جۇڭحۋا ۇلتتارىنىڭ ۇلى گۇلدەنۋى سىندى «جۇڭگو ارمانىن» جۇزەگە اسىرايىق!
كەلۋقاينارى:جۇڭگو قازاق راديو تورابى |جاۋاپتى رەداكتور: | جاڭالانعان ۋاقىت:2019-03-06 17:17:00



ستىراتەگيالىق جاڭا كوركەيگەن كاسىپتەردىڭ اقاۋسىز دامۋىن ىلگەرلەتۋ. ەنەرگيا ۇنەمدەپ ورتانى قورعاۋ كاسىبىن، لاسسىز ءوندىرۋ كاسىبىن، لاسسىز ەنەرگيا كاسىبىن جەتىلدىرىپ، ەكولوگيانىڭ ونەركاسىپتەنۋىن جۇزەگە اسىرۋ؛ مۇمكىندىكتىڭ بارىنشا بىرلىك ءونىمىنىڭ بايلىق سالماعى مەن لات زاتتاردى ىعىستىرۋ كۇشەمەلىلىگىن تومەندەتۋ؛ ەنەرگيا ۇنەمدەپ ورتانى قورعاۋ بازارىن جۇيەگە ءتۇسىرىپ، يادرولىق ەلەكتر، جەل ەلەكترى، فوتوۆولت ەلەكتر تاراتۋى قاتارلى جاڭا ماتەريالداردى، جاڭا جابدىقتاردى زەرتتەپ اشۋ جانە جالپىلاستىرۋدى ىلگەرلەتىپ، تارالمالى ەنەرگيانى دامىتىپ، زەردەلى ەلەكتر تورىن قۇرىپ، جاڭا ەنەرگيالى اۆتوموبيل قاتارلىلاردى دامىتىپ، الۋان ءتۇرلى جولدار ارقىلى قوعامدىق قارجى قوسىلىمىنا جەتەكشىلىك ەتىپ، سايكەستىرىلگەن نەگىزدىك قۇرىلعىلار قۇرىلىسىن كۇشەيتۋ جانە جالپىلاستىرۋ. باسىمدىلىققا يە كاسىپتەردىڭ شىعار جول تابۋىنا شابىت بەرىپ، حالىقارالىق جۇمىس بولسىنە قاتىناسۋ ورەسىن جوعارلاتۋ.


ورگانيكالىق اۋىل شارۋاشىلىعى، ەكولوگيالى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتىپ، ازىق-تۇلىك حاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىزداندىرۋ. اۋىل-قىستاقتى كوركەيتۋ ستىراتەگياسىن جۇرگىزۋدى تۇتقا، اۋىل شارۋاشىلىعى مەن اۋىل-قىستاقتى ءۇرتىس دامىتۋدى نەگىزەتىپ، ەرەكشە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتىپ، نارىقتىق تىزبەكتى ۇلاستىرىپ، ەگىنشىلىك پەن باعىمشىلىقتى توعىستىرۋدى جەبەپ، ءبىرىنشى، ەكىنشى، ءۇشىنشى كاسىپتەردىڭ سايكەسىمدى دامۋىن ىلگەرلەتىپ، ‹ءبىر قىستاقتا ءبىر ءونىم بولۋ›سىندى دامۋ اۋقىمىن قالىپتاستىرىپ، جۇڭگو حالقىن ىشكەنىن الدىندا، ىشپەگەنىن ارتىندا قالدىراتىن تاماشا جاعدايعا جەتكىزىپ، ەگەي اۋىل شارۋاشىلىعى، كورىكتى اۋىل-قىستاق، باياشاتتى ديقانداردىڭ ورگانيكالى تۇتاستىعىن جۇزەگە اسىرۋ. اعاش ماتەريالدارىن ءوسىرۋ، اعاش تەكتەس استىق-ماي جانە ەرەكشە ەكونوميكالىق ورمان، ورماندا ساياحاتتاۋ، قۇلا دالا شارۋاشىلىعى، بامبۇك كاسىبى، گۇل-ءشوپ قالامشا كاسىبى، قۇم كاسىبى قاتارلىلاردى دامىتۋ. ورمان-توعايلى قالا، ورمان-توعايلى اۋىل-قالاشىعى، ورمان-توعايلى قىستاقتاردى قۇرۋ؛ ورماندى باقشا، سازدىق باقشاسى جانە تابيعي قورىقتاردى پارمەندى دامىتىپ، تاسجول، تەمىرجول ارنالارىن جاسىل تۇسپەن كومكەرىپ، اسەم الاپ قالىپتاستىرۋ؛ زالالسىز كەن تاۋلارىن قۇرىلىستاندىرىپ، كوپتەگەن كەن رايوندارىن زالالسىز، ەكولوگيالى، كورىكتى كەن رايوندارىنا اينالدىرۋ.


كاسىپتى ورنالاستىرۋدى مۇلتىكسىزدەندىرۋ ەنەرگيا ۇنەمدەپ ىعىستىرۋدى ازايتۋ ءونىمىن قابىلدايدى. ونەركاسىپ باقشا رايونى كاسىپتىڭ شوعىرلى كەڭىستىگى، قوزعاۋشى كۇشى شيكىزاتقا (ماسەلەن كەن كاسىبىن وركەندەتكەن قازىنالى قالا)، بازارعا نەمەسە كاسىپورىنعا جاناسادى، تاسىمال نارقىن تومەندەتىپ نەمەسە سايكەسىمدى وندىرىستەردى جۇرگىزۋى كەرەك. كاسىپورىن شوعىرلارى ءوز الدىنا كاسىپ جۇرگىزۋىنە بولادى، ال جوبالاپ-جوسپارلاۋىنادا بولادى. كەيبىر جەرلەردەگى ونەركاسىپ باقشا رايوندارى جەردى قورشاۋعا الىپ، زاۆود ۇيلەرىن سالسادا، ءوندىرىس شەبىن قالىپتاستىرماعان، مىنە بۇنى ناتيجەلەندىرۋ قاجەت.


