‹‹پروكۋرورلىق ۇسىنىس››تىڭ سوت مەكەمەسىنىڭ اتقارۋ قيمىلىنداعى اتقاراتىن رولى مەن ماڭىزدىلىعى
كەلۋقاينارى: |جاۋاپتى رەداكتور: | جاڭالانعان ۋاقىت:2017-07-22 10:10:00


    قايسار داۋلەتقان ۇلى 


    ‹‹جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسى ازاماتتىق ىستەر ارىز-شاعىم زاڭى››نىڭ 235-تارماعىندا:‹‹حالىق پروكۋراتۋراسى ازاماتتىق ىستەر اتقارۋ قيمىلىندا زاڭدىق باقىلاۋشىلىعىن جولعا قويۋعا ۇقىقتى››دەپ بەلگىلەنگەن.سونىمەن قاتار ‹‹حالىق پروكۋراتۋراسى ازاماتتىق ىستەر ارىز-شاعىم باقىلاۋ قاعيداسى››نىڭ 102-تارماعىندا ‹‹حالىق پروكۋراتۋرالارى حالىق سوت مەكەمەلەرىنىڭ ازاماتتىق اتقارۋ قيمىلىندا زاڭداعى بەلگىلەمەگە قايشىلىق ىستەۋ احۋالىنا زاڭدىق باقىلاۋ جۇرگىزەدى››-دەلىنگەن.ەندەشە حالىق پروكۋراتۋراسى حالىق سوت مەكەمەلەرىنىڭ ازاماتتىق ىستەر اتقارۋ قيمىلىنا قايسى جاقتاردان قانداي تاسىلدەرمەن زاڭدىق باقىلاۋ الىپ بارادى ؟قاتىسىتى بەلگىلەمەلەرگە نەگىزدەلگەندە حالىق پروكۋراتۋراسى سوت مەكەمەسىنىڭ ازاماتتىق ىستەر اتقارۋ قيمىلىنا تومەندەگى ەكى جاقتان باقىلاۋ الىپ بارادى.ءبىرىنشى،پروكۋرورلىق ۇسىنىس.ەكىنشى،پروكۋرورلىق قارسى شاعىم بەرۋ، وسى ماقالاداعى تىلگە تيەك بولىپ وتىرعان مازمۇن ازاماتتىق ىستەر اتقارۋ قيمىلىندا زاڭداعى بەلگىلەمەگە قايشى ارەكەتتەردى تۇزەتۋ تۋرالى بەرىلەتىن ‹‹پروكۋرورلىق ۇسىنىس››جونىندەگى باقىلاۋ ءتۇرى بولماق.پروكۋرورلىق ۇسىنىس تۋرالى ‹‹حالىق پروكۋراتۋراسىنىڭ ازاماتتىق ىستەر ارىز-شاعىم باقىلاۋ قاعيداسىنىڭ››83-تارماعىندا:‹‹جەرلىك ءاردارەجەلى حالىق پروكۋراتۋرالارىنان تەڭ دارەجەلى حالىق سوت مەكەمەسىنىڭ زاڭدىق كۇشكە يە بولعان ازاماتتىق ىستەر ۇكىم-كەسىمدەرىندە زاڭ بەلگىلەمەگە قايشى قيمىلدىڭ بار ەكەنىن بئلگةننةن كةيئن تەڭ دارەجەلى حالىق سوت مەكەمەسىنە قايتا باستان سوت اشۋ جونىندە نەمەسە زاڭعا قايشى قيمىلداردى تۇزەتۋ جونىندە ۇسىنىس بەرسە بولادى››-دەپ بەلگىلەنگەن.


