جەكە تابىس باجىسى رەفورماسى پايداسىنان بارلىق ادامنىڭ يگىلىكتەنۋىنە كەپىلدىك ەتەيىك
كەلۋقاينارى: |جاۋاپتى رەداكتور: | جاڭالانعان ۋاقىت:2019-03-04 14:22:00


ــ جەكە تابىس باجىسىنا قاتىستى قولامتالى ماسەلەلەر جونىندە


2019 ـ جىلى 1 ـ ايدىڭ 1 ـ كۇنىنەن باستاپ جاڭادان وزگەرىس ەنگىزىلگەن جەكە تابىس باجى زاڭى رەسمي اتقارىلدى. «باجى الىناتىن ولشەم شەگى» جوعارىلاتىلىپ، باجى مولشەرى قۇرىلىمىنا رەتتەۋ جۇرگىزىلىپ، 6 ءتۇرلى ارناۋلى قوسىمشا قاراجات جەكە تابىس باجىسىنان شىعارىپ تاستاۋ كولەمىنە ەنگىزىلدى...

 

ءونىمى ايتارلىقتاي بۇل رەفورما سان مىڭداعان وتباسىنى باجى جەڭىلدەتۋ تيىمدىلىگىنەن يگىلىكتەندىرىپ قويماي، جەكە تابىس باجىسىن جيناۋ باسقارۋ جاعىندا دا زور وزگەرىس تۋدىردى.


قايتكەندە باجىدا جەڭىلدىك جاساۋدان يگىلىكتەنۋگە بولادى؟ جەلىدە قالاي ءوتىنىش ەتىلەدى؟ ينفورماتسيا حاۋىپسىزدىگىنە قالاي كەپىلدىك ەتىلەدى؟ باجى تاپسىرۋشىلاردى جوعارىداعى كۇدىك - كۇماننان ارىلتۋ ءۇشىن - ءتىلشى ىشكەرىلەي تىلشىلىك ىستەپ، رەفورما الا كەلگەن يگىلىكتىڭ ناقتى تياناقتانۋىنا كەپىلدىك ەتتى.


جەكە تابىس باجى رەفورماسىنىڭ « باجىنى جەڭىلدەتۋ تيىمدىلىگىن » قالاي ءتۇسىنۋ كەرەك


جاڭا جىل باستالىسىمەن كوپتەگەن ادامدار جەكە تابىس باجىسى جۇمساق بولشەگىن ورناتىپ نەمەسە قىزمەت ورىندارىندا جەكە تابىس باجىسىنا قاتىستى ينفورماتسيا كەستەسىن تولتىرىپ، جەكە تابىس باجىسى رەفورماسىنىڭ باجى تيىمدىلىگىن اسىعا كۇتتى.


ءتىلشى مىناداي ءبىر ەسەپ جاسادى، جاڭا باجى زاڭىندا «باجى الىناتىن ولشەم شەگى» اي سايىن 5 مىڭ يۋان نەگىزىندە، وعان شىعارىپ تاستالاتىن 6 ءتۇرلى ارناۋلى قوسىمشا قاراجات ۇستەلسە، سونىمەن بىرگە پەرزەنتتەرىن وقىتۋ، تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ قارىز ءوسىمى نەمەسە تۇرعىن ءۇي مايعا الۋ اقىسى، قارتتاردى باعىپ ـ قاعۋ قاراجاتى سياقتىلار قوسىلسا، وندا ناقتى جەڭىلدىك جاسالاتىن سوما مولشەرى 8 ـ 9 مىڭ يۋان بولادى، جوعارىداعى بويىنشا ايلىق كىرىسى 10 مىڭ يۋان بولعانداردىڭ تاپسىراتىن جەكە تابىس باجىسى 100 يۋانعا جەتپەيدى، ال ايلىق كىرىسى 20 مىڭ يۋاننان اساتىن جەكەلەردىڭ تاپسىراتىن جەكە تابىس باجىسى مولشەرمەن %70 تەن كوبىرەك ازايادى.


ماماندار بىلاي دەپ قارادى: جاڭا جەكە تابىس باجىسى زاڭى تومەن جانە ورتا كىرىستەگىلەر ءۇشىن ەڭ زور يگىلىكتى ءىس بولدى. جۇكتى جەڭىلدەتىپ، پايدا جەتكىزۋمەن قوسا، ەڭ ماڭىزدىسى باجى الۋ، باسقارۋ ورەسىنىڭ جوعارىلاۋىمەن كوپ ىسكە سەپتىگىن تيگىزىپ، سان مىڭداعان وتباسىنى رەفورما يگىلىگىنە كەنەلدىردى.


