«قارا ۇڭگىر» تۋرالى تەوريالىق زەرتتەۋ
كەلۋقاينارى:جۇڭگو قازاق راديو تورابى |جاۋاپتى رەداكتور: | جاڭالانعان ۋاقىت:2019-07-08 16:10:00

 

بولات قاڭتارباي ۇلى


    الەمدەگى اسپان دەنەلەرى بۇكىل الەمدىك تارتىلىس زاڭى بويىنشا ءبىرىن ءبىرى تارتادى، سونداي-اق وسى تارتىلىس كۇشىنىڭ اسەرىنەن ماسساسى كىشى اسپان دەنەلەرى ماسساسى ۇلكەن اسپان دەنەلەرىن كەپلەر زاڭى بويىنشا اينالىپ قوزعالىس جاسايدى. مىنە بۇل-الەمدەگى ماتەريانىڭ ءومىر ءسۇرۋ فورماسى، تابيعاتتا ساقتالاتىن جاراتىلىستىق زاڭدىلىقتاردىڭ ءبىرى. جەر-اي جۇيەسىندە اي جەردى اينالا قوزعالادى، ال كۇن جۇيەسىندە بارلىق ۇلكەندى- كىشىلى پلانەتالار وزدەرىنىڭ سەرىكتەرىن ىلەستىرىپ كۇندى اينالا قوزعالادى. ولاي بولسا، الىپ قۇسجولى جۇيەسىندەگى (گالاكتيكاداعى) ءجۇز ميلليارتتاعان جۇلدىزدار ماسساسى وزدەرىنەن الدە قايدا ۇلكەن بولعان بەلگىلى ءبىر الىپ اسپان دەنەسىن اينالا قوزعالىس جاساي ما؟ تەوريالىق زەرتتەۋلەر ارقىلى بۇل جورۋدىڭ دا ورىندى ەكەندىگىن انىقتاي الامىز. ءتىپتى ونىڭ انىقتىعىنا ناقتىلى كوز جەتكىزۋ دە بولاشاقتا قيىنعا سوقپايدى. كۇن جۇيەسىندەگى ءاربىر پلانەتانىڭ كۇندى 2 اينالاتىنى سياقتى، قۇسجولىن قۇراعان بارلىق جۇلدىزدار دا قۇسجولىنىڭ سەنترىن اينالا قوزعالادى. ەگەر قۇسجولىنان تىسقارى بارىپ كوز جىبەرسەك، جۇلدىزداردىڭ بۇل قوزعالىسى تۇتاس قۇسجولى جۇيەسىن بەينە تيرمەن تاسى سەكىلدى ءوز وسىنەن تولاسسىز اينالىپ تۇرعانداي ەتىپ كورسەتەر ەدى. گالاكتيكانىڭ اينالۋى دەگەنىمىز مىنە وسى. بۇل قازىردىڭ وزىندە انىقتالىپ بولعان. قۇسجولىنىڭ ءوز وسىنەن اينالۋىن ادەتتەگى تيرمەن تاسىنىڭ اينالۋىمەن جاي عانا سالىستىرا سالۋعا مۇلدە بولمايدى. ۇيتكەنى تيرمەن تاسى اينالعان كەزدە، ونىڭ بارلىق نۇكتەسىنىڭ بۇرىشتىق جىلدامدىعى ۇقساس بولادى. سوندىقتان ωr=v فورمۋلاسى بويىنشا، ءاربىر نۇكتەنىڭ سىزىقتىق جىلدامدىعى سەنتردەن قاشىقتاعان سايىن تۋرا پروپورتسيونالدىق قاتىناس بويىنشا ارتىپ وتىرادى. ال قۇسجولىنىڭ اينالۋى بۇدان الدە قايدا كۇردەلى بولادى: باستابىندا سەنتردەن قاشىقتاعان سايىن، جۇلدىزداردىڭ وربيتالىق جىلدامدىعى ارتقانىمەن، ءبىراق بەلگىلى ءبىر شەككە