    حالىق پروكۋراتۋراسىنىڭ حالىق سوت مەكەمەسىنىڭ اتقارۋ قيمىلىنا باقىلاۋ جۇرگىزۋئ تۇرلىشە بولادى.سولاردىڭ ىشندە ازاماتتىق ىستەر اتقارۋ بارىسىندا سوت مەكەمەسىنىڭ اتقارۋ قيمىلدارى زاڭعا تۋرا كەلمەي زاڭ بەلگىلەمەلەرگە جانە ءتارتىپكە قايشى بولسا، حالىق پروكۋراتۋراسى الدىمەن دەلونى قابىلداپ تەكسەرىپ كورىپ، حالىق سوت مەكەمەسىنىڭ اتقارۋ قيمىلىندا راسىندا زاڭعا، تارتىپكە، بەلگىلەمەگە قايشى ارەكەتتەر بولسا زاڭداعى بەلگىلەمە بويىنشا پروكۋرورلىق ۇسىنىس بەرەدى. حالىق سوت مەكەمەسىنىڭ اتقارۋ قيمىلى بولسا-زاڭداعى بەلگىلەنگەن اتقارۋ ورگانىنىڭ ءتارتىپ بويىنشا، مەملەكەتتىڭ زورلىقتى كۇشىنەن پايدالانىپ زاڭداعى بەلگىلەنگەن تاسىلدەردى قولدانىپ، بورىشتى ادامعا سوتتىڭ زاڭدىق حۇجاتىندا بەلگىلەنگەن بورىشتى اتقارۋعا ماجبۇرلەۋ ارەكەتى ەسەپتەلەدى .حالىق سوت مەكەمەسى ازاماتتىق ۇكىم كۇشكە يە بولعان سوڭ داۋگەرلەر زاڭدىق ءتارتىپ بويىنشا،حالىق سوت مەكەمەسىنىڭ اتقارۋ تاراۋىنا ۇكىمدى زاڭ بويىنشا اتقارىپ بەرۋ تۋرالى ءوتىنىش بەرەدى. حالىق سوتى اتقارۋ مەكەمەسى ۇكىمدى تەكسەرىپ كورگەن سوڭ ۇكىمدى اتقارۋ نەمەسە اتقارماۋ جونىندە كەسىم شىعارادى.اتقارۋ شارتىنا توشسا دەرەۋ اتقارادى، ەگەر اتقارۋ شارتىنا توشپاسا وندا اتقارماۋ سەبەبىن تۇسىندىرىپ كەسىم شىعارىپ اتقارۋدى ۋاقتىلى توقتاتىپ تۇرادى.
حالىق سوت مەكەمەسى اتقارۋ دەلولارىن اتقارۋ بارىسىندا،حالىق پروكۋراتۋراسى قانداي جاعداي استىندا پروكۋورلىق ۇسىنىس بەرەدى ؟


وندا مىنا دەلو مىسالىنا نازار سالايىق: م: بەلگىلى قالاشىقتاعىxxBxxA تەن 20مىڭ يۋان قارىز اقشا الىپ قولىنان قارىز اقشا الۋ حۇجاتىن جازىپ بەرگەن،xxAقارىز اقشانى قايتارۋ مەرزىمى تولعاندا xxBكە قارىز العان اقشاسىن قايتارىپ بەرە الماعان. xxB سونىمەن xxA تىڭ ۇستىنەن سول جەرلىك حالىق سوت مەكەمەسىنە ازاماتتىق ارىزىن جازىپ كىرگىزگەن. حالىق سوت مەكەمەسى xxBتىڭ قولىنداعى قارىز العان فاكىتىن ىسپاتايتىن دالەل-ىسپاتقا نەگىزدەلىپ، xxB تىڭ الۋعا ءتىيستى 20مىڭ يۋان اقشاسىن ۇكىم ارقىلى xxAتىڭ قايتارۋىنا بۇيىرعان،ۇكىم كۇشكە يە ۋاقتى توشقان سوڭ xxB xxAتەگى 20مىڭ يۋان اقشانى الىپ بەرۋ تۋرالى سول جەرلىك حالىق سوتى اتقارۋ مەكەمەسىنە ءوتىنىش ارىز بەرگەن،حالىق سوت مەكەمەسى زاڭ بويىنشا دەلونى قابىلداپ زاڭداعى بەلگىلەنگەن ۋاقىت ىشىندە اتقارۋدى اياقتاتۋ ءۇشىن اتقارۋ كەسىمىن شىعارىپ،xxAكە حابارلاۋعا ءتيىستى كەيبىر زاڭدىق تارتىپتەردى ۇقتىرماعان جاعدايدا، xxA تىڭ سول قالاشىقتاعى 4فىڭ قورا-جايلىق جەرىن xxBتىڭ الۋعا ءتيىسىتى20مىڭ يۋان اقشاسىنا وراي ەتىپ اتقارىپ بەرگەن.


