - داستۇرلەرىمىزدىڭ قاينار كوزى ەجەلگى ساق، عۇن، ءۇيسىن، قاڭلى، الان، دۋلات، تۇركەش، البان، نايمان، كەرەي، قىپشاق قاتارلى رۋ - تايپا، ۇلىستىق داۋىرلەردەن باستاۋ العان. ۇزاق عاسىرلاردا قالىپتاسقان اتا سالتىمىزدىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك سالت - داستۇرلەر ەرەكشە ورىن العان.


    ۇلتىمىزدىڭ الەۋمەتتىك سالت - ءداستۇر مادەنيەتى ءۇي بولۋعا بايلانىستى كادەلەر (قۇدا ءتۇسۋ، قۇدالارى قارسى الۋ، قىز جاساۋى، قىز ۇزاتۋ، كەلىن ءتۇسىرۋ ت. ب)، ءولىم جونەلتۋ (ەستىرتۋ، كوڭىل ايتۋ، ولگەن ادامدى جەرلەۋ، داۋىس ايتۋ، قىرىق ءنازىرىن، اسىن بەرۋ)، ناۋرىز مەرەكەسى، ورازا ايت، قۇربان ايت وتكىزۋ، اقىندىق - شەشەندىك ونەرلەر، باتا - تىلەك، اقىندار ايتىسى، حالىقتىق مۋزيكا اسپاپتارى، سال - سەرىلەر، تۋىستىق قارىم - قاتىناس قاتارلى الۋان مازمۇنداردى ءوز ىشىنە الادى.


    توي جاساۋ ــ ءبىر سەميانىڭ، ءبىر رۋدىڭ قۋانىشى بولىپ قالماستان بۇكىل ءبىر اۋىلدىڭ قۋانىشى ەسەپتەلەدى. قازاقتا قىز ۇزاتۋ تويى مەن سۇندەت توي ەرەكشە دابىرالى وتكىزىلەدى. تويعا تۋىس - تۋعاندار، الىس - جاقىنداعى اعايىن، دوس - جاراندار، ءتىپتى باسقا ۇلت ۋاكىلدەرى دە شاقىرىلادى. قازاقتا «توي ــ قۇدايدىڭ قازىناسى»، «توي دەسە قۋباس دومالايدى» دەگەن قاناتتى سوزدەر ايتىلادى.


    تويعا سويىلاتىن مالدىڭ ءتۇسى دە تاڭدالىپ الىنادى. مىسالى، تۇيە بولسا اق، جىلقى بولسا كوك قاسقا، قوي بولسا اق سارباس نەمەسە قىزىل قاسقا بولۋدى شارت ەتەدى. تويعا مالعا باتا جاساتقاندا، بەرەكە - بىرلىكتى ۇيتقى ەتىپ باسقارۋدىڭ ايگىلى ادامدارىنا، كوپتى كورگەن قادىرمەندى بەدەلى جوعارى قارتتارعا باتا جاساتادى. تويعا الىستان سابامەن قىمىز اكەلگەندەردىڭ سابالارىنىڭ تۇبىنە ءبىر - ءبىر جىلىكتەن «سالىم» سالىپ قايتاراتىن جورا بولعان.


    دابىرالى وتكىزىلەتىن توي مەن استاردا ات بايگە، قىزقۋار، جورعا، ات سەكىرتۋ، بالۋان، تەڭگە ءىلۋ، جامبى اتۋ، اۋدارىسپاق، جاياۋ جارىس، اقىندار ايتىسى قاتارلى حالىقتىق ويىندارمەن ونەرلەر كورسەتىلەدى. جۇلدەلى بولعاندارعا جول بەرىلەدى.


    قىز ۇزاتۋ تويىندا «تويباستار»، «جار - جار»، «سىڭسىما»، «قوشتاسۋ» قاتارلى ولەڭ - جىرلار ايتىلادى. تويدا ايتىلاتىن «تويباستار» جىرىندا:


    ولەڭدى ءتىل باستايدى، ءان قوستايدى، 
    ەكەۋى تىڭداعانعا وي تاستايدى. 
    اقىندىق اتاسىنان ۇزىلمەگەن، 
    ولەڭدى ءبىز تۇرعاندا كىم باستايدى؟ - دەپ، توي باستاپ، ولەڭ ايتۋشى ءوز كادەسىن الادى.