بەيجيڭ مەملەكەتتىك بۇعالترلار شۋەيۋانىنىڭ پروفەسسورى لي شۇنحۇڭ بىلاي دەدى: جاڭادان وزگەرىس ەنگىزىلگەن جەكە تابىس باجىسى زاڭىنىڭ ىقپال كولەمى كەڭ، بۇعان جالپى قوعام باسا نازار اۋدارۋدا. باجى تاپسىرۋشىلار جەكە تابىس باجىسى جونىندەگى قولامتالى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە كەڭ كولەمدە تالقى جۇرگىزۋ بارىسىندا، ولاردىڭ زاڭ بويىنشا باجى تاپسىرۋ سانالىلىعى ارتىپ، مەملەكەتتىڭ باجى جيناۋ، باسقارۋ ورەسىنىڭ ۇزدىكسىز جوعارىلاۋىن جەبەيدى.


جەكە تابىس باجىسىنان 6 ءتۇرلى ارناۋلى قوسىمشا قاراجاتتى شىعارىپ تاستاۋ ساياساتىنىڭ ەنگىزىلۋى، سونىمەن بىرگە جيناقتاۋ مەن تۇرگە ايىرۋ ۇشتاستىرىلعان باجى ءتۇزىمى نەگىزىندەگى جيناقتاپ ەسەپتەپ اداقتاپ تاپسىرۋ ءتۇزىمىنىڭ ورناتىلۋىن جەبەۋ ـ بۇل رەتكى جاڭادان وزگەرىس ەنگىزىلگەن جەكە تابىس باجى زاڭىنىڭ كورنەكتى ءبىر ارتىقشىلىعى سانالادى. بۇل باجىنى جەڭىلدەتۋ يگىلىگىنەن تىس، جەكە تابىس باجى ءتۇزىمى مەن باجى الۋ، باسقارۋ ۇلگىسىنە ءتۇبىرلى وزگەرىس جاساۋدى جەبەدى.


باجى باس مەكەمەسى «جەكە تابىس باجىسى» قولفون App دەتالى، كومپيۋتەر تەرمينالى سىندى الۋان ءتۇرلى باجى ىستەرىن ءبىتىرۋ ارناسىن اشتى ءارى باجى ىستەرىن ءبىتىرۋ باسقىشتارىن قاراپايىمداستىرىپ، كەمەلدەندىرىپ، «ءوتىنىش ەتكەن تۇرلەردى شىعارىپ تاستاۋ، كەش ءوتىنىش ەتكەندەردى تولىقتاپ شىعارىپ تاستاۋ، از تارتىپ قالىناتىندارىنىڭ باجىسىن قايتارىپ بەرۋدى» جۇزەگە اسىرادى. مەملەكەتتىك كەڭەس «جەكە تابىس باجىسى ارناۋلى قوسىمشا قاراجاتىن شىعارىپ تاستاۋ ۋاقىتتىق ءادىسىن» باسىپ تاراتقاننان باستاپ، 2019 ـ جىلى 1 ـ ايدىڭ ورتا شەنىنە دەيىن بۇكىل ەلىمىزدىڭ باجى جۇيەسى جالپى 420 مىڭ رەت كۋرس ۇيىمداستىرىپ، باجى تاپسىرۋشىلارعا ارناۋلى قىزمەت وتەيتىن 12366 لەنياسىندا جەكە تابىس باجىسى جونىندەگى سۇراۋلارعا جاۋاپ قايتارۋى رەت سانى بويىنشا ءبىر ميلليون ادام رەتكە جەتكەن. باجى باس مەكەمەسىنىڭ «جەكە تابىس باجىسى تىكە لەنياسىندا» ءبىر مىڭ 300 دەن استام كۇدىكتى، قيىن ماسەلەگە جاۋاپ قايتارىلىپ، قيىنشىلىقتارى شەشىلگەن.


