28 جىلدان كەيىن اشىلعان چيڭپۋداعى «1-ٴنومىرلى قاندىقولدىق دەلوسى»
كەلۋقاينارى:جۇڭگو قازاق راديو تورابى |جاۋاپتى رەداكتور: | جاڭالانعان ۋاقىت:2018-07-18 16:23:00

 


حانزۋشادان اۋدارعان: قادىر ماقان ۇلى

1990-جىلى جازدىڭ باسى. ادامدار قازىرگى شاڭحايداعى چيڭپۋ رايونىن چيڭپۋ اۋدانى دەپ اتايتىن. وسى جەردە ٴبىر ايەل قاستاندىققا ۇشىراپ، ونىڭ 3 ايدان اسقان بالاسى قابىرعا ىشكاپكا لاقتىرىپ تاستالدى، ساقشىلار بايقاعاندا نارەستە الدەقاشان جان ۇزگەن ەدى.


ساقشىلار دەلونى انىقتاعان كەزدە عانا سول جىلى ۇرلىققا تۇسكەن بىرەۋ ٴۇي يەسى جۋو فاميليالى ايەلگە جولىعىپ، ماقساتى ىسكە اسپاي، سۇرقيالىعى ابدەن اسقان ول جوۋ فاميليالى ايەل مەن 3 ايلىق بالاسىن ايانىشتى تۇردە ولتىرگەننەن كەيىن زىم-زيا جوعالعان.


ايانىشتى تىرەگەديا چيڭپۋدى ٴدۇر سىلكىندىردى. چيڭپۋ ساقشى جاعى بۇل دەلونى 1-ٴنومىرلى دەلوعا جاتقىزدى.الايدا بۇل دەلو 28 جىل بويى اشىلمادى.


بىيىل 21-ناۋرىز كۇنى، تۇتقىنداۋ گۇرۇپپاسى 28 جىل جاسىرىنىپ جۇرگەن قىلمىس كۇماندىسى ۋاڭ XX تى شاڭحايعا الىپ كەلەردە، كەزىندە وسى دەلونى بارلاپ انىقتاۋعا قاتىناسقان بارلىق ساقا قىلمىستى ىستەر بارلاۋشىلارى ساپ تۇزەپ كۇتىپ تۇردى. كەزىندەگى چيڭپۋ قوعام حاۋىپسىزدىك بولىمشە مەكەمەسى قىلمىستى ىستەر تارماق اتىرەتىنىڭ باستىعى چين ۋيگو، قازىر رايوندىق ساياسي زاڭ كوميتەتىنىڭ شۋجيى ەدى. ول تەبىرەنە بىلاي دەدى:«سول جىلدارى وسى دەلونى بارلاۋعا سانسىزداعان ادام كۇشى جانە زاتتىق كۇش جۇمسادىق، نەشە ۇرپاق چيڭپۋ قوعام حاۋىپسىزدىك مەكەمەسىندەگىلەردىڭ قاجىماي-تالماي قۇلشىنۋىندا بۇل دەلو اقىرى اشىلدى.بىزدە زيانكەستىككە ۇشىراۋشىنىڭ وتباسىنا قاناعاتتانارلىق جاۋاپ قايتارا الدىق.»


1.كەزدەيسوق تۋىلعان قاندىقولدىق دەلوسى


اڭگىمەنى 1990-جىلى 14-ماۋسىمنان باستاپ ايتۋعا تۋرا كەلەدى. ول كۇنى چيڭپۋ اۋداندىق قوعام حاۋىپسىزدىك مەكەمەسى قاساقانا كىسى ٴولتىرۋ دەلو مالىمەتىن تاپسىرىپ الدى.چيڭپۋ قالاشىعى يىڭجۇڭ جاڭا قىستاعىنداعى جوۋ فاميليالى ايەل جانە ونىڭ 3 ايلىق قىز بالاسى قاستاندىققا ۇشىراعان ەدى .بۇل حابار تەز ارادا چيڭپۋدىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىنە دەيىن تاراپ، بۇل شاعىن قالاشىقتىڭ اۋەلگى تىنىشتىعىن بۇزدى. چيڭپۋ ساقشى جاعى تەز ارادا ارناۋلى دەلو گۇرۇپپاسىن قۇرىپ، زيانكەستىككە ۇشىراۋشىنىڭ قوعامدىق قاتىناسىن توڭىرەكتەي وتىرىپ، جالپى بەتتىك بارلاۋ قىزمەتىن ٴورىس الدىرۋمەن بىرگە، دەلو ناق مايدانىندا قالعان ٴجىپ ۇشتارىن سالستىرىپ كوردى. الايدا، دەلودا ەشقانداي ىلگەرلەۋ بولمادى.