ال كەيبىر ەكولوگيالىق ورتاسى جاقسى، شارۋاشىلىق دامۋى جەتەرسىز رايونداردى الىپ ايتساق، ءسوزسىز تابيعي بايلىق كوتەرىمدىلىك كۇشى مەن ەكولوگيالىق سيىمدىلىق ىشىندە شارۋاشىلىقتى دامىتۋى، دامىتۋ بارىسىندا قورعاۋى، قورعاۋ بارىسىندا دامىتۋى، حالىقتى اۋقاتتاندىراتىن ساياحات كاسىبىن دامىتىپ، جاڭا شارۋاشىلىق كۇيىن قالىپتاستىرۋى ءتيىس. ەكولوگيالى ساياحاتتى پارمەندى دامىتىپ، ساياحاتشىلاردى ‹سۋرەتكە تۇسۋدەن سىرت باسقاسىن قوزعامايتىن، اياق ىزىنەن سىرت باسقا نارسە قالدىرمايتىن› جاقسى ادەت قالىپتاستىرۋعا جەتەلەۋ. ورمان رايونىندا تەرىس يوندى وتتەگى كوپ بولۋىنان جانە كەيبىر رايوندارداعى جاقسى سۋ قاتارلى بايلىق ەرەكشەلىگىنەن پايدالانىپ، كۇتىنۋ قاتارلى كاسىپتەردى بەلسەندى دامىتۋ. قۇلادالا شارۋاشىلىعىن دامىتىپ، ورگانيكالىق اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ەكولوگيالىق ونىمدەردى اشىپ، ءوندىرىس جەلىسىن تۇتاستىرىپ، ونىمدەردىڭ قوسىمشا قۇنىن جوعارلاتىپ، حالىق تۇرمىسىن جالعاستى جاقسارتۋ كەرەك.


جاسامپازدىق جۇرگىزۋگە سۇيەنۋ. عىلىم-تەحنيكا شارۋاشىلىق ساپاسىن كۇشەيتۋدىڭ، ەكولوگيالىق مادەنيەت قۇرىلىسىن ىلگەرلەتۋدىڭ ماڭىزدى قوزعاۋشى كۇشى. ءبىرىنشى، عىلىم-تەحنيكالىق ءتۇزىلىس رەفورماسىن تەرەڭدەتىپ، ەكولوگيالىق مادەنيەت قۇرىلىس اۋماعىنا ۇيلەسەتىن عىلىمي زەرتتەۋ قيمىلى ەرەكشەلىگىندەگى باسقارۋ ءتۇزىمى مەن جۇرگىزىلۋ مەحانيزمىن قۇرىپ، رەفورماداعى تابىستى بوساتىپ، ۇقساماعان جاڭاشىل تۇلعالاردىڭ بەلسەندىلىگى مەن جاسامپازدىعىنا شابىت بەرۋ. ەكىنشى، عىلىم-تەحنيكادا قامال بۇزۋدى قانات جايدىرۋ. ەنەرگيانى ۇنەمدەۋ، بايلىقتى قايتالامالى ىستەتۋ، لاستانۋدىڭ الدىن الۋ، ەكولوگيانى قالپىنا كەلتىرۋ قاتارلى سالالارداعى كەلەلى تەحنيكالىق قامالداردى بۇزۋدى كۇشەيتىپ، نەگىزدىك زەرتتەۋ جانە الدىڭعى شەپتەگى تەحنيكالىق زەرتتەپ اشۋ جاقتارىندا تىڭ تابىستى قولعا كەلتىرۋ. كاسىپورىننىڭ تەحنيكالىق جاڭالىق جاراتۋداعى تۇلعالىق ورنىن كۇشەيتىپ، بازاردىڭ زالالسىز دامۋداعى باعىتى مەن تەحنيكالىق جولدى تالداۋىنداعى شەشۋشى رولىن تولىق ساۋلەلەندىرۋ. ەكولوگيالىق مادەنيەتتىڭ نەگىزدىك زەرتتەۋ، سىناق رەتىندە اشۋ، ينجەنەريالىق ىسكە قوسۋ مەن بازارعا قىزمەت وتەۋ قاتارلى عىلىم-تەحنيكالىق دارىندىلار قوسىنى قۇرىلىسىن كۇشەيتۋ. ءۇشىنشى، جاڭالىق جاراتۋ جۇيەسىن كەمەلدەندىرىپ، جالپىلىق شوعىرلانعان جاڭالىق جاراتۋ قابىلەتىن جوعارلاتىپ، ونەردەگى جاسامپازدىق پەن سىناقتى كۇشەيتۋ. عىلىم-تەحنيكادا جاڭالىق جاراتۋ جەمىسىنىڭ مەحانيزمدىق اينالىمىن كەمەلدەندىرىپ، عىلىم-تەحنيكالىق جەتىستىكتەردىڭ اينالىسىن ىلگەرلەتۋ.


ءۇشىنشى، بايلىقتى ۇنەمشىل، قايتالامالى، ءونىمدى ىستەتۋدى كۇشەيتىپ، ىستەتىلۋدەگىءتۇبىرلى اينالىسىن ىلگەرلەتۋ


جەر، سۋ، ەنەرگيا، كەن بايلىعى، ورمان-توعان، تەڭىز قاتارلى تابيعي بايلىقتار ەكولوگيالىق وركەنيەت قۇرىلىسىنىڭ زاتتىق نەگىزى. ەنەرگيانى ۇنەمدەۋ ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋدىڭ ءتۇبىرلى شاراسى. ۇنەمدەۋدى، قورعاۋدى الدىمەن ىستەۋدە، تابيعاتتى قالپىنا كەلتىرۋدى نەگىزگى پرينسيپ ەتۋدە تاباندى بولۋ ەكولوگيالىق وركەنيەت قۇرىلىسىن ىلگەرلەتۋدەگى نەگىزگى ساياسات جانە ءتۇبىرلى باعىت، ءارى شارۋاشىلىق قوعامىنىڭ ساياساتىن شىعارۋداعى، ءارتۇرلى جوبا-جوسپارلاردى دايىنداۋداعى، ءارتۇرلى قىزمەتتەردى ىلگەرلەتۋدەگى ءسوزسىز بويسىناتىن نەگىزگى پرينسيپ جانە ءتۇبىرلى ءتۇزىم. بۇكىل قوعامنىڭ ەنەرگيا ۇنەمدەپ ىعىستىرۋدى ازايتۋىن ىلگەرلەتىپ، ەنەرگيانى بارىنشا ۇنەمدەپ شوعىرلى ىستەتىپ، ەنەرگيا ىستەتۋ فورماسىنداعى ءتۇبىرلى وزگەرىستى ىلگەرلەتۋ؛ ءوندىرۋ، وتكىزۋ، تۇتىنۋداعى ءارقايسى تۇيىندەردە اينالمالى شارۋاشىلىقتى پارمەندى دامىتىپ، ءارتۇرلى ەنەرگيالاردان ۇنەمدى دە ءونىمدى پايدالانۋدى ىلگەرلەتىپ، مۇمكىندىكتىڭ بارىنشا ازايعان بايلىق-ەنەرگيالاردىڭ سارىپ بولۋى مەن لات زاتتاردى ىعىستىرۋدىڭ شارۋاشىلىق قوعام دامۋىنىڭ ءۇرتىس اقاۋسىز دامۋىنا تىرەك بولۋىن ىلگەرلەتۋ.