جۇڭگو قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسى قازىنا - ەكونوميكاسىن ستراتەگيالىق زەرتتەۋ ورنىنىڭ زەرتتەرمەنى جاڭ بين بىلاي دەدى: مەيلى باجىدان شىعارىپ تاستالاتىن ارناۋلى قوسىمشا قاراجات بولسىن، الدە جيناقتاپ ەسەپتەپ اداقتاپ تاپسىرۋ بولسىن بارلىعى دا جاڭا ءىس، بۇل سان مىڭداعان باجى تاپسىرۋشىلاردىڭ ءتول مۇددەسىنە سايادى. جەكە تابىس باجىسى جاڭا ءتۇزىمىنىڭ جاسالۋىنان تارتىپ كەمەلدەنۋىنە دەيىنگى بارىس وڭاي - وسپاق ءىس ەمەس، ول باجى تاپسىرۋشىلاردى قامتىعان قوعامنىڭ ءار سالاسىنداعىلاردىڭ ورتاق اتسالىسۋىن قاجەت ەتەدى.


وقۋ ـ اعارتۋ شىعىسىنداعى جەكە تابىس باجىسىنان جەڭىلدىك جاساۋ قانداي ادامدارعا ءتيىمدى بولادى؟


پەرزەنتتەردىڭ وقۋىنا جۇمسالعان قاراجاتتا جاڭا تۋىلعان نارەستە قامتىلاما؟ نەكەسىز تۋىلعان بالالار يگىلىكتەنە الا ما؟


جەكە تابىس باجىسىنان جەڭىلدىك جاسالىپ، شىعارىپ تاستالاتىن 6 ءتۇرلى قوسىمشا قاراجات ىشىندەگى پەرزەنتتەردىڭ وقۋ ـ اعارتۋ قاراجاتىنىڭ كورسەتەتىنى باجى تاپسىرۋشىلاردىڭ پەرزەنتتەرى 3 جاسقا تولعاننان باستاپ، دوكتور، اسپيرانتتىق وقۋىنا دەيىنگى قاتىستى قاراجات جۇمسالىمىمەن شەكتەلەدى دەپ بەلگىلەنگەن، ءاربىر پەرزەنتكە اي سايىن مىڭ يۋان ولشەم بويىنشا جەكە تابىس باجىسىنان تارتىپ قالىنادى. پەرزەنتتەرىنىڭ وقۋى ءۇشىن جەكە تابىس باجىسىنان شىعارىپ تاستالاتىن قاراجاتتى اتا ـ اناسىنىڭ ءبىر جاعى %100 بويىنشا شىعارتسا دا نەمەسە اتا ـ انا ەكى جاعى دا %50 بويىنشا شىعارتسا دا بولادى.


ءتىلشى بەلگىلەمەدە ايتىلعان پەرزەنتتەردىڭ نەكەلى تۋىلعان بالانى، نەكەسىز تۋىلعان بالانى، وگەي بالانى، باعىپ العان بالانى قامتيتىندىعىن ۇعىسقان.


جالعاستى تاربيە جاعىندا كوپتەگەن ادامدار قايسى تۇردەگى ونەرگە تاربيەلەۋ كۋرسى قاراجاتى نەمەسە كاسىپتىك ـ تەحنيكالىق ونەرگە جەتىلدىرۋدىڭ كاسىپتىك تولىمدىلىق كۋرسى قاراجاتى جەكە تابىس باجىسىنان شىعارىپ تاستاۋ كولەمىنە كىرگىزىلەتىندىگىنە نازار اۋدارۋدا.


لي شۇيحۇڭ بىلاي دەدى: باجى تاپسىرۋشىنىڭ كاسىپتىك تەحنيكالىق تاربيە كۋرسىنا قاتىناسقانىن جالعاستى تاربيە قاراجات جۇمسالىمى رەتىندە جەكە تابىس باجىسىنان شىعارىپ تاستاۋ تۇرىنە ەنگىزۋگە بولاتىن - بولمايتىندىعىنا قاراۋدا، بىرىنشىدەن، باجى تاپسىرۋشى 2019 ـ جىلدان كەيىن شارتقا ۇيلەسكەن كاسىپتىك تاربيە تولىمدىلىق كۋالىگىنە يە بولۋى؛ ەكىنشىدەن، ادام كۇشى بايلىعى جانە قوعامدىق قامتاماسىزداندىرۋ مينيسترلىگىنىڭ 2017 ـ جىلى جاريالاعان مەملەكەتتىك كاسىپتىك تولىمدىلىق مازمۇن تىزىمدىگى ىشىندە بولۋى كەرەك. وسى مازمۇن كولەمى ىشىندەگى كاسىپتىك تولىمدىلىق كۋالىگىنىڭ بارلىعىن جەكە تابىس باجىسىنان شىعارىپ تاستاۋ كولەمىنە ەنگىزۋگە بولادى، مۇنىڭ ىشىندە، تەحنيكالىق شەبەرلىك ۇيرەنۋشىلەردىڭ كاسىپتىك تولىمدىلىعى دانەكەرلەۋ جۇمىسشىسى، ءۇي حايۋاندارىن اسىراۋشى سياقتى 81 ءتۇردى؛ كاسىپتىك - تەحنيكالىق قىزمەتكەرلەردىڭ كاسىپتىك تولىمدىلىعى وقىتۋشى، بۇعالتر سىندى 59 ءتۇردى قامتيدى.