    جوعارداعى دەلونى حالىق سوتى اتقارۋ مەكەمەسى اتقارىپ بولعان سوڭ، xxA حالىق سوتى اتقارۋ مەكەمەسىنىڭ وسى دەلونى اتقارۋ تارتىبىندە قاتەلىك بار دەپ قاراپ حالىق پروكۋراتۋراسىنا اتقارۋدى باقىلاۋ ءتارتىبى بويىنشا ءوتىنىش ارىز بەرگەن. حالىق پروكۋراتۋراسى دەلو قابىلداۋ ءتارتىبى بويىنشا حالىق پروكۋراتۋراسىنىڭ ارىز-شاعىم ءبولىمى ارقىلى حالىق پروكۋراتۋراسى ازاماتتىق ىستەر اكىمشىلىك ءبولىمىنە دەلو وتكىزىپ بەرىلگەن حالىق پروكۋراتۋراسىنىڭ ازاماتتىق ىستەر اكىمشىلىك ءبولىمى دەلو ماتەريالىن قابىلداعان ءارى حالىق سوت مەكەمەسىنەن دەلوعا قاتىستى ماتەريالداردى الدىرىپ كورىپ تەكسەرىپ بۇل دەلونى اتقارۋدا تومەندەگى ءبىرقانشا جاقتاردا تارتىپكە قايشى قاتەلىكتەر بار دەپ تۇراقتاندىرعان.


    1.حالىق سوت مەكەمەسى اتقارۋ كەسىمىن xxAتىڭ قولىنا زاڭدا بەلگلەنگەن سۇرىك ىشىندە جەتكىزبەگەن.حالىق سوت مەكەمەسىنىڭ ازاماتتىق ىستەر ۇكىمى ارقىلى xxBتىڭ الۋعا ءتيىسىتى20مىڭ يۋان اقشاسىن xxAتىڭ قايتارۋىنا بۇيىرعانى تۋرا بولعان، ايتسەدە،حالىق سوتىنىڭ اتقارۋ مەكەمەسى كەسىم شىعارىپ،بۇل كەسىمدى xxAتىڭ قولىنا زاڭداعى بەلگىلەنگەن سۇرىكتەن وتكىزىپ جىبەرىپ جەتكىزىپ بەرگەن.وسى بارىستا حالىق سوتى اتقارۋ مەكەمەسى بۇل كەسىمدى اتقارىپ ءبىرجاقتىلى ەتىپ بولعان.حالىق سوتى اتقارۋ مەكەمەسىنىڭ اتقارۋ كەسىمىن جەتكىزۋ ۋاقتى زاڭداعى بەلگىلەنگەن جەتكىزۋ سۇرىك ۋاقتىنان الدە قايدا اسىپ كەتكەن.


    2.حالىق سوت مەكەمەسى xxAتىڭ وزىنە ۇقتىرماعان جاعدايدا قورا-جايلىق جەرىن اتقارىپ بەرگەن.حالىق سوتى اتقارۋ مەكەمەسى xxAتىڭ سول قالاشىقتاعى 4فىڭ قورا-جايلىق ورنىنىڭ بار ەكەنىن باسقالاردان ۇعىسىپ بىلگەن سوڭ، xxAتىڭ وزىنە ۇقتىرماعان احۋال استىندا xxBتىڭ20مىڭ يۋان اقشاسىنا وراي ەتىپ اتقارىپ جىبەرگەن.ءارقانداي اتقارۋ دەلوسىن اتقارعان مەزگىلدە داۋاگەر ءارەكى جاق اتقارىلاتىن مال-مۇلىك ناق مايدانىندا تۇرىپ،ءوز كوزىمەن كورۋى كەرەك. ويتكەنى ءارقانداي ءبىر داۋاگەردىڭ مەيلى ول قارىزدار بولسىن نەمەسە قارىز بەرۋشى بولسىن بارلىعىنىڭ زاڭ الدىنداعى وزدەرىنىڭ يىگىلىكتەنۋگەءتيسىتى ۇقىعى بولادى،xxAبولسا راسىندا قارىزدار ادام،ءبىراق قارىزدار ادامنىڭ دا زاڭدا بەلگىلەنگەن يىگىلىكتەنۋگە ءتيسىتى ۇقىعىن جۇرگىزۋى كەرەك،بۇل دەلودا xxAزاڭداعى ۇقىعىنان يگىلىكتەنە الماعان.