بايلىقتى ۇنەمدەۋدى كۇشەيتۋ. سۋ، توپىراق، كەن بايلىعى قاتارلى تابيعي بايلىقتاردى ۇنەمدەپ شوعىرلاندىرىپ، جالپى بارىستىق ۇنەمدەپ باسقارۋدى كۇشەيتىپ، بايلىقتىڭ سارىپ بولۋ كۇشەمەلىلىگىن ايتارلىقتاي تومەندەتۋ.ءبىرىنشى، سۋدى ۇنەمدەيتىن قوعام قۇرۋ. مەملەكەتتىك سۋدى ۇنەمدەۋ قيمىلىن جۇرگىزىپ، سۋدى قاجەتتى ىستەتۋدى باسقارىپ، سۋ ىستەتۋ جالپىلىق مولشەرى مەن كۇشەمەلىلىگى سىندى ‹قوستى مەڭگەرۋ›دى ىسكە اسىرىپ، سۋدى ۇيلەسىمسىز قاجەتكە ىستەتۋدى تىزگىندەۋ. ءونىمدى سۋ ۇنەمدەۋ تەحنيكاسىن، جابدىعىن، ونەرى مەن ونىمدەرىن جالپىلاستىرىپ، ءونىمدى ەنەرگيا ۇنەمدەيتىن جابدىقتاردى ىستەتىپ، اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى سۋ ۇنەمدەۋدى دامىتۋ؛ قالاداعى سۋ ۇنەمدەۋدى كۇشەيتىپ، قۇبىر توراپتارىنان ‹تامشىلاپ اعۋ›دى تەجەپ، كاسىپورىنداردىڭ سۋدى ۇنەمدەۋگە وزگەرىس ەنگىزۋىن ىلگەرلەتۋ. تۇلەمە سۋ، كەن قۇدىق سۋى، تابيعي سۋ، تەڭىز سۋى قاتارلى داعدىلى ەمەس سۋ قاينارلارىن اشىپ ىستەتىپ، سۋ بايلىعىن حاۋىپسىز قامتاماسىزداندىرۋ ورەسىن جوعارلاتۋ. ەكىنشى، جەردى ىستەتۋدى شوعىرلاندىرۋ. جەردى ىستەتۋدەگى جوسپاردى مەڭگەرۋدى، بازاردى رەتكە سالۋدى، ولشەمىن مەڭگەرۋ مەن باعالاپ باقىلاۋدى كۇشەيتىپ، جەردىڭ پايدالانىمىن باسقارۋدى قاتاڭداستىرىپ، جەردى ۇنەمدەۋ تەحنيكاسى مەن ۇلگىسىن جالپىلاستىرىپ ىستەتۋ.ءۇشىنشى، كەن بايلىعىن ۇنەمدەۋ. ارالاس رۋدالى كەندى جالپىلىق اشۋدى قانات جايدىرىپ، كەن بايلىعىن ءونىمدى ىستەتۋدى ىلگەرلەتىپ، ەنەرگيانىڭ ءۇرتىس ىستەتىلۋىن شارۋاشىلىق قوعام دامۋىنىڭ ءۇرتىس دامۋىنا تىرەك ەتۋ.


ەنەرگيانى ۇنەمدەپ ىعىستىرۋدى ازايتۋدى ىلگەرلەتۋ. ەنەرگيا ۇنەمدەپ ىعىستىرۋدى ازايتۋ ەكولوگيالىق وركەنيەت قۇرىلىسىنىڭ نەگىزگى شايقاس مايدانى، ماڭىزدى شەبى، ەنەرگيا ۇنەمدەۋ مەن ىعىستىرۋدى ازايتۋدىڭ سايكەسىمدى اسەرىن ساۋلەلەندىرىپ، ءتۇيىندى كاسىپورىنداردى قاداعالاپ، ءىرى ينجەنەريالاردى جۇرگىزىپ، باقىلاپ باسقارۋدى كۇشەيتۋ؛ ونەركاسىپ، قۇرىلىس، قاتىناس-تاسىمال، الەۋمەتتىك قۇرىلىم، اۋىل شارۋاشىلىعى اۋىل-قىستاق قاتارلى سالالارداعى ەنەرگيانى ۇنەمدەپ ىعىستىرۋدى ازايتۋدى جاپپاي ىلگەرلەتۋ. ءبىرىنشى، ونەركاسىپ سالاسىندا. ءتۇيىندى ەنەرگيا ىستەتەتىن ورگانداردىڭ تومەن كومىرتەكتى ەنەرگيانى ۇنەمدەۋ قيمىلىن قانات جايدىرىپ، ءتۇيىندى كاسىپتەردىڭ ەنەرگيا ونىمدىلىگىن جوعارلاتۋ جوسپارىن جۇرگىزۋ. ەكىنشى، قۇرىلىس سالاسىندا. قۇرىلىستىڭ ەنەرگيا ۇنەمدەۋ ولشەمىن قاتاڭ اتقارىپ، قولدا بار قۇرىلىستاردىڭ ەنەرگيا ۇنەمدەۋى مەن جىلۋمەن قامداۋىن ولشەپ وزگەرىس جاساۋدى جەدەل ىلگەرلەتىپ، تۋىندايتىن ەنەرگيالاردىڭ قۇرىلىستاعى ىستەتىلۋىن جەدەل جالپىلاستىرىپ، قۇرىلىستاردى ونەركاسىپتەندىرۋ قاتارلى قۇرىلىس ۇلگىسىن پارمەندى جالپىلاستىرۋ. ءۇشىنشى، قاتىناس سالاسىندا. الەۋمەتتىك قاتىناستى الدىمەن دامىتىپ، ەنەرگيا ۇنەمدەيتىن جانە جاڭا ەنەرگيالى قاتىناس تاسىمال جابدىقتارىن جالپىلاستىرىپ، تاستامالى-ىلمەلى تاسىمالدى دامىتۋ.