بارعان سوڭ، بۇل قوزعالىس سەنتردەن الىستاعان سايىن باياۋلاي بەرەدى. بۇدان قۇسجولىنداعى جۇلدىزداردىڭ وربيتالىق اينالۋ قوزعالىسى قاتتى دەنە اينالىسىنىڭ زاڭىنان 3 گورى كەپلەر زاڭىنا ۇيلەسەتىنىن كورە الامىز. دەمەك، جوعارىداعى قۇسجولىنىڭ ءوز وسىنەن اينالۋى دەگەنىمىز امالياتتا قۇسجولى جۇيەسىن قۇرايتىن سانسىزداعان جۇلدىزداردىڭ تۇرلىشە جىلدامدىقتارمەن قۇسجولى يادروسىن اينالۋ قوزعالىسى بولىپ تابىلادى. ولاي بولسا قۇسجولى يادروسى وراسان زور الەمدىك تارتىلىس كۇشپەن بۇل جۇلدىزداردى وزىنە تارتاتىندىعى تابيعي. وسى جورۋدان- اق قۇسجولى يادروسىندا ماسساسى توتەنشە جويقىن بولعان ءبىر ءتۇرلى عاجايىپ اسپان دەنەسىنىڭ بارلىعى انىقتالادى. مىنە بۇل عىلمي تەوريالىق جاقتان قورتىندىلانعان زاڭدىلىق. ەندى ءبىز وسى الىپ اسپان دەنەسىنىڭ قانشالىق ەكەندىگىن ەسەپتەپ كورەيىك. بۇل تەوريالىق زەرتتەۋدى جوعارى ماتەماتيكانىڭ جانە وسىزامانعى فيزيكانىڭ زاڭدىلىقتارىنداعى كۇردەلى فورمۋلالار ارقىلى، سەبەبىن تۇبەگەيلى ءتۇسىندىرىپ شەشۋگە بولادى. ءبىراق جالپى وقىرمانداردىڭ قاجەتىنە ساي، بۇل كۇردەلى ەسەپتەۋلەردى قىسقارتا وتىرىپ، بارىنشا قاراپايىم تاسىلمەن ەسەپتەۋدى ءجون كوردىم. كۇن مەن قۇسجولى سەنترىنىڭ قاشىقتىعى r بولسا شامامەن 33 مىڭ جارىق جىلى، ماسساسى m بولعان كۇن وسى ارالىقتى راديۋس ەتىپ، قۇسجولى يادروسىنداعى 4 ماسساسى M بولعان جويقىن دەنەنى مولشەرمەن 250 ميلليون جىلدا (T (ءبىر رەت اينالىپ شىعادى. ەندەشە وعان قاجەتتى بولعان سەنترگە تارتقىش كۇشتىڭ شاماسى بىلاي بولماق: F=mv 2 ÷r=m(2πr÷T) 2 ÷r=4π 2 mr÷T 2 بۇل كۇشتىڭ رولىن بۇكىل الەمدىك تارتىلىس كۇشى اتقاراتىندىقتان، مىنانى كەلتىرىپ شىعارا الامىز: GmM ÷ r 2 = 4π 2 mr ÷ T 2 بۇندا ناقتىلى ءبىر جىل ۋاقىتتى سەكۋنتقا اينالدىرساق، 3.1557×107 8 سەكۋنت بولادى. جارىق جىلدامدىعى 10×3 m/s ەكەنى بەلگىلى. وسى ارقىلى جارىق ساۋلەسىنىڭ 33 مىڭ جىلدا باسىپ وتەتىن ارالىعىن (r (ەسەپتەپ شىعارۋعا بولادى. 