قايتا-قايتا احۋال ۇعىسۋ، تەكسەرۋ ارقىلى كۇماندى ادامنىڭ سالاۋاتى بىرتىندەپ بىلىنە باستاعانداي بولدى.ٴجىپ ۇشتارىن سارالاۋ ارقىلى ۋاڭ فاميليالى تەحنيك مەكتەبىنىڭ وقۋشىسى بارلاۋشىلاردىڭ نازارىن اۋداردى. الايدا، ۋاڭ XX قىلمىسىنان قورقىپ الدەقاشان قاشىپ كەتكەن ەدى. سول كەزدە ۋاڭ XX تىڭ وسى قاشقاننان 28 جىل كەتەتىنىن كىم ويلاعان. دەلوعا قاتىسقان قىلمىستى ىستەر ساقشىلارىدا 28 جىل بويى دەلونىڭ اشىلۋىنا باس قاتىرۋمەن بولدى.


ۋاڭ XX قاشىپ كەتكەننەن كەيىن، قىلمىستى ىستەر بارلاۋ اتىرەتى بارلاۋ ۇلكەن اتىرەتىنە، كەيىن بارلاۋ تارماق اتىرەتىنە وزگەردى.دەلوعا جاۋاپتى باسشىلاردا جەتى كەزەك الماستى،بارلاۋشىلاردا ٴدۇركىن-دۇركىن الماستى.الايدا، ۋاڭ XX تىڭ ينفورماتسياسى بەينە تەڭىزگە باتقان تاستاي، ەشقانداي حابار وشار بولمادى.


28 جىلدان بەرى، ۋاڭ XX جانە ونىڭ وتباسىنا تەكسەرۋ ٴجۇرگىزۋ نەشە ۇرپاق چيڭپۋ قوعام حاۋىپسىزدىك ساقشىلارىنىڭ داعدىلى قىزمەتىنە اينالدى.1998-جىلى، چيڭپۋ قوعام حاۋىپسىزدىك مەكەمەسى قىلمىستى ىستەر تارماق اتىرەتى ۋاڭ XX نى «1-ٴنومىرلى» قاشقىن قىلمىس كۇماندىسى تىزىمدىگىنە كىرگىزىپ، توراپتا قۋعىنداۋ سالدى.2011-جىلى، قوعام حاۋىپسىزدىك مينىستىرلىگى ورنالاستىرىپ ورىستەتكەن «توراپتى تازالاۋ قيمىلىندا»، قىلمىستى ىستەر تارماق اتىرەتى بۇكىل ەل كولەمىندە وعان اداقتاۋ ٴجۇرگىزدى.الايدا دەلودا جانەدە تىڭ ىلگەرلەۋشىلىك بولمادى.


وسىلايشا تاعىدا التى جىل وتە شىقتى. عىلىم-تەحنيكانىڭ دامۋى دەلونىڭ بارلاپ اشىلۋىنا ٴۇمىت الا كەلدى.


2.دەلودا بۇرىلىس بايقالۋ


2017-جىلى ناۋرىزدا، ۇزاق ۋاقىت باسىلىپ قالعان ٴولىم دەلولارىنا ارناۋلى جاۋاپتى بولعان ٴىرى دەلو گۇرۇپپاسىنىڭ بارلاۋشىسى يۇي شيوڭحۇي ۋاڭ XX نى قامتىعان قاشىپ جۇرگەن ٴولىم دەلوسى قىلمىس كۇماندىلەرىنەن التى ادامنىڭ سۋرەتىن شاڭحاي قالالىق قوعام حاۋىپسىزدىك مەكەمەسى قىلمىستى ىستەر باس اتىرەتىنىڭ جاڭا تەحنيكادان پايدالانىپ سالىستىرىپ تەكسەرىنە جولدادى. ۋاڭ XX بۇل جولعى تەكسەرۋدە شىقپاعانىمەن، جوعارى عىلىم-تەحنيكانىڭ كومەگىندە 27 جىل قاشىپ جۇرگەن قاساقانا زاقىمداپ كىسى ولىمىنە سەبەپشى بولۋ دەلوسىنداعى قىلمىس كۇماندىسى جاڭ XX نىڭ «بۇركەنىشى اشىلىپ»، ساقشىلار جاعىنان قولعا ٴتۇستى. بۇل كوپشىلىكتىڭ جىگەر-قايراتىن تىپتىدە تاسقىنداتا ٴتۇستى.