اينالمالى شارۋاشىلىقتى دامىتۋ.ازايتۋ، قايتالاي ىستەتۋ، بايلىققا اينالدىرۋ پرينسيبى بويىنشا، اينالمالى ونەركاسىپ، اۋىل شارۋاشىلىعى، قىزمەت وتەۋ كاسىبى جۇيەسىن قۇرىپ، ءوندىرىس جۇيەسى مەن تۇرمىس جۇيەسىنىڭ ىشكى جاعى مەن اراسىنداعى اينالمالى تۇتاستىقتى قۇرۋ. ءبىرىنشى، كەن اشۋ بارىسىنداعى ارالاس رۋدالى كەن قاتارلىلاردى جالپىلىق اشىپ، ەڭ جوعارى شەكتە جاراقسىز زاتتى ىستەتىلەتىن بايلىققا اينالدىرۋ؛ ءونىمنىڭ اينالىسىنا كوڭىل ءبولىپ، مۇمكىندىكتىڭ بارىنشا ءونىمنىڭ توزىمدىلىگىن ارتتىرۋ؛ قىزمەت وتەۋدى كەڭەيتۋگە كوڭىل ءبولىپ، جابدىق، قويمادا ساقتاۋ قاتارلىلاردى ورتاقتاستىرۋ ارقىلى ەنەرگيانىڭ ونىمدىلىگىن جوعارلاتۋ. ەكىنشى، قايتارىپ الۋ جۇيەسىن كەمەلدەندىرۋ. ەلەكتروندى كەرەكسىز زاتتار قاتارلى ‹قالاداعى كەن بايلىعىن› اشىپ پايدالانۋ، سابان قاتارلى ەگىن شارۋاشىلىعى جانە ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ كەرەكسىز زاتتارىن، قۇرىلىس قوقسىعى، اسحاناداعى كەرەكسىز زاتتاردى بايلىققا ىستەتۋ؛ قوقسىقتى تۇرگە ءبولىپ قايتارىپ الۋدى جۇرگىزىپ، قايتالاي ءوندىرۋ مەن قايتا جەتىلدىرىپ ىستەتەتىن ونىمدەردى دامىتىپ، توقىما بۇيىمدارى، اۆتوموبيل بالونى قاتارلى جاراقسىز جانە ەسكى-قۇسقى زاتتاردى قايتارىپ الىپ ىستەتۋگە شابىت بەرۋ. ينتەرنەت +جاراقسىز زاتتاردى قايتارىپ الۋدى جالپىلىق پايدالانۋدى جەدەل دامىتىپ، ‹ەكى توراپتى توعىستىرۋ›دى كۇشەيتىپ، جاراقسىز زاتتاردى قايتارىپ الۋدىڭ نارقىن زور مولشەردە تومەندەتۋ؛ تاس كومىر شالاسى، كەن قالدىعى قاتارلى قىرۋار جاراقسىز زاتتاردى جالپىلىق پايدالانۋدى ىلگەرلەتىپ، كومىر تاسىنان ەلەكتر جانە قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءوندىرۋدى پايدالانىپ ىستەتۋ. ءتورتىنشى، اينالمالى شارۋاشىلىقتان ۇلگى كورسەتۋ قيمىلىن ۇيىمداستىرىپ قانات جايدىرىپ، اينالمالى شارۋاشىلىقتىڭ تيپتىك ۇلگىسىن پارمەندى جالپىلاستىرىپ، كاسىپ اينالىسى فورماسىنداعى ۇجىمدى ىلگەرلەتىپ، ءوندىرىس پەن تۇرمىس جۇيەسىندەگى اينالمالى تىزبەكتى جەدەل دامىتىپ، بۇكىل قوعامدى شارپىعان قايتالامالى ىستەتىلۋ جۇيەسىن قۇرىپ، ‹ءتورت ەسە سەكىرمە ىلگەرلەۋ›دەن دە زور سەكىرىپ ىلگەرلەۋدى جۇزەگە اسىرۋ، مىنە بۇل 19-قۇرىلتايدا ورتاعا قويىلعان ءونىمدى بۇرىلىس جاساۋ تالابى.


ءتورتىنشى، ەكولوگيالىق قۇرىلىس پەن ورتانى قورعاۋ تەبىنىن كۇشەيتىپ، ەكولوگيالىق ورتا ساپاسىن تىڭعىلىقتى جاقسارتۋ