ءۇي ساتىپ الۋشى، ءۇيدى مايعا الۋشىلار جەكە تابىس باجىسىن جەڭىلدەتۋدەن قالاي يگىلىكتەنەدى؟


«مەن العاش تۇرعىن ءۇي ساتىپ العاننان كەيىن، تاعى ءبىر تۇرعىن ءۇي ساتىپ الدىم، سوندا بۇل ساتىپ العان تۇرعىن ءۇيىم العاشقى تۇرعىن ۇيگە جاتاما؟ »، «مەنىڭ ءۇيىم اتا مەكەنىمدە، مەن سىرت جەردە قىزمەت ىستەيمىن ءارى ءۇي مايعا الىپ وتىرامىن، سوندا تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ قارىز ءوسىمى جانە تۇرعىن ءۇيدى مايعا الۋ اقىسى سىندى ەكى تۇردەگى باجىنىڭ جەڭىلدىك ساياساتىنان بىردەي يگىلىكتەنۋىمە بولاما؟»


جاڭادان وزگەرىس ەنگىزىلگەن جەكە تابىس باجىسى زاڭى اتقارىلعالى بەرى ءتۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ قارىز ءوسىمى نەمەسە تۇرعىن ءۇيدى مايعا الۋ اقىسى سىندى ارناۋلى قوسىمشا قاراجاتتى جەكە تابىس باجىسىنان شىعارىپ تاستاۋ ـ كوپشىلىك باسا نازار اۋدارىپ وتىرعان قولامتالى ءتۇيىن. باجى تاپسىرۋشىلاردىڭ جاعدايى الۋان ءتۇرلى بولعاندىقتان، ولاردى جەكە تابىس باجىسىنان جەڭىلدىك جاساۋدان يگىلىكتەندىرۋ كوپتەگەن سىندارعا ءدوپ كەلىپ وتىر.


ەگەر ءسىز ءتۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋشى رەتىندە، ءتۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ قارىز ءوسىمى ارناۋلى قوسىمشا قاراجاتىن جەكە تابىس باجىسىنان شىعارىپ تاستاۋدان يگىلىكتەنبەكشى بولساڭىز، اۋەلى، ءوزىڭىز تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ قارىز اقشا راسمياتىن بىتىرگەن كەزىڭىزدە، العاش رەت تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ قارىز اقشا ساياساتىنان يگىلىكتەنگەن ـ يگىلىكتەنبەگەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرىپ الىڭىز، بۇل ءۇيىڭىزدىڭ تۇڭعىش رەتكى ساتىپ العان ۇيگە جاتاتىن ـ جاتپايتىندىعىن تۇراقتاندىرۋداعى ماڭىزدى شارت. شارتقا ۇيلەسسە اي سايىن مىڭ يۋان قارىز اقشا ءوسىمى ارناۋلى قوسىمشا قاراجاتى جەكە تابىس باجىسىنان شىعارىپ تاستالادى. باجى تاپسىرۋشى مەن جۇبايى كەڭەسىپ، ەرلى - زايىپتىلاردىڭ ءبىر جاعى وسى ساياساتتان يگىلىكتەنۋىنە بولادى.