    «بەتاشار» جىرى كەلىن تۇسكەندە ايتىلاتىن حالقىمىزدا ەجەلدەن جالعاسىپ كەلە جاتقان داستۇرلەرىمىزدىڭ ءبىرى. جاڭا تۇسكەن كەلىننىڭ بەتىن ەشكىمگە كورسەتپەي جەلەك (جۇقا جىبەك سالى) جاۋىپ اكەلەدى. توي يەسىنىڭ جاقىن تۋىس - تۋعاندارى جيىلىپ كەلىننىڭ بەتىن اقىن جىگىتكە اشقىزادى. مۇنىڭ ماعىناسى جاس كەلىننىڭ ادەپ - عۇرىپتى ءبىلۋ، يبالى بولۋعا تاربيە بەرىپ، بولاشاعىنا جول سىلتەيدى. اقىن جىگىت جاڭا تۇسكەن كەلىننىڭ بەتىن بەتاشار جىرىمەن بىلاي اشادى:


ايت، كەلىن - اۋ، ايت، كەلىن،
اتىڭنىڭ باسىن تارت، كەلىن.
ساۋىسقاننان ساق كەلىن،
جۇمىرتقادان اق كەلىن...
... ەل - جۇرتىڭا جاق كەلىن!..
ءۇي ارتىنا مال كەلسە،
باقانداما، كەلىنشەك.
ءوزىڭ جاتىپ بايىڭا،
تۇر - تۇرلاما، كەلىنشەك،
قاپتىڭ اۋىزى بوس تۇر دەپ،
قۇرت ۇرلاما، كەلىنشەك.
اۋىزى - مۇرنىڭ سۇيرەڭدەپ،
وسەك ايتپا كەلىنشەك...


    مىنە وسىنداي ولەڭ - جىرلار ارقىلى جاس كەلىنگە ادەپتى، يبالى بولۋ تاربيەسىن جۇرگىزىپ، وسەك - وتىرىكتەن اۋلاق بولۋدى ەسكەرتىپ، ءبىر سەميانىڭ عانا ەمەس، ءبىر اۋىلدىڭ ۇلگىلى كەلىنى بولۋعا باۋلىپ وتىرعان.


    ناۋرىز مەرەكەسى ــ قازاق حالقىنىڭ وتە جوعارى باعالاپ، قاستەرلەپ وتكىزەتىن تاريحى ۇزاق ۇلتتىق مەرەكەلەرىمىزدىڭ ءبىرى. ناۋرىز ــ جاڭا جىل مەن جاڭا كۇن باستالعان قاسيەتتى كۇن. قازاق كالەندىرى بويىنشا جاڭا جىلدىڭ باسى، ءار جىلدىڭ 22- ناۋرىزىندا كۇن مەن ءتۇن تەڭەلىپ، ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى ناۋرىز باستالادى. عۇلامالاردىڭ ءبىرى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوبەيەۆ ناۋرىز مەيرامى تۋرالى «قازاقتىڭ قازاق بولعاندا، وزىنە ارنالعان، سىباعاسىنا تيگەن جالعىز مەيرامى ــ ناۋرىزناما» دەپ ايتسا، ۇلى اقىن اباي «ول كۇندە ناۋرىز دەگەن ءبىر جازعىتۇرىم مەيرامى بولىپ، ناۋرىزناما قىلامىز دەپ توي - تاماشا قىلادى ەكەن» دەيدى.