پارتيانىڭ 18-قۇرىلتايىنان بەرى قاراي، شي جينپيڭ جولداستى ۇيتقى ەتكەن پارتيا ورتالىق كوميتەتى، ‹بەستى ءبىر تۇلعالاندىرۋ› جالپى تۇلعالىق ورنالاستىرىلۋى مەن ‹ءتورتتى جاپپاي ورىنداۋ› ستىراتەگيالىق ورنالاستىرۋىن سايكەسىمدى ىلگەرلەتۋدى ءبىر تۇتاس جوسپارلاپ جۇرگىزىپ، اتموسفەرا، سۋ، توپىراقتىڭ لاستانۋىنان ساقتانۋدى پارمەندى ىلگەرلەتتى، لاستانۋدى تىزگىندەۋ قارقىنى كۇشەيتىلىپ، ارت-ارتىنان ءتۇزىم شىعارىلىپ، باقىلاپ باسقارىپ زاڭ اتقارۋ قاتاڭداستىرىلىپ، ورتانى قورعاۋدى كەمەلدەندىرۋ قارقىنى تەزدەتىلىپ، بۇرىن بولىپ كورمەگەن جاعداي ءجۇز بەردى.
ەكولوگيالىق وركەنيەتتەگى ‹ءتورت وتكەل سەگىز تىرەك› ءتۇزىمى بىرتىندەپ بەكەمدەلدى. پارتيانىڭ 18-قۇرىلتايىنان بەرى قاراي، پارتيا ورتالىق كوميتەتى، مەملەكەتتىك كەڭەس «ەكولوگيالىق وركەنيەت قۇرىلىسىن تەبىندى ىلگەرلەتۋ جونىندەگى پىكىر»دى، «ەكولوگيالىق وركەنيەت ءتۇزىلىسى رەفورماسىنىڭ جالپىلىق جوبا»سىن باسىپ تاراتىپ، ەكولوگيالىق وركەنيەت قۇرىلىسنداعى نەگىزگى تىرەككە اينالدى. زاڭ-ەرەجە ۇزدىكسىز كەمەلدەندى. ورتانى قورعاۋ زاڭى، اتموسفەرا بىلعانىشىنىڭ الدىن الۋ جانە ونى وڭاۋ زاڭى، راديواكتيۆتىك جاراقسىز زاتتاردى حاۋىپسىز باسقارۋ ەرەجەسى، ورتانىڭ اتموسفەرالىق ساپا ولشەمى قاتارلىلار ورىندالىپ وڭدەلدى، كۇن بويىنشا جالعاستى ەسەپتەپ جازالاۋ قاتارلى بەلگىلەمەلەر قوسىلدى. ەكولوگيانى قورعاۋ شەگىنىڭ ستىراتەگياسى جۇزگىزىلە باستادى، ەكولوگيالىق وركەنيەت قۇرىلىسى نىساناسىن باعالاپ تەكسەرۋ امالى جاريالاندى؛ وزەن جاۋاپتىسى ءتۇزىمى، كول جاۋاپتىسى ءتۇزىمى جانە ‹شىعاناق جاۋاپتىسى ءتۇزىمى› جالعاستى ورتاعا قويىلىپ، وزەندەرمەن ءاربىر كول، ءاربىر شىعاناقتاردىڭ ‹باسقارۋشىسى› ايقىندالدى. ەكولوگيالىق ورتانى ءبۇلدىرۋ جاۋاپكەرشىلىگىن قۋزاستىرۋ امالى ورتاعا قويىلدى. بۇكىل قوعامدى زاڭمەن باسقارۋ تانىمى مەن ساناسى ۇزدىكسىز كۇشەيتىلىپ، ورتانى قورعاۋعا نەمقۇرايدى قارايتىن نىسايلار جونگە سالىندى.


شي جينپيڭ باس شۋجي 2018-جىلى 5-ايدا بۇكىل مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋ ماجىلىسىندە مىنانى اتاپ كورسەتتى: ‹ەلىمىزدىڭ ەكولوگيالىق ورتا ساپاسى ءۇرتىس جاقسارىپ، تياناقتى جاقسارۋ جاعدايى بارلىققا كەلدى، الايدا ناتيجەسى الىدە بەكەمدەلمەدى. ەكولوگيالىق وركەنيەت قۇرىلىسى قسىم كۇش قاباتتاسقان، اۋىر مىندەتتى الىپ جۇرەتىن ءتۇيىندى كەزەڭدە تۇر، كوپتەگەن ساپالى ەكولوگيالىق ونىمدەرمەن قامدالىپ، حالىق بۇقاراسىنىڭ كۇن سايىن ارتىپ وتىرعان كوركەم ەكولوگيالىق ورتا قاجەتىنىڭ قامال الۋ مەزگىلىنە كىردى، ءارى ەكولوگيالىق ورتاداعى كورنەكتى ماسەلەلەردى شارتتى، قابىلەتتى شەشىم ەتۋدىڭ انىقتاۋ مەزگىلىنە جەتتى›. كوز الدا، ەلىمىزدە كوپ سالالى، الۋان ءتۇرلى، كوپ جاقتىلى ورتا ماسەلەلەرى توپتالىپ قاباتتاسۋدا، ءداستۇرلى تۇتىندىك لاستانۋ جانە وزون، شاڭ-توزاڭ، ۇشپالى ورگانيكالىق زات قاتارلى جاڭا جانە كونە ورتا ماسەلەلەرى قاتار ساقتالىپ، ءوندىرس جانە تۇرمىس، قالا جانە اۋىل-قىستاق، ونەركاسىپ جانە قاتىناستىڭ لاستانۋىمەن توعىسىپ، لاستانۋدى جونگە سالۋ شەكارا ەففەكتى كەمەيە تۇسكەن ساتىعا ءوتتى. ەڭبەك تۇتىنىمى، لاستانۋدىڭ تۇتىنىمى تىعىز كاسىپورىندار ورتا-باتىس بولەككە، قالامەن اۋىل توعىسقان جەرگە، اۋىل قىستاققا قاراي اۋىپ، شىعس بولەك رايوندارىنىڭ ورتاسىن تىزگىندەۋدە ونىمدىلىككە قول جەتكىزۋ جارىققا شىقسا، ورتا-باتىس بولەك رايوندارىندا ۋشىعۋ جاعدايى ءجۇز بەرىپ، قالالاردىڭ ورتاسىن جونگە سالۋدا جاقسى ناتيجەلەر قولعا كەلىپ، اۋىل-قىستاقتىڭ لاستانۋىنىڭ اسقىنۋ جاعدايلارى جارىققا شىقتى. ساتىلى دامۋ اۋقىمى دا ورتانىڭ لاستانۋىنءبىر تۇتاس جوسپارلاپ جونگە سالۋداعى قيىندىقتى ۇدەتتى.


