الدانبايىق اعايىن!
كەلۋقاينارى: |جاۋاپتى رەداكتور: | جاڭالانعان ۋاقىت:2018-10-19 09:59:00


تەلەفون-تەلەگراف،توراپ الدامشىلىعىنان ساقتانايىق

 

ايبات قاجەتبەك ۇلى (حالىق ساقشىسى)


ۇشقان قۇستاي دامىعان زاماندا ەكونوميكا جانە عىلىم-تەحنيكانىڭ دامۋىنا ىلەسە الۋان تۇردەگى قىلمىستىق ارەكەتتەر ءجۇز بەرۋدە، ،بۇنىڭ ىشىندە بۇگىنگى تاڭدا حالىقىقا الاپاتى اۋىر ءتيىپ جاتقان قىلمىستىق ارەكەتتەردىڭ ءبىرى تەلەفون - تەلەگراف الدامشىلىعى بولىپ وتىر.


تەلەفون-تەلەگراف الدامشىلىعى دەگەنىمىز - زاڭسىز ەلەمەنىتتەردىڭ توراپ ، حابارلاسۋ قۇرالدارى، قوعامدىق حابارلاسۋ دەتالدارى ارقىلى الىس ارالىقتا زيانكەستىككە ۇشىراۋشىنى الداپ، بەلگىلەنگەن ەسەپ اتىنا اقشا سالدىرۋ،كارتوچكا ىشىندەگى اقشانى جوتكەپ اكەتۋ قاتارلى قىلمىستىق ارەكەتتى مەڭىزەيدى.


جاقىنعى جىلداردان بەرى ەلمىزدە تەلەفون-تەلەگراف الدامشىلىعىنان زيانكەستىككە ۇشىراعان ادامدار ءۇرتىس كوبەيۋدە،الدامشى ەلەمەنىتتەردىڭ الداۋ تاسىلدەرى دە كۇننەن- كۇنگە تۇرلەنىپ كوبەيىپ كوز الداعى الپىستان استام تۇرگە جەتتى.


الدامشىلار تەلەفون،كەلتەحات،ءۇنحات،كوكەك،توراپ جەلىلەرى ارقىلى زيانكەستككە ۇشىراۋشىنىڭ سالعىرتتىق يدەياسىنان پايدالانا وتىرىپ،ءتۇرلى سىلتاۋلارمەن الداپ،زيانكەستىككە ۇشىراۋشىنى ۇقساماعان دارەجەدەگى زيانعا ۇشىراتادى.


بۇعان قاراتا قوعام حاۋىپسىزدىك ورگاندارى جانە قاتىستى ورىندار جاپپاي سوققىلاۋ الىپ بارىپ، كوپتەگەن دەلولاردى اشىپ،زاڭسىز ەلەمەنىتتەردى زاڭ بويىنشا ءبىر جايلى ەتۋمەن قاتار الدامشىلىقتان قالاي ساقتانۋ جونىندە ءتۇرلى فورماداعى ۇگىتتەر ورىستەتىپ الدىن-الۋعا،زيانكەستككە ۇشىراۋشىلاردىڭ ەكونوميكالىق زيانىن ەڭ تومەن شەككە تۇسىرۋگە ۇمىتىلىپ كەلدى.سولاي بولا تۇرسادا كوز الدا تەلەفون-تەلەگراف الدامشىلارىنىڭ الدام قالتاسىنا تۇسەتىن حالىق بۇقاراسى كۇننەن-كۇنگە كوبەيىپ كەلەدى.


ەندەشە تەلەفون-تەلەگراف الدامشىلارىنىڭ الدام قالتاسىنا تۇسۋىمىزدەگى باستى سەبەپ نە؟


ءبىرىنشى، توراپ الدامشىلىعىنا دەگەن تانىمنىڭ تومەندىگى نەمەسە جوقتىعى.


بۇندا زيانكەستىككە ۇشىراۋشىلار كۇندەلىكتى تۇرمىستا جانە قىزمەت بارىسىندا الدامشىلىقتان ساقتانۋ بىلىمدەرىنە كوڭىل بولمەگەندىكتەن،ايتىلعان ۇگىتتەردى ەسكەرمەگەندىكتەن ۇنەمى الدانىپ بەلگىلى مولشەردە زيانعا ۇشىراعاننان كەيىن عانا ەسكەرىپ جاتادى،كوپ ساندى زياندالۋشىلاردا بۇعان دەگەن كوز قاراسى جوق نەمەسە تانىمى تومەن.