    3.حالىق سوتى اتقارۋ مەكەمەسى xxAتىڭ دەرەگىن تابا الماعان جاعداي استىندا گازەتكە نەمەسە قوعامعا قۇلاقتاندىرۋ شىعارماعان جاعدايدا دەلونى اتقارعان.ءاسىلى زاڭدىق ءتارتىپ بويىنشا xxAتى تابا الماعان احۋال استىندا xxAكە قاتىستى مالىمەتتەرگە نەگىزدەلىپ،گازەتكە نەمەسە قوعامعا قۇلاقتاندىرۋ شىعارۋ ءتارتىبىن جۇرگىزۋى كەرەك ەدى،ءبىراق حالىق سوتى اتقارۋ مەكەمەسى بۇل زاڭدى تارتىپتى جۇرگىزبەگەن.


    4.حالىق سوت مەكەمەسى xxAبولسىن- بولماسىن زاڭ بويىنشا تەڭ دارەجەلى زات باعا مەكەمەسىنە 4فىڭ قورا-جايلىق جەردى باعالاتپاي اتقارىپ جىبەرگەن. ويتكەنى 4فىڭ قورا-جايلىق جەردىڭ باعاسىنىڭ بازار باعاسىندا قانشا بولاتىنى زات باعا مەكەمەسى ارقىلى بەكىتىلەدى،زات باعا مەكەمەسى باعانى بەكىتكەندە زات باعا مەكەمەسى شىعارعان باعاعا قاراتا xxAپەن xxBتىڭ ورتاسىندا تالاس-تارتىس بولمايدى ءارى سوت مەكەمەسى مەن xxA پەن xxBتىڭ اراسىندادا ەشقانداي قايشىلىق تۋىلمايدى ، xxA xxB كە كەم بولسا قوسىپ ارتىق بولسا قايتارىپ الادى ،ءبىراق سوتى اتقارۋ مەكەمەسى زات باعا مەكەمەسىنە باعالاتپاي تۇرىپ xxAتىڭ4فىڭ قورا-جايلىق جەرىن xxBتىڭ الۋعا ءتيىسىتى 20مىڭ يۋان اقشاسىنا وراي ەتىپ اتقارىپ بەرگەن.


    جوعارداعى اتقارۋ دەلوسىنان حالىق پروكۋراتۋراسى 4ءتۇرلى ءتارتىپكە قايشى احۋالدى بايقاعاننان كەيىن تەڭ دارەجەلى حالىق سوت مەكەمەسىنە اتقارۋدى باقىلاۋ ءتارتىبى بويىنشا ‹‹پروكۋرورلىق ۇسىنىس››تۇسىرىپ، حالىق سوتى اتقارۋ مەكەمەسىنىڭ ءتارتىپكە قايشى ارەكەتىن تۇزەتۋگە بۇيىرعان. حالىق سوت مەكەمەسى حالىق پروكۋراتۋراسىنىڭ تۇسىرگەن ‹‹پروكۋرورلىق ۇسىنىسى›› بويىنشا ءتارتىپكە قايشى قاتەلىگىن تۇزەتكەن. جوعارداعى دەلو ميسالىنان حالىق سوت مەكەمەسىنىڭ اتقارۋ ءتارتىبىن باقىلاۋداعى حالىق پروكۋراتۋراسىنىڭ ‹‹پروكۋرورلىق ۇسىنىسى›› نىڭ اتقاراتىن رولىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن بىلىپ الۋىمىزعا بولادى.


    جيناقتاپ كەلگەندە حالىق سوت مەكەمەسى اتقارۋ قيمىلىنداعى حالىق پروكۋراتۋراسىنىڭ ‹‹پروكۋرورلىق ۇسىنىس›› نىڭ ماڭىزىن تومەندەگى ءبىرقانشا جاقتان تۇسىنۋگە بولادى.


    1.داۋگەرلەردىڭ اتقارۋ قيمىلى بارىسىنداعى ءارتۇرلى ۇقىق-مۇدەسىن باقىلاۋدى،قورعاۋدى كۇشەيتۋدە ماڭىزدى رول اتقارادى.