كوگىلدىر اسپاندى قورعاۋ شايقاسىندا ءبىر جولاتا جەڭىسكە جەتۋ. كوگىلدىر اسپاندى قورعاۋ شايقاسىنىڭ ءۇش جىلدىق سوعىس جۇرگىزۋ جوسپارىن اتقارىپ، شاڭ-توزاڭ PM2.5 قويۋلىعىن كورنەكتى تومەندەتىپ، اۋىر لاستانۋدىڭ كۇن سانىن كورنەكتى ازايتىپ، اتموسفەرا ورتاسىنىڭ ساپاسىن كورنەكتى جاقسارتىپ، حالىقتىڭ كوگىلدىر اسپانعا بولعان باقىتتىلىق سەزىمىن كورنەكتى جوعارلاتۋ. لاستانۋ كوبەيگىشىنەن PM2.5ءتۇيىندى ساقتانۋ؛ ءتۇيىندى رايوندار بەيجيڭ-تيانجيڭ-حىبەي ولكەسى جانە ماڭىنداعى جەرلەر قاتارلىلار بولىپ، ءتۇيىندىسى بەيجيڭ قالاسى؛ ءتۇيىندى ۋاقىت كەزەڭى كۇز، قىس ماۋسىمدارى مەن كوكتەمنىڭ باسى؛ ءتۇيىندى كاسىپتەر مەن سالالار بولات، وت ەلەكترى، قۇرىلىس ماتەريالدارى قاتارلى كاسىپتەر مەن ‹لاستانبالى› كاسىپورىن، بىتىراندى كومىر، سالەركالى جۇك اۆتوموبيلى، شاڭ-توزاڭدى تىزگىندەۋ قاتارلى سالالار. بىتىراندى كومىردى تازارتۋدى ەسەپكە الۋدى ءتۇيىن ەتىپ، ەنەرگيا قۇرىلىمىن ساپالاندىرۋ؛ تاسجولدى تەمىر جول باسۋ مەن سالەركالى جۇك اۆتوموبيلىن جونگە سالۋدى ءتۇيىن ەتىپ، تاسىمال قۇرىلىمىن ساپالاندىرۋ؛ جاسىلداندىرۋ مەن شاڭ-توزاڭدى جالپىلىق وڭاۋدى ءتۇيىن ەتىپ، جەر ىستەتۋ قۇرىلىمىن ساپالاندىرۋ.


تۇنىق سۋدى قورعاۋ شايقاسىن كۇش سالا جۇرگىزۋ. جاڭادان وڭدەلگەن سۋدىڭ لاستانۋىنان ساقتانۋ زاڭىن ىشكەرلەي جۇرگىزىپ، سۋدىڭ لاستانۋىنان ساقتانۋ قيمىل جوسپارىن اتقارۋ. ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋى قاينارىن قورعاۋ رايونىن بەلگىلەۋ جانە جۇيەلەندىرۋ قۇرىلىسىن ىشكەرلەي ىلگەرلەتىپ، قالاداعى لات ساسىعان سۋلاردى قۇرتىپ جويۋ شايقاسىن جۇرگىزۋ. چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىن جاپپاي شەڭگەلدەپ قورعاپ، الباتى اشپاۋدى ءتۇيىندى اتقارىپ، وزەن-ءداريا، كولدەر مەن جاعالاۋعا جاقىن تەڭىز ايدىندارىنىڭ سۋ ەكولوگياسىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ. اۋىل-قىستاق ورتاسىن جاپپاي وڭاپ، اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى سۋدىڭ اعىن، شايىلۋ ارقىلى لاستانۋىنىڭ الدىن الۋدى كۇشەيتىپ، سۋدى تۇندىرۋ.


قاسيەتتى جەردى قورعاۋ شايقاسىن تىڭعىلىقتى ىلگەرلەتۋ. اۋىر مەتالدارمەن لاستانعان كورنەكتى اۋماقتارداعى اۋىل شارۋاشىلىعىنا جەر ىستەتۋ جانە قونىستانۋمەن ساۋداعا جوسپارلى اشىلعان جەرلەر قاتارلى الەۋمەتتىك قۇرىلعىلارداعى لاستانعان جەرلەردى ءتۇيىن ەتىپ، توپىراقتىڭ لاستانۋىنداعى قاتەرلەردى مەڭگەرۋدى كۇشەيتىپ، اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ ساپاسى مەن تۇرعىلىقتى ورتانىڭ حاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىزداندىرۋ. قاتتى زاتتارداعى قالدىقتاردى تىزگىندەۋدى كۇشەيتىپ، قوقسىقتاردى تۇرىنە قاراي ىڭعايلاستىرۋدى ىلگەرلەتىپ، قاتتى زات قالدىعى قاتارلى ‹شەتەل قوقسىقتارىن› نەگىزىنەن يمپورت ەتپەۋدى جۇزەگە اسىرۋ. قاتەرلى جازاقسىز زاتتاردى ىڭعايلاستىرۋ قابىلەتى مەن قاتىستى قۇرىلىمداردىڭ جۇيەلى ىسكە قوسۋ قابىلەتىن جوعارلاتىپ، قاتەرلى جاراقسىز زاتتاردى جيناپ تاسىمالداپ ىڭعايلاستىرۋدىڭ جالپى بارىسىنا باقىلاۋ جۇرگىزۋ.
ەكولوگيالىق جۇيەنى قورعاپ وڭاۋ. ءبىرىنشى، چيڭحاي-شيزاڭ ءۇستىرتى، سارى توپىراقتى ءۇستىرت ـــ سىچۋان-يۇننان، شىعىس تەرىستىك ورمان بەلدەۋى، سولتۇستىك قۇم بوگەر بەلدەۋى، وڭتۇستىكتەگى ادىرلى تاۋ بەلدەۋى، تەڭىز جاعالاۋى ەكولوگيالىق رايونى جانە چاڭجياڭ ءدارياسى، حۋاڭحى وزەنىنىڭ ماڭىزدى سۋ جۇيەسىن نەگىز ەتىپ، باسقا ءتۇيىندى ەكولوگيالىق يقۋاتتى رايونداردى ماڭىزدى تىرەك ەتكەن، اشۋعا ءتيىم سالىنعان اۋماقتاردى ماڭىزدى قۇرام ەتكەن ەكولوگيالىق حاۋىپسىز ستىراتەگيالىق اۋقىم قالىپتاستىرۋ. ەكىنشى، ماڭىزدى ەكولوگيانى قالپىنا كەلتىرۋ ينجەنەرياسىن جۇرگىزۋ. ورمان، كول، سازدىقتار كولەمىن ۇلعايتىپ، قۇمدى ءوڭىردىڭ، جايلىم جامىعىلارىنىڭ قامتۋ مولشەرىن جوعارلاتۋ. تابيعي قالپىنا كەلتىرۋ قابىلەتىنەن پايدالانىپ، ورمان، سازدىق، ساحارا قاتارلى ەكولوگيالىق جۇيەنى قۇرۋ جانە قورعاۋ. قۇمنان ساقتانۋ جانە تىزگىندەۋدى، توپىراقتىڭ شايىلۋىن تىزگىندەۋدى كۇشەيتۋ. توپىراقتى جانە سۋدى ساقتاۋدى كۇشەيتىپ، شاعىن وڭىرلىك جالپىلىق تىزگىندەۋدى ىلگەرلەتۋ. الۋان ءتۇرلى ورگانيزمدەردى قورعاۋ ينجەنەرياسىن جۇرگىزىپ، حايۋانات بايلىعىنان ايىرىلىپ قالۋ مەن كىرمە حايۋاناتتاردىڭ سۇعاناقتىق جاساۋىنان ءونىمدى ساقتانۋ. مەملەكەتتىك باقشا ءتۇزىلىسىن قۇرىپ، ماڭىزدى ەكولوگيالىق جۇيە مەن حايۋاناتتار بايلىعىنا ماجبۇرلەمەلى قورعاۋ جۇرگىزۋ. ءۇشىنشى، تاۋ، سۋ، ورمان، اتىز، كول، شوپتەردى جۇيەلى مەڭگەرۋ يدەياسىن دايەكتىلەندىرىپ، سۋ ىستەرى ينجەنەريا قۇرىلىسىن كۇشەيتىپ، اپات ساقتىق سيگىنالى مەن ساقتانىپ تىزگىندەۋ جۇيەسىن كەمەلدەندىرىپ، ءارتۇرلى تابيعي اپاتتاردىڭ حالىقتىڭ ءومىر جانە مال-مۇلىكىنە زيان سالۋىن ازايتۋ كەرەك.


