حالقىمىزدىڭ بالا تاربيەلەۋدەگى سالت–داستۇرلەردىڭ ماڭىزى
0
2018-02-06 17:27:00
|
كەلۋقاينارى:جۇڭگو قازاق راديو تورابى
|
جاۋاپتى رەداكتور :ايناگۇل


    نۇرلان سارسەنبايەۆ


    قازاق حالقى بالا تاربيەلەۋگە ەرەكشە ءمان بەرگەن ۇلت. اتا–بابالارىمىز «بالا–باقىت»، «بالا–بارشاعا ورتاق مۇرا»، «بالا–ادامنىڭ باۋىر ەتى»، «بالا–ادام ءومىرىنىڭ جالعاسى»، «بالا–ادام ءومىرىنىڭ وركەنى»، «بالا–بولاشاق»، «بالالى ءۇي–بازار، بالاسىز ءۇي–مازار»، «ادام مىڭ جاسامايدى، ۇرپاعىمەن مىڭ جاسايدى»، «بالانى جاستان، ايەلدى باستان»، «اكەگە قاراي ۇل، شەشەگە قاراي قىز وسەر»، «وقىعان بالا–وقتاۋلى مىلتىق» سياقتى قىرۋار ماقال–ماتەلدەر شىعارىپ بالانى باقىتتىڭ نىشانى دەپ بىلگەن.


    حالقىمىزدىڭ بالا تاربيەلەۋ تانىمى ۇزاق ۋاقىتتىق ءومىر تاجىريبەسىنەن قالىپتاسىپ، سان عاسىرعى تۇرمىس سىناعىنان وتكەن. حالقمىز «ماڭدايى كەڭ، كوز جانارى وتتى، قۇلاعى ۇلكەن بالانى بىلىكتى، پاراساتتى ادام بولادى»، «بالانى ماڭدايىنان قاقپايدى، ءبىر ادامنىڭ باق پەن سورى ونىڭ ماڭدايىنا جازۋلى بولادى. ماڭعايعا ۇرسا باق قاشادى»، «بالا ەمىزىپ وتىرعان ايەلگە قارامايدى»، «بەيۋاقتا بالانىڭ كيىمىن دالاعا جايمايدى»، «بالا ويناپ جەر قازسا، جامان بولادى»، «بالا شەشەن بولسىن دەپ تاڭداي جەگىزەدى» قاتارلى قىرۋار ىرىمدار مەن تيىمدار بولعان.


    قازاقتىڭ سالت-داستۇرىنە زەر سالار بولساق كوپ ساندىسى بالا تاربيەلەۋگە قاتىستى بولىپ كەلەدى. سول ءۇشىن قازاق حالقى بالانى انا قۇرساعى كەزىنەن باستاپ كۇتىمگە الىپ قاستەرلەيدى، بالانىڭ دۇنيەگە امان-ەسەن كەلۋىن ارماندايدى. نارەستە دۇنيەگە كەلگەندە «باۋى بەرىك بولسىن»، «ءومىر جاسى ۇزاق بولسىن» دەپ تىلەك ايتادى. بۇرىن سابيگە كوز تيمەسىن دەگەن ماقساتپەن اجەسى نەمەسە اناسى ءسابيدىڭ بەتىنە كۇيە جاعىپ، ۇستىنە ەسكى كيىم كيگىزىپ قوياتىن ىرىمدار جاسايدى ەكەن.