راسىندا، بۇل جاعىندا جەكە تابىس باجىسىن جەڭىلدەتۋدەن يگىلىكتەنۋدە، تەك ناقتى قارىز اقشا ءوسىمى بار جىلداردا يگىلىكتەنۋگە بولادى، يگىلىكتەنەتىن ۋاقىت شەگى ەڭ كوپ بولعاندا 240 ايدان اسىپ كەتپەۋى كەرەك، سونىمەن قوسا ءتۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ قارىز ءوسىمىن جەكە تابىس باجىسىنان شىعارىپ تاستاۋ تيىمدىلىگىنەن تەك ءبىر ـ اق رەت يگىلىكتەنۋگە بولادى. بۇل العاش ساتىپ العان تۇرعىن ءۇيىڭىزدىڭ قارىزى وتەلىپ بولسا، وندا وسى ساياساتتان ەندىگارى يگىلىكتەنە المايسىز دەگەندىك. بۇدان تىس، باجى تاپسىرۋشىنىڭ ۇقساس جىل ىشىندە ءتۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ قارىز ءوسىمى جانە تۇرعىن ءۇيدى مايعا الۋ قاراجاتى سىندى ارناۋلى قوسىمشا قاراجاتتى جەكە تابىس باجىسىنان شىعارىپ تاستاۋ ساياساتىنان بىردەي يگىلىكتەنۋىنە بولمايدى.


ەگەر ءسىزدىڭ تۇرعىن ءۇيىڭىز جوق، تۇرعىن ءۇيدى مايعا الۋشى بولساڭىز، دالەل ـ سىپاتىڭىز ارقىلى ءوزىڭىز تۇرعان قالادا اي سايىن 800 يۋاننان ءبىر مىڭ 500 يۋانعا دەيىنگى تۇرعىن ءۇي مايعا الۋ قاراجاتىن جەكە تابىس باجىسىنان شىعارىپ تاستاۋ ساياساتىنان يگىلىكتەنە الاسىز. قالالاردىڭ وسى ساياساتتان يگىلىكتەندىرۋ ولشەمىن باجى باس مەكەمەسىنىڭ توراپ بەكەتىنەن ۇعىسۋىڭىزعا بولادى.


قارتتاردى باعىپ - قاعۋ ينفورماتسياسىن جالعاننان جاساعاندار قالاي ءبىرجاقتى ەتىلەدى؟


بۇدان كەيىن پەرزەنتتەرىنىڭ قارتتاردى باعىپ - قاعۋ قاراجاتى جەكە تابىس باجىسى كولەمىنەن شىعارىپ تاستالسا بولاتىن بولدى. دەسەدە، بۇل ساياساتتان يگىلىكتەنۋگە قالاي ءوتىنىش بەرۋ جاقىنعى مەزگىلدەگى قولامتالى تۇيىنگە اينالدى.


بەلگىلەمەگە نەگىزدەلگەندە، باجى تاپسىرۋشى 60 جاسقا تولعان اتا ـ اناسىن باعىپ ـ قاعۋ قاراجاتى ءۇشىن ءوزى جالعىز پەرزەنت بولسا، وندا بۇل اي سايىن 2 مىڭ يۋاندىق ولشەممەن جەكە تابىس باجىسىنان شىعارىپ تاستالادى. جالعىز پەرزەنتكە جاتپاسا، اي سايىنعى 2 مىڭ يۋاندىق جەكە تابىس باجىسىنان شىعارىپ تاستالاتىن ولشەمدى قاراجاتتى اعا ـ باۋىر، اپەكە ـ سىڭىلىلەرىمەن بولىسسە بولادى، مۇندا ءار ادامعا بولىنەتىن ولشەمى مىڭ يۋاننان اسىپ كەتپەۋى كەرەك.


مۇندا كوڭىل بولەتىن ءجايت: باعىپ - قارالۋشى ادام باجى تاپسىرۋشى ادامنىڭ 60 جاسقا تولعان، بالالارى قايتىس بولعان اتاسىن، اجەسىن، ناعاشى اتاسىن، ناعاشى اپاسىن قامتيدى، ءبىراق جۇبايىنىڭ اكە ـ شەشەسىن قامتىمايدى.


كەيبىرەۋلەر ينفورماتسيانى شىمىرىكپەستەن جالعاننان قيىستىرادى. 4 اعايىندى اعا ـ باۋىر، اپەكە ـ سىڭىلىلەر 4 قالادا تۇرسا، ولار وزدەرىن جالعىز پەرزەنتپىز دەپ، جەكە تابىس باجىسىنان اي سايىن 2 مىڭ يۋاندىق ولشەممەن شىعارىپ تاستاۋ ساياساتىنان يگىلىكتەنبەكشى بولادى، مۇنداي جالعاننان قيىستىرىلعان ينفورماتسيانى تەكسەرىپ بىلۋگە بولا ما؟