ورتانى قورعاۋ كاسىبى مەن اينالمالى شارۋاشىلىقتى ورگانيكالىق بىرلەستىرۋ. ماسەلەن، قالاداعى لاس سۋدى ىعىستىرۋ ــ قالىپتى سۋدى ىستەتۋ ــ قويۋ باتپاقتان شالشىق گازىن جاساۋ قاتارلىلاردى بىرلەستىرۋگە، ءارى قوقسىقتاردى ءبىرجاقتىلى ەتۋــ اسحانا قوقسىقتارىن بايلىققا اينالدىرىپ ىستەتۋـــ وزەن ارناسىن تازالاۋ – بيولوگيالىق ەنەرگيامەن ەلەكتر شىعارۋ قاتارلى كاسىپتەردى تۇتاستىرىپ، ورتانى قورعاۋ ـــ جاڭا ەنەرگيانى ءبىر تۇلعالاندىرعان كاسىپ جەلىسىن قالىپتاستىرىپ، ەكونوميكالىق تابىس، قوعامدىق تابىس جانە ورتانى قورعاۋ تابىسىن ورگانيكالىق بىرلەستىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ.


بۇكىل جەرشارىنىڭ كليمات وزگەرىسىنە بەلسەندى توتەپ بەرۋ. كوز الداعى ۇزاق كەلەشەكتىك ءوزارا تەڭ ءمان بەرۋدە، اقىرىن-اقىرىن ۇيلەسىپ جاپپاي ىلگەرلەتۋدە تاباندى بولىپ، سىناق ءتۇيىنى ۇلگىسى ارقىلى تومەن كومىرتەكتى دامۋ جولىن زەرتتەپ، جاۋاپكەر ۇلى ەلدىڭ وبرازىن ورناتۋ. ءبىرىنشى، جىلى جايداعى گازدى ىعىستىرۋدى مەڭگەرۋ. ەنەرگيا قۇرىلىمىن كەمەلدەندىرۋ ارقىلى، ەنەرگيانى ۇنەمدەپ جانە ونىمدىلىگىن جوعارلاتىپ، ورمان، ساحارا، سازدىق، تەڭىزدى كومىرتەگى قامباسى ەتۋ قاتارلى تاسىلدەردى كوبەيتىپ، كومىر قىشقىل گازى، مەتان، سۋتەكتى فتور قوسپاسى، جوعارى فتورلى كومىرتەگى قاتارلى جىلى جايداعى گازدى ىعىستىرۋدى ءونىمدى مەڭگەرۋ. ەكىنشى، ۇيلەسۋ قابىلەتىن جوعارلاتۋ. تەكسەرۋ-ولشەۋ، ساقتاندىرۋ جانە الدىن الۋدى كۇشەيتىپ، اۋىل شارۋاشىلىعى، ورمانشىلىق، سۋ بايلىعى قاتارلى ءتۇيىندى سالالار مەن ەكولوگياسى ناشار رايونداردىڭ كليمات وزگەرىسىنە ۇيلەسۋ ورەسىن جوعارلاتۋ. ءۇشىنشى، تومەن كومىرتەكتى دامۋداعى سىناق تۇيىندەرىن ىلگەرلەتۋ. تومەن كومىرتەكتى ولكە-رايون، قالا، قالاشىق، كاسىپ باقشا رايونى، الەۋمەتتىك رايونداعى سىناق تۇيىندەرىن ىلگەرلەتىپ، تومەن كومىرتەكتى قوعامدى قۇلشىنا قۇرۋ؛ بۇكىل ەلىمىزدەگى كومىرتەگى بازارىنىڭ دامۋىن ىلگەرلەتىپ، كومىرتەگى نارقىن ارزانداتۋ. ءتورتىنشى، حالىقارالىق كەلىس سوزگە قاتىناسۋ. كليمات وزگەرىسىنە توتەپ بەرۋ حالىقارالىق كەلىس سوزىنە بەلسەندى قۇرىلىستاندىرۋ سيپاتىندا قاتىناسىپ، تەڭ، ۇيلەسىمدى بولعان بۇكىل جەر شارىندىق كليمات وزگەرىسى اۋقىمىن ىلگەرلەتىپ قۇرىپ، جەر شارىنداعى تاماشا ەكولوگيالى كورىكتى مەكەندى تىزە قوسا ورتاق قۇرۋ.