250 ميلليون جىل پەريود (T (ۋاقىتتى دا سەكۋنتقا شاعىپ ەسەپتەي الامىز. ال بۇكىل الەمدىك تارتىلىس تۇراقتىسىنىڭ (G (ناقتىلى ءمانىن كەستەدەن قاراساق، 10×6732.6 _11 Nm 2 /kg2 بولاتىندىعىن بىلەمىز. ەندەشە جوعارىداعى تەڭدەۋدى تۇرلەندىرسەك، قۇسجولى يادروسىنداعى جويقىن دەنەنىڭ ماسساسى مىناداي بولادى: M = (4π 2 r 3 ) ÷ (GT2 ) = {4×3.142 (3.3×104 ×3.1557×107 ×3×108 ) 3 } ÷ {6.6732×10_11(2.5×108 ×3.1557×107 ) 2 } 5 ∴ M = 2895.38569×1038kg≈3×1041 kg ەندەشە، قۇسجولى سەنترىندە ماسساسى 10×3 توننا 38 كەلەتىن جويقىن اسپان دەنەسى بار. ال كۇننىڭ ماسساسى (m( كيلوگرام. سوندا بۇل جويقىن دەنە كۇن 30 مولشەرمەن 10×2 ماسساسىنىڭ 150 ميلليارت ەسەسىندەي ۇلكەن. ول ءوزىنىڭ وسى الىپ ماسساسى ارقىلى قۇسجولىنداعى بارلىق اسپان دەنەلەرىن بىتىراتپاي تىزگىندەپ، ءوزىن اينالاتىن ەتىپ مەڭگەرگەن. ەندەشە قۇسجولىن قۇرايتىن ءجۇز ميلليارتتاعان جۇلدىزداردىڭ الۋان ءتۇرلى ۇقساماعان جىلدامدىقتارمەن قۇسجولى يادروسىن وراعىتا اينالاتىن سەبەبى مىنە وسى. وسىلاردىڭ قاتارىندا ءبىزدىڭ كۇن دە ءوز مۇشەلەرىن ەرتىپ، سەكۋنتىنا شامامەن 250 كيلومەترلىك وراسان جويقىن جىلدامدىقپەن قۇسجولى سەنترىن وراعىتا اينالىپ قوزعالىس جاسايدى. بىلگەن ادامعا بۇل وڭاي جىلدامدىق ەمەس. ەندى ءبىز وسى جويقىن اسپان دەنەسىنىڭ قانشالىق ۇلكەندىكتە ەكەندىگىن دە زەرتتەپ كورەيىك. ونىڭ ماسساسى وتە ۇلكەن بولعاندىقتان، بۇكىل الەمدىك تارتىلىس كۇشى دە وراسان ۇلكەن بولادى. وسىنىڭ اسەرىنەن ءوزىنىڭ كولەمى بارىنشا كىشىرەيىپ قۋىرىلا تۇسەدى دە، تىعىزدىعى بارىنشا ارتادى. قىسقاسى ول ەڭ سوڭىندا سىرتقا تاراتاتىن ەنەرگياسى 6 بارىنشا سارقىلعان نەيتروندىق جۇلدىزعا اينالادى. سوندىقتان ول وزىنەن جارىق شىعارعاندى قويىپ، سىرتتان كەلگەن جارىقتى دا قايتادان شاعىلىستىرماي جۇتىپ قويادى. دەمەك، 3×10 بەتىنەن ونىڭ 8 s/m جىلدامدىقپەن ۇشاتىن فوتوندار مەن ەلەكتروماگنيتتىك تولقىن اتاۋلىنىڭ بارلىعى دا قۇتىلىپ شىعا المايدى. مىنە وسىلايشا ول دەنە قۇسجولى سەنترىندەگى كوزگە كورىنبەيتىن، سىرتقى دۇنيەدەن مۇلدەم ىرگەسىن ايىرعان، بارسا كەلمەس مەڭىرەۋ "قارا ۇڭگىرگە" اينالادى. ءبىزدىڭ ونى بايقاي المايتىن سەبەبىمىز دە وسىدان. ءبىز ونى تەك ماڭايىنداعى وزىنە تارتىلىپ بارا جاتقان نارسەلەردىڭ ەرەكشە جىلدام ءۇيىرىمى ارقىلى عانا باقىلاي الامىز. ۇيتكەنى ول "العاندى" عانا