    حالقىمىزدا نارەستە دۇنيەگە كەلگەننەن كەيىن وتكىزىلەتىن كىندىك كەسۋ، شىلدەحانا، ءشۇيىنشى، بالاعا ات قويۋ، بەسىككە سالۋ، بەسىك جىرىن ۇيرەتۋ قاتارلى تولىپ جاتقان ىرىمدارمەن سالت–ءداستۇر جىرلارى بار. بالا قاز–قاز باسىپ جۇرگەننەن باستاپ ەرجەتكەنگە دەيىن تۇساۋ كەسۋ، سۇندەتكە وتىرعىزۋ، اتقا مىنگىزۋ، توقىم قاعۋ، اتاتەگىن ۇيرەتۋ، امانداسۋ، ءتان تازالىعى، ار تازالىعى سەكىلدى تاربيەلىك ماڭىزى زور سالت–داستۇرلەردى ۇيرەتۋ ارقىلى ادەپتىلىككە، ادامگەرشىلىككە باۋليدى. سول ءۇشىن عۇلاما جازۋشى مۇحتار اۆەزوۆ «ۇلكەن الدىندا جاس قارىزى، اتا–انا الدىندا بالا قارىزى-ادەپ پەن سيى» دەگەن ەكەن.


    حالقىمىزدىڭ تانىمىندا «ءار ادامنىڭ ءوز جۇلدىزى بولادى»، «قازاق جۇلدىز سانامايدى، اققان جۇلدىزعا قارامايدى» دەگەن ىرىمدارمەن تيىمدار كوپ بولعان. وسىنداي ىرىمدارمەن تيىمداردى دا حالقىمىز بالالارعا جالىقپاي ۇيرەتىپ، سەبەبىن ءتۇسىندىرىپ وتىرعان.


اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتايەۆ «ءبىر ادام ولسە» اتتى جىرىندا:
ــ ءبىر ادام ولسە،
ءبىر جۇلدىز قوسا سونەدى، -
ءبىر كەزدە بىرەۋ وسىلاي ماعان دەپ ەدى.
ەسىمدە ءالى بىرەۋدىڭ بىلاي دەگەنى:
ــ ءبىر ادام تۋسا،
ءبىر جۇلدىز بىرگە كەلەدى.

سەنبەسەڭ سەنبە،
وسىعان ايتەۋ، مەن سەنەم
قۇلازىپ قالام، ءبىر جۇلدىز اعىپ، سونسە مەن.
يەسى بار ونىڭ،
ايىپ پا، ادام تاعدىرىن،
بۇكىل عالامنىڭ بيىكتىگىمەن ولشەگەن؟! ــ دەيدى.


    جۇلدىزدار تۋرالى تانىم–سەنىمدەر تۇركى تەكتى حالىقتارعا نەگىزىنەن ورتاق جالپىلاسقان. سونىڭ ىشىندە قازاقتار جۇلدىزدى كيەلى ساناعان. بۇل تۋرالى عۇلاما عالىم شوقان ءۋاليحانوۆ «قازاقتار جۇلدىزداردىڭ جەر بەتىندەگى باقىتقا اسەر ەتەتىنىنە سەنەدى. حالىق اراسىندا كوك كۇمبەز ٴجايلى اڭگىمەلەردە بارشىلىق. ەندى بىرەۋلەردىڭ پىكىرىنشە، ءاربىر جۇلدىز جەر بەتىندەگى ءار ادامنىڭ جانىمەن بايلانىستى. ادام ولگەندە ونىڭ اسپانداعى جۇلدىزى دا اعىپ تۇسەدى. اسپاننان اعىپ تۇسكەن جۇلدىزداردى كورگەن قازاقتار مەنىڭ جۇلدىزىم جوعارى دەيدى نەمەسە ەرنىن جىبىرلاتادى. بولىپ-تولعان باقىتتى ادامدى جۇلدىزى جانعان دەسەدى» («شوقان ءۋاليحانوۆ شىعارمالارى»، الماتى، 1985-جىل، 179- بەت) دەيدى.