بەسىنشى، ءتۇزىم قۇرىلىسىن ىلگەرلەتىپ، ەكولوگيالىق وركەنيەت قۇرىلىسىنداعى تاماشا قوعامدىق سالتتى قالىپتاستىرۋ


ءتۇزىم ەكولوگيالىق وركەنيەت قۇرىلىسىنىڭ كەپىلى. پارتيا-ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ ساياسي جاۋاپكەرشىلىگى مەن تاريحي بورىشتىلىق سەزىمىن كۇشەيتىپ، بارلىعىندا ءىس جۇزىندىكتى شىعار ءتۇيىن ەتۋدە تاباندى بولىپ، ۇستىنەن وڭاۋ مەن تۇبىرىنەن وڭاۋدى تەڭ قولدانىپ، تۇبىرىنەن وڭاۋدى كورنەكتىلەندىرىپ، قيىندىقتاردى جەڭىپ، وڭايعا ۇمتىلۋدان، شالاعايلىقتان ساقتانۋ؛ جۇرتشىلىقتىڭ بەلسەندىلىگىن، ىنتاسىن، جاسامپازدىعىن تولىق ساۋلەلەندىرىپ، حالىق تىلەگىن توعىستىرىپ، حالىق پاراساتىن شوعىرلاندىرىپ، حالىق قۇدىرەتىن جيناقتاپ، تۇرمىس فورماسىن زالالسىزداندىرىپ، ەكولوگيالىق وركەنيەت قۇرىلسىنىڭ ءارتۇرلى نىسالارى مەن مىندەتتەرىن تابىستى ورىنداۋدى قامتاماسىز ەتۋ.


ۇكىمەت، كاسىپورىن جانە حالىق قاتىناسۋىنداعى وڭاۋ قۇرىلىمىن قۇرىپ، ەكولوگيالىق ورتانى وڭاۋ قابىلەتىن وسىزامانداندىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ. ۇكىمەت بارلىق ادام زاڭعا بويسىناتىن، لاستانۋدى سانالى وڭايتىن جانە ورتانى قورعايتىن قوعامدىق ورتانى قالىپتاستىرۋى كەرەك. ەكولوگيالىق قۇن كوزقاراسىن ولشەم ەتكەن ەكولوگيالىق مادەنيەت جۇيەسىن جەدەل قۇرىپ كەمەلدەندىرىپ، ەكولوگيالىق مادەنيەت ونىمدەرىن اشىپ، ەكولوگيالىق مادەنيەتتى، ەكولوگيالىق ءمورالدى بەلسەندى جەتىلدىرىپ، ەكولوگيالىق وركەنيەتتى سوتسياليزمنىڭ وزەكتى قۇن كوقاراسىنىڭ ماڭىزدى مازمۇنى ەتىپ، قوعامنىڭ نەگىزگى اعىمدىق قۇن كوزقاراسىنا ەنگىزۋ كەرەك.


بۇكىل حالىقتىڭ ەكولوگيالىق وركەنيەت تانىمىن جوعارلاتۋ. ەكولوگيالىق وركەنيەت ۇگىت تاربيەسى مەن باۋلۋدى پارمەندى قانات جايدىرىپ، جۇرتشىلىقتىڭ ەكولوگيالىق وركەنيەت قۇرىلىسىنا قاتىناسۋ قابىلەتىن جوعارلاتۋ. اقپارات، مەديالاردىڭ رولىن تولىق ساۋلەلەندىرىپ، زەردەلى، بەلسەندى پىكىر بەتالىسىن ورناتۋ. زالالسىز تۇتىنۋ تانىمىن دارىپتەپ، ۇيلەسىمدى، زالالسىز تومەن كومىرتەكتى تۇرمىس فورماسىن ورناتۋ جانە دارىپتەۋ. سىراپشىلدىققا قارسى تۇرىپ، ۇنەمشىلدىك قولدانۋ قيمىلىن قانات جايدىرۋ. ۇنەمشىل ورگان، زالالسىز وتباسى، زالالسىز مەكتەپ، زالالسىز الەۋمەتتىك رايون جانە زالالسىز ءجۇرىس-تۇرىس قاتالى قيمىلداردى قانات جايدىرۋ. بۇكىل حالىقتىڭ كيىم-كەشەك، ىشپەك-جەمەك، جاتىن ورىن، ءجۇرىس-تۇرىس، سەيىلدەۋ قاتارلى جاقتارىندا ۇنەمشىلدىككە، زالاسىز تومەن كومىر تەكتىلىككە، اقاۋسىزدىققا قاراي بۇرىلىس جاساۋىن ىلگەرلەتۋ. حالىق اراسىنداعى ورتانى قورعاۋ ۇيىمدارىنىڭ اقاۋسىز دامۋىن ىلگەرلەتىپ، حالىق اراسىنداعى قوعامدىق ۇيىمداردىڭ بەلسەندى رولىن جوعارلاتىپ، بارلىق ادام، بارلىق ءىس، قاي-قاشاندا ەكولوگيالىق وركەنيەتتى قادىرلەيتىن قوعامدىق بەتالىستى قالىپتاستىرۋ.


تەك قانا بۇكىل قوعام ورتاق قاتىناسىپ، ءارى بارلىق ادام اتامەكەندى قورعاۋعا جاۋاپكەر بولسا، ەكولوگيالىق ورتا مەن ءۇرتىس دامۋ كوزقاراسىن ءاربىر ادامنىڭ كۇندەلىكتى تۇرمسىنا دايەكتى تياناقتاندىرۋعا، نىسانادان اۋىتقىماسا عانا، كوگىلدىر اسپان، جاسىل جەر، تۇنىق سۋ بولۋداي ورتا نىساناسىن ىسكە اسىرىپ، ەكولوگيالىق وركەنيەتتى جاڭا داۋىرگە قادام تاستاۋعا بولادى؛ ەندەشە، ەنەرگيادا ۇنەمشىل قوعام، ورتا قورعاۋدا تاتۋ قوعام قۇرىپ، ‹ەكى ءتۇرلى ءجۇز جىلدىق نىسانانىڭ› بارىسنا قادام تاستاپ، جۇڭحۋا ۇلتتارىنىڭ ۇلى گۇلدەنۋى سىندى «جۇڭگو ارمانىن» جۇزەگە اسىرايىق!


ماقالانى جازعان: جوۋحۇڭچۇن (مەملەكەتتىك كەڭەستىڭ دامۋدى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ زەرتتەرمەنى)