«27 جىل قاشقان ادام قولعا تۇسكەندە، 28 جىل قاشقان ادامدا ٴسوزسىز قولعا تۇسەدى!» سونىمەن بىرگە، 2017-جىلى تامىزدا، چيڭپۋ قوعام حاۋىپسىزدىك مەكەمەسى قىلمىستى ىستەر تارماق اتىرەتى ٴىرى دەلو اتىرەتىنە بۇرىن وسى اتىرەتتىڭ باستىعى بولعان «باتىر»-لي چياڭ قايتا ورالدى.2017 -جىلى، باسقا تارماق اتىرەتتەگى باسشى ورنىنان شەگىنگەننەن كەيىن، بىرەۋلەر ەندى قايدا باراسىڭ دەپ سۇراعاندا، ول: «1998-جىلى قىلمىستى ىستەر بارلاۋ اتىرەتىنە باردىم، 2008-جىلىدا باردىم، 2018-جىلى تاعىدا بارامىن! وندا اشىلماعان ٴولىم دەلوسى بار، قايتىپ بارىپ كورەيىن دەگەن ەدىم» دەدى.


لي چيڭنىڭ ەستەلىك داپتەرىندە چيڭپۋ رايونىنداعى اشىلماعان ٴولىم دەلولارى جازىلعان ەدى. ول بارلاۋشى يۇي شيوڭحۇيمەن بىرگە وسى قالىڭ داپتەرىن الا ٴجۇرىپ، ۋاڭ XX قاتارلى ۇزاق جىل باسىلىپ جاتقان ٴولىم دەلولارىنداعى قىلمىس كۇماندىلەرىن قايتالاي قۋعىنداۋدى باستادى.


2017-جىلدىڭ سوڭىندا، قوعام حاۋىپسىزدىك مينىستىرلىگىنىڭ جاڭا تەحنيكاسىىنىڭ دارەجەسى تاعىدا ٴوسىرىلدى.چيڭپۋ قوعام حاۋىپسىزدىك بولىمشە مەكەمەسى قىلمىستى ىستەر بارلاۋ تارماق اتىرەتى ۋاڭ XX نىڭ سۋرەتىن سالسىتىرىپ كورىۋگە تاعىدا ۇسىندى. بۇل جولى كۇماندى ادامداردىڭ ەسىمدىگى ٴساتتى تۇردە سارالانىپ شىقتى. لي چيڭ مەن يۇي شيوڭحۇي توتەنشە قۋانىپ، بۇل كۇماندى ادامداردىڭ ەسىمدىگىنە بىر-بىردەن تالداۋ جاساۋ، سارالاۋدى باستادى. ەڭ سوڭىندا، جاسى جانە سىرتقى پورتىرەتىنىڭ ۇقساستىق دارەجەسى ٴبىر شاما جوعارى 16 ادامدى ەكشەپ تاۋىپ، جەرگىلىكتى قوعام حاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ سەلبەسىپ سۇراستىرىۋىنا جولدادى. وسىلايشا، ناعىز قاندىقولدىڭ سالاۋاتى جانە ورنى بىرتىندەپ اشىلا باستادى.


3.قاندىقولدىڭ بايقالۋى (اشىققا شىعۋى)


« تاپتىق ! تاپتىق! سىزدەر سەلبەسىپ تەكسەرۋىمىزدى وتىنگەن الگى< شۇي تاۋ>دىڭ نوپوسى تۇرعان جەرى باسقا ولكەدەن ٴانحۇي ولكەسىنە اۋدارىلعان ەكەن، سالاۋاتىندادا كۇمان بايقالدى! »


بيىل 9-ناۋرىز كۇنى، يۇي شيوڭحۇي ٴانحۇي ولكەسى نيڭگو قالالىق قوعام حاۋىپسىزدىك مەكەمەسى قىلمىستى ىستەر بارلاۋ ۇلكەن اتىرەتىنىڭ تەلەفونىن تاپسىرىپ الدى.ول وسى كۇمان بويىنشا قايتا سالىستىرىپ كورىپ، « شۇي تاۋ »دىڭ ازاماتتىق كۋالىگىندەگى جاسىمەن ۋاڭ XX نىڭ جاسىندا تەك ٴۇش جاس پارىق بارلىعىن، كۇمان زور ەكەنىن بايقادى.


