ەسىرتكىگگە قاتىستى بىلىمدەر
كەلۋقاينارى:جۇڭگو قازاق راديو تورابى |جاۋاپتى رەداكتور: | جاڭالانعان ۋاقىت:2019-07-03 14:39:00

 

اۋدارعان: وماربەك قىزىرقان ۇلى


    ەسىرتكى دەگەنىمىز: اپىيىن، حرويىن، مەتيل فەنيلامين (كريستال ەسىرتكى)، مورفين، كەندىر، كوكاين جانە مەمەلەكەت شەكتەگەن ادامداردى قۇمار ەتىپ قوياتىن جانسىزداندىرعىش دارىلەر مەن نەرۆتىك دارىلەردى كورسەتەدى.
20-عاسىردىڭ 80-جىلدارىندا ۋلى ەسىرتكى بۇكىل جەر شارىنا تارالىپ، ۋلى ەسىرتكى اتكەزشىلىگى كۇننەن-كۇنگە اسقىنا ءتۇستى .بۇكىل جەر شارىندىق سيپات العان وسى ءبىر اۋىر ماسەلەگە توتەپ بەرۋ ءۇشىن بىرلەسكەن مەمەلەكەتتەر ۇيىمى 1987-جىلى 6-ايدىڭ 12-كۇنىنەن 26-كۇنىنە دەيىن اۆىستىريانىڭ ۆەنا قالاسىندا 138 مەمەلەكەتتەن، 3 مىڭنان استام ۋاكىل قاتناسقان ەسەنگىرەتكىش دارىلەردى بەتالدى پايدالانۋ جانە زاڭسىز ساۋدالاۋ، تاسىمالداۋعا قاتىستى مينىيستر دارەجەلىلەر جينالىسىن اشتى. جينالىستا "ءومىردى قاستەرلەپ، ەسىرتكىدەن اۋلاق بولۋ" ۇرانى ورتاعا قويىلدى جانە جينالىسقا قاتناسقان ۋاكىلدەر لين زىشۋيدىڭ حۋمىندا اپىيىن ورتەگەن كۇنى 6 ايدىڭ 26 كۇنىن "حالىقارالىق ەسىرتكىگە تيىم سالۋ كۇنى" ەتىپ بەلگىلەۋدى ءبىر اۋىزدان ماقۇلدادى. وسى جىلدىڭ 12-ايىندا بىرلەسكەن مەمەلەكەتتەر ۇيىمىنىڭ 42-كەزەكتى جينالىسىندا قاۋلى ماقۇلدانىپ، ءار جىلى 6 ايدىڭ 26 كۇنىن "حالىقارالىق ەسىرتكىگە تيىم سالۋ كۇنى" ەتىپ بەلگىلەۋدى رەسىمي بەكىتتى.


    حۋمىنداعى اپىيىن ورتەۋ ناۋقانى 1839-جىلى 6-ايدىڭ 3-كۇنىنەن 25-كۇنىنە دەيىن ەلىمىزدىڭ چيڭ ۇكىمەتىنىڭ شارلاۋشى ءۋازىرى ليىن زىشۋي گۋاڭدوڭ ولكەسىنىڭ حۋمىن دەگەن جەرىندەگى تەڭىز قايراڭىندا جيىپ الىنعان جالپى سالماعى 2376254 گرام كەلەتىن 19187 جاشىك، 2119 داعار اپيىندى ءبىرتۇتاس ورتەدى.