    ناۋرىز جىرىندا حالقىمىزدىڭ جاڭا جىلدىڭ باسى بولعان ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىن تويلاۋ، قۋانىشى كوڭىل كۇيگە قاتىستى تىلەكتەر بەينەلەنىپ وتىرعان. مىسالى:


ۇلىس كۇنى قازان تولسا،
ول جىلى اق مول بولار.
ۇلى كىسىدەن باتا الساڭ،
سوندا ولجالى جول بولار...
ۇلىس وڭ بولسىن!
اق مول بولسىن!
قايدا بارساڭ، جول بولسىن!
ۇلىس باقىتتى بولسىن!
ءتورت تۇلىك اقتى بولسىن،
ۇلىس بەرەكە بەرسىن،
پالە، جال جەرگە ەنسىن! 
    ناۋرىز كوجە ەت، ءسۇت، سۋ، تۇز، ءبيداي، قۇرت، جەمىس سياقتى جەتى ءتۇرلى دامنەن جاسالادى. ناۋرىز كۇنى باسقالارمەن رەنجىسۋگە، كوڭىل اۋىرتاتىن اۋىر ءسوز ايتۋعا تيىم سالىنادى. ويتكەنى «جىل باسى قالاي باستالسا، سوڭى دا سولاي بولادى» دەپ ىرىم جاساعان.


    قازاق حالقى ءولىمدى ايرىقشا قاستەرلەپ جونەلىتكەن. قازاقتا جان ۇزگەن ادامعا قاراتا «ءولدى»، «ءولىپ قالدى» دەگەن سوزدەردى قولدانباعان، قايتا «قايتىس بولدى»، «دۇنيە سالدى»، «قازا بولدى»، «دۇنيەدەن ءوتتى» دەپ ايتقان. قايعىلى، قازالى حاباردى ەستىرتكەندە اتپەن شاۋىپ كەلىپ شەتكى ۇيگە عانا حابارلايدى. ول ءۇي قاسىنداعى كورشى وتىرعان ۇيلەرگە حابارلايدى. قايتىس بولعان ادامنىڭ سۇيەگى ۇيىندە ءبىر كۇن ياكي ءۇش كۇن تۇنەيدى. قايتىس بولعان ادامنىڭ كيىمىن توسەگىنىڭ تۇسىنان ءجىپ تارتىپ ءىلىپ قويادى. قازا بولعان ادامنىڭ ءتىرى كەزىندە ءمىنىپ جۇرگەن اتىنىڭ قۇيرىق - جالى كۇزەلەدى. مۇنى «تۇلدانعان ات» دەپ اتايدى. كوشى - قون كەزدە تۇلدانعان اتقا قايتىس بولعان ادامنىڭ ەر - توقىمى ەرتتەلىپ، وعان شاپان جاۋىپ، ەردىڭ قاسىنا تۇماعىن كيگىزىپ جەتەلەپ جۇرەدى. مارحۇمنىڭ جىل ۋاعى تولعاندا تۇلدانعان ات سويىلادى. ات سويىلاردا جوقتاۋ ايتىپ وتىرعان قىز - كەلىنشەكتەر اتقا تالاسىپ، اتپەن قوشتاسادى. سوڭىندا ات سويىلىپ، قايتىس بولعان ادامنىڭ جىلدىعى بەرىلىپ، اسىن وتكىزەدى.

    
    قازاقتا ءولىم جونەلتۋدە ۇلكەن سىن كوزبەن قارايتىن بولعان. سوندىقتان حالىق: «ءولىم بايدىڭ مالىن شاشىپ، كەدەيدىڭ ارتىن اشىپ كەتەدى» دەپ تۇسىنگەن. قايتىس بولعان ادامعا قارالى ءۇيدىڭ ايەلدەرى مەن قىزدارى جىلدىق اسىن بەرگەنگە دەيىن جوقتاۋ، داۋىس ايتقان. ەگەر قايتىس بولعان بەدەلدى ادامعا قارالى ءۇيدىڭ يەلەرى دۇرىستاپ جوتاۋ ايتپاسا، اۋىلدىڭ قازىنالى كاريالارى جاعىنان سىن ايتىلعان.