ەكىنشى، ءوزىنىڭ جەكەلىك ينفورماتسيالارىن قورعاۋعا ءمان بەرمەۋ.


كۇندەلىكتى تۇرمىستا نەمەسە ۇيرەنۋ قىزمەت بارىسىندا الەۋمەتتىك ورىنداردا ءوزىنىڭ ازاماتتىق كۋالىك نومەرى،تەلەفون نومەرى،ءۇي ادىرەسى،سەميا ادامدارىنىڭ يىنفورماتسياسى قاتارلى ينفورماتسىن قورعاۋدى ەلەپ-ەسكەرمەگەندىكتەن،توراپ الدامشىلاردىڭ نىساناسىنا وڭاي ءىلىنىپ وتىرادى.

ءۇشىنشى، ارزان نەمەسە تەگىن دۇنيەگە بوي ۇرۋ.


زيانكەستىككە ۇشىراۋشىلاردىڭ كوپ ساندىسى تور بەتتەرىندەگى ،ءۇنحات تەكشەلەرىندەگى الدامشىلاردىڭ ادەيى تۇردە، تۇزاق رەتىندە قۇرىپ قويعان ادام باۋرارلىق جارنامالاردى كورگەننەن كەيىن ارزانعا نەمەسە تەگىنگە بوي ۇرىپ دايىن اسقا ،ءتىك قاسىق بولسام دەپ ءجۇرىپ ،ءوزىنىڭ قالاي الدام قالتاعا تۇسكەندىگىن اڭعارماي قالادى.


تەلەفون-تەلەگراف الدامشىلىعىندا الدامشى ەلەمەنتتەر ەش اياۋسىز زيانكەستىككە ۇشىراۋشىىنى مەيلىنشە زيانكەستككە ۇشىراتۋعا ۇمتىلادى،ماڭايىمىزداعى تۋىلعان ءتيىپتىك دەلولار ادامدى اشىندىرىپ عانا قويماي،بارلىعىمىزعا تەرەڭ وي سالىپ وتىردى، جاقىنعى جىلداردان بەرى نەشە ءجۇز يۋاننان نەشە ءجۇز مىڭ يۋانعا دەيىن ۇقساماعان دارەجەدە زيانكەستككە ۇشىراۋشىلار ءجۇز بەرىپ كەلەدى،بۇنداعى زيانعا ۇشىراعان سومالاردىڭ بارلىعى زيانكەستىككە ۇشىراۋشىلاردىڭ جيعان-تەرگەن تابان ەت،ماڭداي تەرىنىڭ جەمىسى بولىپ زيانكەستىككە ۇشىراۋشىنى سەنىمىنەن ايىرىپ رۋحاني جاقتان سوقىعا ۇشىراتىپ عانا قويماي،سەمياسىنا ويران سالىپ، اۋىر بولعاندا زيانكەستىككە ۇشىراۋشىلاردىڭ وزىنە قول سالىپ ومىرلەرىن اياقتاتۋىنا مۇرىندىق بولىپ كەلەدى.


ەندەشە،قايتكەندە تەلەفون –تەلەگراف ،توراپ الدامشىلىعنان ءونىمدى ساقتانۋعا بولادى؟


ءبىرىنشى،«كورمەۋ،سەنبەۋ،اقشا ۇرىپ بەرمەۋ» ۇستانىمىمدا مىقتى تۇرۋ.


قوعام حاۋىپسزدىك ورگاندارى تالاي جىلعى تەلەفون-تەلەگراف الدامشىلىق دەلوسىن ىستەۋ بارىسىندا،تالداۋ جاساي وتىرىپ،تۇرمىستا كەزىگەتىن شىندىق نەگىزى جوق جالعان جارنامالاردى،ۇگىتتەردى كورمەۋدى،ادام يدەياسىن ەلىتىپ،قىزىقتىراتىن ءتۇرلى جارنامالارعا،تەگىن نەمەسە ەركشە ارزان دۇنيەلەرگە سەنبەۋ،ەڭ سوڭىندا قارسى جاقتىڭ سالاۋاتىن ايقىنداماي تۇرىپ اقشا ۇرىپ بەرمەۋ كەرەكتىگىن قورتىندىلاپ شىعاردى.