جاڭ بين بىلاي دەدى: جەكە تابىس باجىسىنان شىعارىپ تاستالاتىن قارتتاردى باعىپ ـ قاعۋ ارناۋلى قوسىمشا قاراجاتىنان يگىلىكتەنۋدە باعىپ ـ قاعىلاتىن قارتتىڭ ازاماتتىق ينفورماتسياسى تولتىرىلادى، ەگەر باجى جۇيەسىنىڭ ينفورماتسيا قامباسىندا ۇقساماعان باجى تاپسىرۋشىلار ۇقساس ءبىر قارتتىڭ ازاماتتىق ينفورماتسياسى ارقىلى وزدەرىن جالعىز پەرزەنتپىن دەگەن سالاۋاتپەن جەكە تابىس باجىسىنان شىعارىپ تاستالاتىن قارتتاردى باعىپ - قاعۋ ارناۋلى قوسىمشا قاراجاتىنان يگىلىكتەنبەكشى بولسا، بۇل وڭاي بايقالىپ قالادى. باجى تاپسىرۋشى ءوزى جولداعان ينفورماتسيانىڭ شىنايىلىعىنا، دۇرىستىعىنا، تولىقتىعىنا كەپىلدىك ەتۋى كەرەك، ەگەر جالعانشىلىق ىستەيتىن بولسا، قاتىستى زاڭدىق جاۋاپكەرلىكتى ۇستىنە الادى.


لي شۇيحۇڭ بىلاي دەدى: جەكە تابىس باجىسىنان شىعارىپ تاستالاتىن قارتتاردى باعىپ ـ قاعۋ ارناۋلى قوسىمشا قاراجاتىنان يگىلىكتەنۋگە ءوتىنىش ەتۋدە باعىپ ـ قاعىلاتىن قارتتىڭ ينفورماتسياسى تولتىرىلۋىمەن بىرگە، تاعى جالپى باعىپ - قاعۋشىلاردىڭ دا ينفورماتسياسى تولتىرىلادى. ەگەر جەكە تابىس باجىسىنان شىعارىپ تاستالاتىن قارتتاردى باعىپ ـ قاعۋ ارناۋلى قوسىمشا قاراجاتتى ينفورماتسياسى بەلگىلەمەگە ۇيلەسپەسە، ينفورماتسيا جۇيەسى بۇل ينفورماتسيانى ساراپتايدى. ينفورماتسيالاردى سالىستىرۋ ارقىلى باجىنى باقىلاۋ ـ باسقارۋ قىزمەتىن ءونىمدى جۇزەگە اسىرۋعا بولادى.
«ەلەكتروندى باجى داۋىرىندە، ينفورماتسيالار دا ءتىل قاتا الادى». بەيجيڭ داشۋەسىنىڭ پروفەسسورى ليۋ ي بىلاي دەدى: بۇل جولعى جەكە تابىس باجىسى رەفورماسى باجى تاپسىرۋشىلارعا ءتيىمدى بولدى، ول باجى تاپسىرۋشىلاردىڭ ءوتىنىش ەتۋ اۋىرتپالىعىن مۇمكىندىگىنشە تومەندەتەدى، ءبىراق مۇندا باجى تاپسىرۋشى شىنايى ءوتىنىش ەتۋى كەرەك، الداعى جەردە رەفورما سەنىمدى قوعام قۇرىلىسىن جەدەلدەتەدى.


قايتكەندە باجى تاپسىرۋشىنىڭ جەكەلىك ينفورماتسيا حاۋىپسىزدىگىنە ءونىمدى كەپىلدىك ەتۋگە بولادى؟


جاڭادان وزگەرىس ەنگىزىلگەن جەكە تابىس باجىسى زاڭى ەلىمىزدى دارالىققا يە باجى تاپسىرۋ داۋىرىنە اياق باستىرىپ، باجى تاپسىرۋشىلاردى باجىنى جەڭىلدەتۋ ساياساتىنان كۇن ىلگەرى يگىلىكتەندىردى. جەكە تابىس باجىسىنان شىعارىپ تاستالاتىن ارناۋلى قوسىمشا قاراجاتتاردىڭ باسىم كوپ بولىمىنەن الدىن الا شىعارىپ تاستاۋ، الدىن الا تاپسىرۋ باسقىشىندا ـ اق يگىلىكتەنۋگە بولادى، تەك سالماقتى ناۋقاستاردى ەمدەتۋ ءتۇرى عانا جىل سوڭىندا ءبىر جىلداعى ەمدەۋگە جۇمسالعان قاراجاتتى ەسەپتەيدى، سوندىقتان ەكىنشى جىلى جيناقتاپ ەسەپتەپ اداقتاپ تاپسىراتىن كەزدە عانا جەكە تابىس باجىسىنان شىعارىپ تاستالادى، بۇندا باجى تاپسىرۋشى جەكە تابىس باجىسىنان شىعارىپ تاستاۋدى ءوزى ءوتىنىش ەتۋى كەرەك. ءبىراق، كوپتەگەن ادامدار بۇل شارۋانى باجى مەكەمەسىنە بارىپ ءوتىنىش ەتۋدىڭ اۋرەسى كوپ بولا ما دەپ الاڭدايدى.