    ءولىم جونەلتۋ داستۇرىندە كوڭىل ايتۋ، جانازا شىعارۋ، جەرلەۋ، جەتىسىن، قىرقىن، جىلدىعىن (اسىن) بەرۋ، جوقتاۋ، داۋىس ايتۋ، ات تۇلداۋ، تۋ تىگۋ، ينە - ءجىپ ۇلەستىرۋ، جۇك تۇزەۋ، قازان كۇيدىرۋ، ت. ب. جوسىندار تۇگەل ورىندالۋى شارت. سوندا عانا ەل - جۇرتى ءولىمدى جاقسى جونەلىتتى، مارحۇمنىڭ ارۋاعى رازى بولدى دەپ قاراعان. قازاقتا «ءولى رازى بولماي، ءتىرى بايىمايدى» دەگەن ءسوز وسىعان قاراتىلسا كەرەك. مەن بۇل ماقالادا قازاقتىڭ ءداستۇرلى ەتنوگرافيا مادەنيەتى تۋرالى قىسقالاي شولۋ جاسادىم. جۇيەلى زەرتتەۋ الداعى كۇندەردىڭ مىندەتى.


    قازاقتىڭ ءداستۇرلى ەتنوگرافيا مادەنيەتىنىڭ تاريحى وتە تەرەڭگە تامىر تارتىپ، حالقىمىزدىڭ تۇرمىس - تىرشىلىگىمەن بىتە قايناسىپ كەتكەن. ءبىر ۇلتتىڭ مادەنيەتى سول ۇلتتىڭ قالىپتاستىرعان اسا باي حالىقتىق ەتنوگرافيا وركەنيەتىنىڭ دەڭگەيىمەن ولشەنەدى. ءارقانداي ۇلت وركەنيەت بيىگىنەن كورىنەمىن دەسەدە، ونىڭ قۇنارلى، باعالى، كەمەلدى حالىقتىق ەتنوگرافيا مادەنيەتى بولۋ كەرەك. حالىقتىق ەتنوگرافيا ــ ۇلتىمىزدىڭ ءتىلىن، ادەبيەتىن، سالت - ءداستۇرىن، ىرىم - تيىمدارىن، شەجىرەسىن، ت. ب. تاريحتان - تاريحقا ۇزبەي جالعاپ كەلە جاتقان التىن كوپىر.


    قازاق ەتنوگرافياسى ــ ۇلتىمىزدىڭ زاتتىق مادەنيەتى مەن رۋحاني مادەنيەتىن زەرتتەيتىن عىلىم. ونىڭ ارناسى كەڭ، مازمۇنى مول، جان - جاقتىلى ىزدەنۋدى قاجەت ەتەتىن سالماعى اۋىر عىلىم ەكەنىن ەسىمىزدەن شىعارماعانىمىز ءجون.


    ءسوز سوڭىندا ايتارىم: جۇڭگو قازاقتارىنىڭ حالىقتىق ەتنوگرافياسىنىڭ كوپ تومدىعىن شىعارۋدى ۇكىمەت ورىندارى قارجى اجىراتىپ، ارناۋلى جوسپارعا الۋعا كۇش سالۋ كەرەك. سوندا عانا قازاق مادەنيەتى دۇنيە مادەنيەتىنىڭ التىن قورىنان ورىن الىپ، باسقالار الدىندا يعىمىز بيىكتەپ ماقتانا الاتىن بولامىز. قازاقتىڭ ءداستۇرلى ەتنوگرافيا مادەنيەتى حالقىمىزدىڭ باعا جەتپەس اسىل گاۋھارى. وسى قىمبات مۇرالاردى جۇيەلى جيناۋ، رەتتەۋ، زەرتتەۋ، باسپادان شىعارۋ جەر باسىپ جۇرگەن ۇلت جاندى ازاماتتارىمىزدىڭ ورتاق وتەۋگە ءتيىستى قاسيەتتى بورىشى ەكەنىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك.

企业微信截图_20171219102908.jpg
timg (1).jpg
企业微信截图_20171218154134.jpg
timg (4).jpg
448a5bd66cd11997cd471e.JPG