13-ناۋرىز كۇنى، يۇي شيوڭحۇي مەن لي چيڭ نيڭگوعا بارىپ، جەرگىلىكتى ساقشى جاعىنىڭ سەلبەسۋىندە « شۇي تاۋدىڭ» بيولوگيالىق مالىمەتىن قولعا ٴتۇسىردى. ەكەۋى دەرەۋ شاڭحايعا قايتىپ ساراپتاۋعا تاپسىرىپ بەردى. ارناۋلى دەلو گۇرۇپپاسى « شۇي تاۋدىڭ» سول جىلداعى ۋاڭ XX ەكەنىن تەز ارادا تۇراقتاندىردى. 28 جىل كۇتكەن وسى قورتىندىنى ەستىپ كوپشىلىك توتەنشە تەبىرەندى.


«دەرەۋ اتتانىپ، تۇتقىنداڭدار!» 28جىل كۇتكەن وسى بۇيرىق اقىرى جايالاندى. قىلمىستى ىستەر بارلاۋ تارماق اتىرەتىنىڭ باستىعى فان رۇڭ تۇتقىنداۋ گۇرۇپپاسىن دەرەۋ ٴانحۇيعا جىبەردى. جەرگىلىكتى ساقشى جاعىنىڭ زور كۇشپەن سايكەسۋىندە، تۇتقىنداۋ گۇرۇپپاسى ۋاڭ XX نىڭ تۇراتىن شاعىن تۇرعىندار رايونى مەن اۆتوكولىك جاعدايىن تەز ارادا انىقتاپ تۇراقتاندىردى.


20-ناۋرىز كەشتە تۇتقىنداۋ جوسپارى جاسالىپ بولدى. 21-ناۋرىز تاڭ ٴسارى ساعات 6 دا، لي چيڭ قاتارلى ٴتورت ادام جانە جەرگىلىكتى ساقشىلار ٴتورت باعىتقا ٴبولىنىپ، تۇرعىندار شاعىن رايونىنىڭ ٴۇش قاقپاسى مەن كۇماندىنىڭ اۆتوكولىگىنە قاراۋىل قويىپ، تورىۋىلداپ سوققى بەرۋدى كۇتىپ تۇردى. تۇستەن بۇرىن ساعات 9 دان 45 مينوت وتكەندە، تۇتقىنداۋ گۇرۇپپاسى ۋاڭ XX نىڭ ۇيىنەن تۇرقى وعان ۇقسايتىن ٴبىر ەر ادامنىڭ شىققانىن بايقادى. نەشە مينوتتان كەيىن ۋاڭ XXنىڭ وتباسى اۆتوكولىگى قوزعالىپ تۇرعىندار رايونىنان شىقتى.بارلاۋشىلار اۆتوكولىگىدە سوڭىنان تەزدەن ىلەستى. ساعات 10 مولشەرىندە، ۋاڭ XXنىڭ اۆتوكولىگى نيڭگو قالاسى نيڭگو جولىنداعى ٴبىر قوناقجايدىڭ الدىنا توقتاپ تەلەفون شالعان ساتتە، بارلاۋشىلار جەدەل اۆتوكولىكتەن ٴتۇسىپ ۋاڭ XX نى قولعا ٴتۇسىردى.


ۋاڭ XX نىڭ مويىنداۋىنشا، 1990-جىلى 14-ماۋسىم كۇنى، ەندى عانا 17 جاسقا شىققان ۋاڭ XX وقۋدان قول ٴۇزىپ، جالعىز ٴوزى ويىن ويناماقشى بولعان.بۇنىڭ الدىندا ول ساباقتاسىنىڭ اعاسىنىڭ ۇيىنە بارىپ ٴبىر رەت ويناعان، سول ۇيدە ويىن ماشيناسى بارلىعىن بىلەتىن، سونىمەن ونى جاسىرىن قولعا تۇسىرمەكشى بولدى. ول ۇيگە كىرىسىمەن ويلاماعان جەردەن ٴۇي يەسى جۋو فاميليالى ايەلگە كەزدەسىپ قالىپ، جوۋ قورىققانىنان «ۇرىنى ۇستاڭدار!» دەپ ايعايلاعان.