    ادەتتە سوت مەكەمەسىنىڭ شىعارعان ءارتۇرلى ۇكىم،كەسىمدەرىندە داۋگەرلەردىڭ اراسىنداعى ۇقىعى جانە وتەۋگە ءتيىستى بورىشى انىق بەلگىلەنەدى.وسى ۇقىعى جۇرگىزىلگەن،بورىشى اتقارىلعان مەزگىلدە زاڭ بويىنشا ءادىل جۇرگىزىلدىمە جوق-دەگەن ماسەلەنى تۇيىندى ەتىپ باقىلاۋ كەرەك. سولسي بولعاندا عانا ءارقانداي داۋگەرلەردىڭ زاڭ الدىنداعى ۇقىعىنىڭ جۇرگىزىلۋىنە كەپىلدىك ەتە الامىز.


    2.اتقارۋ قيمىلىندا كەيبىر زاڭعا قايشى قيمىلداردىڭ الدىن الىپ،قالىڭ حالىق بۇقاراسىنىڭ ءوزەركىممەن زاڭعا بويسىنۋ ساپاسىنا قاراتا باقىلاۋ الىپ بارۋدى كۇشەيتۋدە ماڭىزدى رول اتقارادى.


    اتقارۋ قيمىلى بارىسىندا كەيبىر بۇقارا زاڭدى تۇسىنىپ-تۇسىنبەي زاڭعا قايشى ىستەردى ىستەپ قويادى، وسىدان بارىپ ارالىقتا قايشىلىق تۋىلاتىن جايتتەر بولادى. سول ءۇشىن قالىڭ حالىق بۇقاراسىنىڭ سوتتىڭ اتقارۋ قيمىلىنا قاراتا زاڭعا قايشى قيمىلدارىن جۇرگىزۋىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن دە قالىڭ حالىق بۇقاراسىنا قاراتا زاڭدىق ۇگىت قيمىلىن الىپ بارۋ جاعىندا ماڭىزدى رول وينايدى.


    سول ءۇشىن بۇدان بىلاي زاڭ اتقارۋ بارىسىنداعى حالىق پروكۋراتۋراسىنىڭ زاڭدىق باقىلاۋ رولىن جاقسى جۇرگىزۋمەن قاتار حالىق پروكۋراتۋراسىنىڭ زاڭداعى بەرگەن باقىلاۋشىلىق رولىن جان-جاقتىلى ساۋلەلەندىرۋىندەدە ماڭىزدى رول اتقارۋ كەرەك.ويتكەنى،زاڭدى ءادىل اتقارۋ كەزەكتەگى ورتاعا قويىلىپ وتىرعان مەملەكەتتى زاڭ مەن باسقارۋدىڭ ماڭىزدى مازمۇندارىنىڭءبىر بولەگى،بۇدان بىلاي جۇرگىزىلىپ وتىرعان ءادىليا قۇرلىم رەفورماسى،ءادىليا ورگاندارىنىڭ زاڭ اتقارۋ ادىلدىگىن كەمەلدەندىرۋدىڭ تۇيىندى رەفورماسى.زاڭ اتقارۋ ورگاندارىنىڭ زاڭدى ءادىل اتقارۋى بولسا تىكەلەي مەملەكەتتىڭ ءارى قالىڭ حالىق بۇقاراسىنىڭ مۇدەسىنە ساياتىن بۇدان كەيىنگى ەڭ نەگىزگى تۇيىن.سوندىقتان بۇدان كەيىن زاڭنىڭ ءادىلدىلىگىن جۇرگىزۋ ءۇشىن جوعارداعى ەكى ۇلكەن مۇدەنى الدىمەن ويلاسۋ كەرەك.مەملەكەتتىڭ زاڭى كەمەلدەنسە،حالىق بۇقاراسى زاڭ ارقىلى ءوز مۇدەسىن قورعاسا،زاڭنىڭ ءادىلدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە بەدەلىن قورعاپ،باسقالارعا ۇقساماعان،وزىمىزگە ءتان بولعان جۇڭگوشا ەرەكشەلىككە يە زاڭ تۇزىمدى ورناتا الامىز.سول ءۇشىن ءاربىر زاڭ اتقارۋشى ورگان زاڭ اتقارۋ بارىسىندا وزىنىڭ زاڭداعى ۇقىعىن جاقسى جۇرگىزىپ،زاڭدى ءادىل اتقارۋ بەدەلىن قورعاۋلارى كەرەك.