ەكىنشى، ءوز ينفورماتسيالارىن قورعاۋ، الباتى شاشپاۋ.


تۇرمىستا،قىزمەتتە جانە ۇيرەنۋ بارىسىندا ءوز ينفورماتسيالارىمىزدىڭ سىرتقا شاشىلۋىنىڭ الدىن-الۋىمىز،ءوزىمىزدىڭ ينفورماتسيامىزدى قورعاۋ تانىمىن جوعارلاتۋىمىز كەرەك.


بۇندا ءوزىمىزدىڭ ازاماتتىق كۋالىك نومەر ،تەلەفون نومەر،سەميا ادىرىستەرىمىز قاتارلى جەكەلىك ينفورماتسيالارىمىزدىڭ توراپقا نەمەسە باسقالاي الەۋمەتتىك جەلىلەردە تارالىپ كەتۋىنىڭ الدىن-الۋىمىز كەرەك.


ءۇشىنشى،بەتالدى توراپ جالعانىمدارىنا كىرمەۋ.


زاڭسىز ەلەمەنتتەر «قارماق سالۋ» فورماسىندا وزدەرىنڭ قۇرعان تور بەتتەرىندە نەمەسە ساقتانۋ شارالارى ءالسىز تور بەتتەرىنە،كەلتە حاتتارعا،ءۇنحات جولدامالارىنا ۆيروس جاسىرىپ قويۋ ارقىلى،زيانكەستىككە ۇشىراۋشىلار ايتىلمىش جالعانىمداردى باسقاننان كەيىن كومپيۋتەرلەرىنە قولفوندارىنا شابۋىل جاساۋ ارقىلى جەكەلىك يىنفورماتسيالارىن،بانكە كارتوشكاسىن ،ازاماتتىق كۋلىك نومىرىن جانە قۇپيا نومىرىن قولعا ءتۇسىرىپ الدامشىلىعىن سكە اسىرادى. ەسكەرتەرىمىز:كەلۋ قاينارى بەلگىسىز تور بەكەتتەرىنە الباتى كىرمەڭىز،ەكىلىك نومىردى جايمالاعاندا اباي بولىڭىز. ءتورتىنشى، قارسى جاقتىڭ سالاۋاتىن انىقتاپ كوز جەتكىزۋ.


ءۇنحاتتان تاۋار ساتىپ الارىڭىزدا استە ونىڭ جولداعان ءوزىن انقتايتىن ءار تۇرلى جارناماسىنا وڭاي سەنىپ قالماڭىز ونىمەن تەلەفون ارقىلى نەمەسە ءۇنحات كەسكىن جولداپ ،قارسى جاقتىڭ سالاۋاتىن تۇراقتاندىرۋ.


بەسىنشى، ارزان نەمەسە تەگىن دۇنيەگە بوي ۇرماۋ.


توراپتا ،ءۇنحات تەكشەلەرىندە ءارتۇرلى ارزان باعاداعى جارنامالارعا سەنبەۋكەرەك .الدامشى ەلەمەنتەر قاريداردىڭ سالعىرتتىق يدياسىنان پايدالانىپ ،الدامشىلىقتارىن سكە اسىرادى. ءسوزسىز زاڭسىز ەلەمەنتەرگە قارسى قىراعىلىعىمىز ارتتىرۋىمىز ،ەڭبەكتەنبەي ەشقانداي نارسەنىڭ قولعا وڭاي-وسپاق كەلمەيتىنىن ءبىلۋىمىز كەرەك.


سوڭىندا بارشا حالىق بۇقاراسىنىڭ قوعام حاۋىپسىزدىك مەكەمەسىنىڭ ۇندەۋىنە ءۇن قوسىپ ،زاڭسىز ارەكەتتەرگە باتىل قارسى تۇرۋىن ءۇمىت ەتەمىز.


ءتىلشىنىڭ قىزمەت ورنى : جەمەنەي اۋداندىق قوعام حاۋىپسىزدىك مەكەمەسى قىلمىستى ىستەر ۇلكەن اترەتى