    حالقىمىزدىڭ ەرتەدەن قالعان كوككە (اسپان الەمىنە)، جەر–سۋعا، حايۋاناتتارعا، اتا–بابالارىنىڭ ارۋاعىنا سيىنۋ قازىرگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. حالىق ءوز تۇرمىس–تىرشىلىگىنە قاراي ايدى دا كيەلى ساناپ، وعان تابىنىپ، سيىنىپ كەلگەن. قازاق باتالارىندا «ايىڭ وڭىڭنان تۋسىن»، «ايدان اق، كۇننەن سۇلۋ بول» دەپ تىلەك جاساسا، قارانيەت، جاۋىز ادامدارعا «بەتىڭ ايداي بولعىر»، «كۇنشە بات» دەپ قارعىس جاۋدىرادى. حالقىمىز جاڭا تۋىلعان ايعا قاراپ بۇل اي جاۋىنشىل نەمەسە اشىق بولادى ەكەن دەپ، اۋارايى تۋرالى بولجام جاساپ وتىرعان. ءبىزدىڭ بالا كۇنىمىزدە اتالارىمىز بەن اجەلەرىمىز جاڭا تۋعان ايدى كورگەندە:


اي كوردىم، امان كوردىم،
باياعىداي زامان كوردىم.
جاڭا ايدا جارىلقا،
ەسكى ايدا ەسىركە،-دەپ سيىنىپ تىلەك تىلەيتىن. حالىقتىق تانىم–سەنىمدەرگە بايلانىستى وتقا، كۇنگە، ايعا، كوك بورىگە، اققۋعا تابىنۋ قاتارلى ىرىمدار كۇندەلىكتى سالت–داستۇرىمىزبەن بىتە قايناسىپ كەتكەن. مىسالى: بەسىكتى وتپەن الاستاۋ، كوك ءبورىنىڭ اسىعىن تۇمار ەتىپ اسىپ الۋ، تاساتتىق بەرىپ اسپاننان جاڭبىر تىلەۋ، اققۋ، ۇكىنىڭ قاۋىرسىنىن نارەستەلەردىڭ بەسىگىنىڭ باسىنا، قىزداردىڭ تاقياسىنىڭ توبەسىنە تاعۋ، ساداقا بەرۋ، قارلىعاشتىڭ ۇياسىن بۇزباۋ، قۇستىڭ جۇمىرتقاسىن شاقپاۋ، كوكتى جۇلماۋ، تۋىس–تۋعاندارىنا مىسىق بەرمەۋ، اماناتقا قيانات جاساماۋ، ت. ب.تولىپ جاتقان تانىم–سەنىمگە بايلانىستى ىرىمدارمەن تيىمداردىڭ كەيبىرەۋى سالت–داستۇرىمىزگە اينالىپ كەتتى. عالىمداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا بۇرىن قازاقتا 200 دەن استام تيۋ زاڭى بولعان. مىنە بۇلاردىڭ كوپ ساندىسى بالالار تاربيەسىنە بايلانىستى ەكەن.


    قازاق بالالارىنا بايلانىستى سالت–داستۇرلەردىڭ ۇرپاق تاربيەلەۋدەگى ماڭىزىنىڭ زور ەكەنىن بايقاعان حالىق باتىرى، ادەبيەتشى باۋىرجان مومىش ۇلى «بىرىنشىدەن، بەسىك جىرىن ايتاتىن كەلىندەردىڭ ازايىپ باراجاتقانىنان قورقامىن. ەكىنشىدەن، نەمەرەلەرىنە ەرتەك ايتىپ بەرە المايتىن اجەلەردىڭ كوبەيىپ باراجاتقانىنان قورقامىن. ۇشىنشىدەن، ءداستۇردى سيلامايتىن بالالاردىڭ ءوسىپ كەلەجاتقانىنان قورقامىن. ويتكەنى، بەسىك جىرىن ەستىپ، ەرتەگى تىڭداپ، ءداستۇر بويىنا ءسىڭىرىپ وسپەگەن بالانىڭ كوكىرەك كوزى كور بولاما دەپ قورقامىن...» دەگەن كەرەمەت ءسوزى اتا ءداستۇردى ارداقتايتىن ءارقانداي ۇلت جاندى ادامدى ويلاندىرماي قويمايدى.

00.jpg
00.jpg
00.jpg
00.jpg
未标题-1.jpg