    بۇكىل دۇنيە جۇزىنە تارالعان ەسىرتكى الاپاتى، ادامزاتقا اۋىر اپات ءتوندىردى. بىرلەسكەن مەمەلەكەتتەر ۇيىمىنىڭ ساناعىنا قاراعاندا،،بۇكىل دۇنيە ءجۇزى بويىنشا ەسىرتكىنىڭ ءار جىلعى ساۋدا سوماسى 500 ميلليارد امەريكا دوللارىنان اسام بولىپ، اسكەري قارۋ-جاراق ايىرباسىنان قالسا دۇنيەدە 2-ورىندى يەلەيدى . 80 جىلداردا بۇكىل دۇنيە ءجۇزىندە 100 مىڭ ادام ەسىرتكى تۇتىنۋدان ولگەن. ەسىرتكى سىندى وسى الاپات ادامزاتتىڭ دەنساۋلىعىنا توتەنشە اۋىر قاتەر ءتوندىرىپ قانا قالماستان ۇلتتىڭ ساپاسىن دا قۇلدىراتىپ، قوعامدىق بايلىقتى سۋشا شاشتى ؛ ەسىرتكىنىڭ تۋدىرعان زيانى مەن ەسىرتكىنى الاستاۋعا جۇمسالعان قارجى دامۋ ۇستىندەگى ەلدەردىڭ ەكونوميكاسنا دا اۋىر سالماق سالدى.


    ەسىرتكىنىڭ زيانى


    ۇزاق ۋاقىت ەسىرتكى تۇتىنعاندا ادام دەنەسىنىڭ ءارقايسى نەگىزگى ورگاندارى سايكەسىمدىلىگىنەن ايىرىلىپ، ۇيقى باسۋ، زەردەسىز بولىپ قالۋ، ارەكەتى تۇراقسىز بولۋ، قۇر قيالعا سالىنۋ، سەزىمدىك جاقتان كەدەرگىگە ۇشىراۋ تەكتەس قۇبىلىستار كورىلەدى


    ەسىرتكىنى قان تامىردان ۇزاق ۋاقىت ۆكۇل ەتىپ قۇيدىرعاندا ادام دەنەسىنىڭ اۋرۋعا قارسىلىق قۋاتى كۇرت تومەندەيدى دە، ءتۇرلى اۋرۋلارمەن جۇعىمدالادى، ايتالىق : B. ءتيىپتى باۋىر قابىنۋى، ايديىس اۋرۋى، جۇرەك ىشكى پەردەسىنىڭ قابىنۋى، قان تامىرلارىنىڭ قابىنۋى قاتارلىلار.


    ەسىرتكى تۇتىنىپ وعان قۇمارتىپ قالعاننان كەيىن، تۇتىناتىن ەسىرتكىنىڭ قاينارى ءۇزىلىپ قالىپ، ەسىرتكى تۇتىنا الماسا،،ادام دەنەسىندە توتەنشە سالماقتى جايسىزدانۋ بەلگىلەرى كورىلەدى، بۇنداي ازاپقا توزە الماعاندار ءوزىن-ءوزى مۇگەدەك قىلادى نەمەسە ءوزىن ءوزى-ولتىرەدى، ال ەندى بىرەۋلەرى ەسىرتكى ساتىپ الاتىن اقشا نەمەسە ەسىرتكىنى قولعا كەلتىرۋ ءۇشىن قىلمىس وتكىزۋ جولىنا تۇسەدى.


    ەسىرتكى تۇتىنۋ قانداي جۇعىمتال اۋرۋلارعا اپارىپ سوعادى


    ەسىرتكى تۇتىنۋ سول ادامنىڭ دەنە اقاۋسىزدىعىن زيانداپ قانا قالماستان،A ءتيىپتى B.ءتيىپتى باۋىر قابىنۋى، ايديىس اۋرۋى تەكتەس الەۋمەتتىك دەنساۋلىققا ساياتىن ماسەلەلەردى دە كەلتىرىپ شىعارادى. بۇلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ سالماقتىسى ايديىس اۋرۋىنىڭ جۇعىمدالۋى مەن تارالۋى بولىپ سانالادى. ەسىرتكىنى قان تامىردان ۆكول ەتىپ قويدىراتىندار دەززەنفەكسيالانباعان ۆكول سايماندارىن ورتاق پايدالانسا، ايديىس اۋرۋىنىڭ جۇعىمدالۋى سالىستىرماسى توتەنشە جوعارى بولادى؛ اسىرەسە ەسىرتكى تۇتىناتىن ايەلدەر ايديىس اۋرۋىن جۇعىمداندىراتىن حاۋىپتى ادامدار شوعىرىنا جاتادى، بۇلاي دەيتىنىمىز باسىم كوپ سانداعى ەسىرتكى تۇتىناتىن ايەلدەر، ەسىرتكى ساتىپ الاتىن اقشاعا يە بولۋ ءۇشىن ءتان ساتۋمەن شۇعىلدانىپ، قالىپسىز جىنىستىق قاتناس ارقىلى ايديىس اۋرۋىنىڭ ميكروبىن تاراتادى.