بەلگىلەمەگە نەگىزدەلگەندە، باجى تاپسىرۋشى سالماقتى ناۋقاستى ەمدەتۋ ءتۇرىن جىل بويىنشا جيناقتاپ ەسەپتەپ اداقتاپ تاپسىرعان كەزدە، 80 مىڭ يۋان ىشىندەگى قاراجاتتى ناقتى دالەلىنە نەگىزدەلىپ، جەكە تابىس باجىسىنان شىعارىپ تاستايدى. باجى تاپسىرۋشى بۇل تۇردەگى ساياساتتان يگىلىكتەنۋ دە، جەكە تابىس باجىسىنان شىعارىپ تاستالاتىن ارناۋلى قوسىمشا قاراجات كەستەسىنە قاتىستى ينفورماتسيالارىن تولتىرادى ءارى ەمدەۋ قىزمەت وتەۋ قاراجاتىنىڭ جانە ەمدەلۋ قامسىزداندىرۋىن ەسەپتەن كوتەرگەن قاتىستى تالوندارىنىڭ باستاپقى نۇسقاسى (نەمەسە كوبەيتىلگەن نۇسقاسى) سياقتى ماتەريالدارىن تەكسەرۋگە دايىنداپ قويۋى كەرەك.


ءتىلشىنىڭ ۇعىسۋىنشا باجى تاپسىرۋشىنىڭ كەلەسى جىلى 3 ـ ايدىڭ 1 ـ كۇنىنەن 6 ـ ايدىڭ 30 ـ كۇنىنە دەيىنگى جيناقتاپ ەسەپتەپ اداقتاپ تاپسىرۋ شەكتى ۋاقىتى ىشىندە قاتىستى ينفورماتسيالاردى الىس ارالىقتى باجى تاپسىرۋ تەرمينالى ارقىلى جولداۋىنا ءارى جاقىن ماڭداعى باجى ورگاندارىنا بارىپ، ناق مايداندا بىتىرۋىنە دە بولادى ەكەن. باجى ورگاندارى باجى تاپسىرۋشىلاردى قاتىستى ينفورماتسيالاردى الىس ارالىقتى جولداۋ تەرمينالى ارقىلى جولداۋعا شابىتتاندىرادى ەكەن.


بۇل جولعى جەكە تابىس باجىسى ينفورماتسياسىنا ءوتىنىش ەتۋ بارىسىندا كوپتەگەن ادامدار App دەتالىنا تولتىرىلعان جەكەلىك ينفورماتسيالارىنىڭ حاۋىپتى ـ حاۋىپسىزدىگىنەن الاڭداعان. كەيبىر باجى تاپسىرۋشىلار «مىندەت وتەگەن، جالدانعان ينفورماتسيالارىنان» ءوزى قىزمەت ىستەمەگەن مەكەمە، ورىن ينفورماتسياسىن بايقاپ، ينفورماتسيالارىنىڭ ۇرلانۋىنان الاڭداعان.