ۋاڭ XX جالما-جان جوۋ فاميليالى ايەلدىڭ اۋزىن باسپاقشى بولىپ ونىڭ الدىنا بارعاندا، جوۋ فاميليالى ايەل اسحانا ۇيگە شەگىنشەكتەپ كىرىپ، بوداۋدى(چەداۋ) قولىنا الىپ قارسىلىق كورسەتكەن. بوداۋ ۋاڭ XX نىڭ قولىن ٴتىلىپ جارالاعان. ۋاڭ XX بوداۋدى تارتىپ الىپ، زيانكەستىككە ۇشىراۋشىنىڭ تاماعىن قاتتى قىسىپ، ونى تۇنشىقتىرىپ ولتىرگەن.


ۋاڭ XX اسىپ-ساسىپ ناق مايداننان قاشپاقشى بولعان كەزدە، كەنەتتەن نارەستەنىڭ جىلاعان داۋىسىن ەستىپ، كورشىلەرىنىڭ سەزىپ قويۋىنان الاڭداپ، نارەستەنى ۇلكەن ىشكاپتىڭ ىشىنە لاقتىرىپ، ەسىگىن جاۋىپ تاستاعان. ساقشىلار جەتىپ بارعاندا نارەستە الدەقاشان جان ۇزگەن ەدى.


4.زاڭ قاشاندا ادىلدىكتى جاقتايدى正义永远不缺席) «28 جىل قاشىپ-پىسىپ ٴجۇردىم. قاشقانمەن قايدا بارامىن.» سولاي، ول قاشىپ قۇتىلا المايدى. ٴار قانداي ادامدا ار-ۇجداننىڭ ايىپتاۋى مەن زاڭنىڭ قۇرىعىنان قاشىپ قۇتىلا المايدى.


ۋاڭ XX قولعا تۇسكەننەن كەيىن ساقشىلارعا شەت جەردە قاشىپ جۇرگەن 28 جىلدا كوبىنەسە تۇنگى ساعات 12 دەن كەيىن ۇيىقتايتىنىن، ەشقاشان جاقسى كوز شىرىمىن الىپ كورمەگەنىن، ۇيىقتاعانىمەندە ۇرەيلى ٴتۇس كورىپ، زيانكەستىككە ۇشىراۋشىنى ولتىرگەن ىستەرىنىڭ ميىنان شىقپاعانىن، اسىرەسە تۇرمىستا قينالعان كەزدەرىندە، ساقشىلاردىڭ كەلىپ ۇستاۋىن ويلايتىنىن ايتقان.


ٴۇيلى باراندى بولعاننان كەيىن، بۇل ٴىس اشىققا شىقسا، بارلىعىن قۇرتىپ، وتباسىنداعىلارعا كىنالى بولدىم دەگەن تاعى ٴبىر ۋايىم ونىڭ ميىن شىرماپ الدى. بۇل 28 جىلدان بەرى، ول ۇنەمى كۇندەردىڭ بىرىندە جازاعا تارتىلاتىنىن، ٴوزى تۋدىرعان قىلمىسىن ٴوزى ۇستىنە الىپ، وعان بوداۋ تولەيتىندىگىن سەزىنگەن ەدى.


ۋاڭ XX قىلمىس وتكىزگەننەن كەيىن، ساۋدا ىستەپ اسحانا اشتى. ساۋداسى ەڭ كۇسەت كەزىندە ٴۇش اسحانا اشىپ، جىلدىق كىرىسى جۇز مىڭ يۋاننان اسقان.


«سول كۇنى مەنى ۇستاعالى كەلگەن ساقشى ”كوزىر سالىڭدار“ دەگەن ٴبىر اۋىز ٴسوزدى ەستىدىم. بۇل كوپ جىلدان كەيىن مەنىڭ قايتا ەستىگەن اتا مەكەنىم شاڭحاي اۋەنى ەدى. سول كەزدە ٴجۇرەگىم ٴدىر ەتىپ، نەندەي ٴىستىڭ بولعانىن سەزدىم.»


ادىلدىك كەشىگىپ كەلگەنىمەن، زاڭ قاشاندا ادىلدىكتى جاقتايدى. («زاڭ تەرمەلەر گازەتى»نىڭ 2018-جىلى4-ايدىڭ 4-كۇنگى سانىنان الىندى)