    ۋكول قويعىنى ( سپيرىش ) حاۋىپسىز ىستەتۋ


    ۋكول قويعى اسپاپتارىن حاۋىپسىز پايدالانعاندا ايديس، B. ءتيىپتى،C ءتيىپتى باۋىر قابىنۋ تەكتەس اۋرۋلاردىڭ قان سۇيىقتىعى ارقىلى تارالۋ حاۋپىن تومەندەتۋگە بولادى، مۇندا، 1 . ۋكول قويعى اسپاپتارىن ورتاق پايدالانباۋ؛ 2. زارارسىزداندىرىلماعان (ديزەنفەكسيالانباعان) ۋكول قويعى اسپاپتارىن ىستەتۋ ؛ 3. ۋكول قويدىرۋدان بۇرىن ۋكول قوياتىن ورىندى مەدەتسينادا ىستەتەتىن ءسپيىرت نەمەسە يود تۇنباسىمەن زارارسىزداندىرۋ قاجەت؛ 4. ىستەتىلمەگەن جاڭا ۋكول قويعى اسپاپتارىن ىستەتۋ قاجەت


    ۋكول قويعى اسپاپتارىن الماستىرۋ دەگەنىمىز: ىستىلىپ بولعان ۋكول قويعى اسپاپتارىن؛ بۇرىن ىستەتىلمەگەن، ءبىر رەت قانا ىستەتەتىن ۋكول قويعى اسپاپتارىنا الماستىرىپ ىستەتۋدى كورسەتەدى.


    كوڭىل-كۇيدەگى تومەندەگىدەي قۇبىلىستار وتە قاتەرلى.


    1. مەزەتتىك راحاتقا بولەنەمىن دەپ حااۋىپسىزدىككە سەلقوس قاراۋ ؛ 2. باسقالاردىڭ حاۋىپسىزدىگىنە نەمقۇرايدى قاراپ، ۋكول قويعى اسپاپتارىن ورتاق پايدالانۋ؛ 3. وزىنىڭ دەنە اقاۋسىزدىعى مەن حاۋىپسىزدىگىنە كوڭىل بولمەۋ


    كوڭىل-كۇيدەگى جوعارىداعىداي قۇبىلىستاردى وزگەرتكەندە عانا ەسىرتكى تۇتىنۋ بارىسىندا ايديس اۋرۋىنىڭ تارالۋ حاۋپىن تومەندەتۋگە بولادى.


    ەسىرتكى جانە ايديس اۋرۋى


    ەسىرتكى تۇتىناتىندار ايديس اۋرۋىنىڭ ۆيرۇسىمەن جۇعىمدالاتىن نەگىزگى ادامدار شوعىرىنا جاتادى. بۇنىڭ نەگىزگى بەينەلەرى: ەسىرتكى تۇتىناتىندار ەسىرتكىگە بولعان قاجەتىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى، ەسىرتكىنى قان تامىردان ۋكول ەتىپ قويدىرادى، ۋكول قويعى اسپاپتارىن ورتاق پايدالانادى، وسىلايشا ايديس اۋرۋىنىڭ ۆيرۇسى جانە باسقادا اۋرۋلارمەن جۇعىمدالادى؛


    ەسىرتكى تۇتىناتىن ايەلدەر، ەسىرتكى ساتىپ الاتىن اقشا تابۋ ءۇشىن ۇنەمى ءتان ساتۋمەن شۇعىلدانادى، بۇلاردىڭ ايديس اۋرۋىنىڭ ۆيرۇسىمەن جۇعىمدالۋى ءتىپتى دە جوعارى بولادى.