بۇل جونىندە باجى باس مەكەمەسىنىڭ 12366 بەيجيڭ باجى تاپسىرۋعا قىزمەت وتەۋ ورتالىعى بىلاي دەپ اڭىس قايتاردى: ازاماتتىق ينفورماتسيالارىنىڭ باسقالار جاعىنان پايدالانۋ جاعدايى تۋىلسا، باجى تاپسىرۋشى App دەتالىندا وسى ينفورماتسيانى قولدانعان ورىننىڭ اتىن تاڭداپ ءارى وڭ جاق ۇستىڭگى بۇرىشىنداعى «ارىز ايتۋ» كنوپكاسىن باسىپ ارىزدانۋىنا بولادى؛ باجى تاراۋلارى تەز ارادا ينفورماتسيالاردى تەكسەرىپ، باجىعا ساياتىن ينفورماتسيالاردىڭ باسقالار جاعىنان پايدالانۋ ماسەلەسىن ءبىر جاقتى ەتەدى، ەگەردە جاعدايى شىن بولسا، باسقالاردىڭ ينفورماتسياسىن پايدالانعان ورىنداردىڭ نەمەسە جەكە باجىعا ساياتىن زاڭعا قايشى ماسەلەلەردى زاڭ بويىنشا ءبىرجاقتى ەتەدى.


لي شۇيحۇڭ بىلاي دەدى: باجى تاپسىرۋشى باجىعا ساياتىن ينفورماتسيالاردى الىس ارالىقتى جولداۋ تەرمينالىن قولدانىپ، قولفونعا جەكە تابىس باجىسى App دەتالىن ءتۇسىرىپ، تىزىمگە الدىرعاندا بەت الپەت ارقىلى تانۋ فورماسىن تاڭداپ تىزىمدەلسە، ينفورماتسيانى قولدانۋشىلاردىڭ ينفورماتسيا حاۋىپسىزدىگىنە ءونىمدى كەپىلدىك ەتۋگە بولادى. كەزەكتە جەكە تابىس باجىسىنان شىعارىپ تاستالاتىن ارناۋلى قوسىمشا قاراجات ينفورماتسيا كەستەسىن تولتىرعاندا باجى تاپسىرۋشى ءوزى عانا تولتىرۋمەن شەكتەلەدى ءارى قىزمەت ىستەگەن، جالدانعان ورىننان قاتىستى ينفورماتسيالاردى الىپ تولتىرۋىنا رۇحسات ەتىلەدى.
بۇدان تىس، باجى جيناۋ، باسقارۋ زاڭىنا ساي، باجى تاپسىرۋشى، باجىنى تارتىپ قالۋعا مىندەتتى ادام باجى تاراۋلارىنا باجى تاپسىرۋشىنىڭ، باجىنى تارتىپ قالۋعا مىندەتتى ادامنىڭ جاعدايىن قۇپيا ۇستاۋىن تالاپ ەتۋگە ۇقىقتى. باجى تاراۋلارى دا باجى تاپسىرۋشىلاردىڭ، باجىنى تارتىپ قالۋعا مىندەتتى ادامنىڭ جاعدايىن زاڭ بويىنشا قۇپيا ۇستايدى.


شي - نان قازىنا ـ ەكونوميكا داشۋەسىنىڭ پروفەسسورى تاڭ جيچياڭ بىلاي دەدى: ەلىمىزدىڭ جەكە تابىس باجىسى زاڭى رەفورماسى حالىقارالىق ورتاق قولدانىلاتىن ادىسكە دە، ەلىمىزدىڭ باجى ءتۇزىلىسى مەن باجى جيناۋ، باسقارۋ رەفورما بەتالىسىنا دا ۇيلەسەدى. بۇل جولعى رەفورما ۇزاق مەرزىمدىك بارىس، كەزدەسكەن ءبىرقانشا ماسەلەلەر دە رەفورمانى جاپپاي تەرەڭدەتۋ بارىسىندا ءارقايسى وڭىرلەردە جيناقتالعان ماسەلەلەردىڭ العاشقى قادامدا جارىققا شىعۋى. باجى، قازىنا، قوعام حاۋىپسىزدىگى، تۇرعىن ءۇي جانە قالا ـ اۋىل قۇرىلىسى، فينانىس، حالىق ىستەرى، ادام كۇشى جانە قوعامدىق قامتاماسىزداندىرۋ، وقۋ - اعارتۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ، ەمدەۋ قامسىزداندىرۋى سياقتى ۇكىمەت تاراۋلارى تىعىز سەلبەسىسە جانە بارشا باجى تاپسىرۋشىلار رەفورما بارىسىنا قولداۋ كورسەتسە، ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتى وڭاۋ يقۋاتى مەن وڭاۋ ءتۇزىلىسىن وسىزامانداندىرۋى ۇزدىكسىز جەبەلىپ، ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ، قوعامىنىڭ اقاۋسىز دامۋى اناعۇرلىم ىلگەرلەتىلەتىن بولادى.


اۋدارعان: نۇركەلدى نۇراقىن ۇلى