 

زاڭدىق بەلگىلەمەلەر


    ءاماليات بارىسىندا، ىسكە قاتىستى ادامدا ەسىرتكى الىپ-ساتۋ ارەكەتى بولسا، الىپ-ساتقان ەسىرتكىنىڭ مولشەرىنىڭ از-كوپتىگىنە قاراماي، زاڭداعى بەلگىلەمەلەرگە نەگىزدەلىپ، قىلمىستىق ىسەر جاۋاپكەرشىلىگى قۋزاستىرىلىپ، قىلمىستىق ىستەر جازاسىنا تارتىلادى. ولاي بولسا زاڭداعى بەلگىلەمەلەردە ەسىرتكى الىپ ساتۋ قىلمىسىنا جازا كەسۋ ولشەمى قالاي بولادى: 1. اتكەزشىلىك ەتكەن، الىپ-ساتقان، تاسىمالداعان، جاساعان حرويىننىڭ مولشەرى 10 گرامنان تومەن، اپىيىننىڭ مولشەرى 200 گرامنان تومەن بولعانددار مەن از مولشەردەگى باسقادا ۋلى زاتتاردى اتكەزشىلىك ەتكەن، الىپ-ساتقان، تاسىمالداعان، جاساعانعا 3 جىلدان تومەن مەرزىمدى قاماۋ جازاسى بەرىلەدى؛


    2. اتكەزشىلىك ەتكەن، الىپ-ساتقان، تاسىمالداعان، جاساعان حرويىننىڭ مولشەرى 7 گرامنان جوعارى 10 گرامنان تومەن، اپىيىننىڭ مولشەرى 140 گرامنان جوعارى 200 گرامنان تومەن بولعاندار مەن مولشەرى جوعارىداعىمەن بارابار كەلەتىن باسقادا ۋلى زاتتاردى اتكەزشىلىك ەتكەن، الىپ-ساتقاندارعا؛ مەمەلەكەت قىزمەتكەرلەرى؛ ەسىرتكىدەن ايىقتىرۋدى باقىلاپ- باسقارۋ ورىندارىندا؛ كوپ ادامعا، كوپ رەتتە ەسىرتكى اتكەزشىلىك ەتكەن، الىپ-ساتقان، تاسىمالداعان، جاساعان،سونىمەن بىرگە سيپاتى اۋىر بولعاندارعا 3 جىلدان جوعارى 7 جىلدان تومەن بىرزىمدى قاماۋ جازاسى بەرىلەدى.


    3. اتكەزشىلىك ەتكەن، الىپ-ساتقان، تاسىمالداعان، جاساعان حرويىن نەمەسە مەتيل فەنيلامين (كريستال ەسىرتكى) نىڭ مولشەرى 10 گرامنان جوعارى 50 گرامنان تومەن، اپىيىننىڭ مولشەرى 200 گرامنان جوعارى 1000 گرامنان تومەن بولعاندارعا 7 جىلدان جوعارى 15 جىلدان تومەن بىرزىمدى قاماۋ جازاسى بەرىلەدى.


    اتكەزشىلىك ەتكەن، الىپ-ساتقان، تاسىمالداعان، جاساعان حرويىن نەمەسە مەتيل فەنيلامين (كريستال ەسىرتكى) مولشەرى 50 گرامنان جوعارى، اپىيىننىڭ مولشەرى 1000 گرامنان جوعارى بولعاندار نەمەسە كوپ مولشەردەگى باسقادا ۋلى زاتتاردى اتكەزشىلىك ەتكەن، الىپ- ساتقان، تاسىمالداعان، جاساعانعا 15 جىلدان جوعارى مەرزىمدى قاماۋ جازاسى، مەرزىمسىز قاماۋ جازاسى نەمەسە ءولىم جازاسى بەرىلۋمەن قوسا مال-مۇلكى ءمۇسادىرالانادى.