ءبىلىپ، "بەرگەندى" بىلمەيتىن الەم "تاجالىنا" الدە قاشان اينالىپ بولعان. ەندەشە بۇل جويقىن ماسساداعى "قارا ۇڭگىردىڭ" تىعىزدىعى ەڭ كەمىندە اتوم يادروسىنداعى نەيتروننىڭ تىعىزدىعىنان دا ۇلكەن بولادى دەپ mn=1.675×10 ماسساسى نيەتروننىڭ. بولادى قاراۋعا_ 27 ال، kg m بولادى. ولاي بولسا 16 _ونىڭ راديۋسى شامامەن 10×5=rn نەيتروننىڭ تىعىزدىعى: dn = mn ÷ vn = {3mn} ÷ {4πrn 3 } = {3×1.675×10_27}÷{4×3.14(5×10_16) 3 } 7 ∴ dn = 3.2 × 1018 kg/m 3 ەندەشە، "قارا ۇڭگىر" اتالعان قۇسجولى سەنترىندەگى وسى 18 جويقىن دەنەنىڭ تىعىزدىعى دا ەڭ كەمىندە 10×2.3=d kg/m 3 دان جوعارى بولماقشى. مىنە بۇدان بۇل "قارا ۇڭگىردىڭ" تىعىزدىعىنىڭ قانشالىق ۇلكەن ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. ياعني ونىڭ تارىداي تۇيىرشىگىنىڭ ءوزى 3 ميلليارت توننادان ارتىق تارتادى. ەگەر جەر شارىن سىعىپ سونداي تىعىزدىققا اپاراتىن بولساق، وندا ول راديۋسى نەبارى 76 مەتردەي عانا كىشكەنە شارعا اينالىپ قالار ەدى. ال اي شارىنىڭ راديۋسى 18 مەترگە دەيىن قىسقارار ەدى. ونداي بولسا بۇل "قارا ۇڭگىردىڭ" راديۋسى R دى بىلاي ەسەپتەپ شىعارۋعا بولادى: (4 ÷ 3)πR 3 = M ÷ d R 3 = 3M ÷ (4πd) = (3 × 3 × 1041 ) ÷ (4 × 3.14 × 3.2 × 1018) R = 3 √22.39 × 1021 = 2.8185×107 m ∴ R ≈ 2.8 × 107 m = 28000 km دەمەك، بۇل الىپ ماسساداعى "قارا ۇڭگىردىڭ" راديۋسى ەڭ ۇلكەن بولعاندا نە بارى 28 مىڭ كيلومەتر شاماسىندا عانا بولادى. ياعني كۇننىڭ راديۋسىنان 25 ەسەگە تاياۋ كىشى بولىپ شىعادى. ءبىراق ول كولەم جاقتان ەرگەجەيلى 8 بولعانىمەن، ماسساسى توتەنشە الىپ بولعاندىقتان، ءجۇز ميللياردتاعان تۇراقتى جۇلدىزداردى ءوزى عانا مەڭگەرىپ، تۇتاس قۇسجولى جۇيەسىن قالىپتاستىرىپ وتىر. بۇل نەدەگەن قۇدىرەتتى كۇش دەسەڭىزشى! بۇندا ەرەكشە ەسكەرتەتىن ءبىر ءجايت: ءبىز بولجالدى ناقتىلاندىرۋ ماقساتىندا، الەمدەگى قازىرگى ءبىز بىلەتىن ەڭ ۇلكەن تىعىزدىقتى قولدانىپ، جوعارىداعى تەڭدەۋدى شەشىپ وتىرمىز.

امالياتتا بۇل "قارا ۇڭگىردىڭ" تىعىزدىعى نەيتروننىڭ تىعىزدىعىنان نەشە ءجۇز، نەشە تۇمەن ەسە ۇلكەن بولۋى، ونىڭ كولەمى ءتىپتى جەرشارىنان دا كىشى بولۋى مۇمكىن. گالاكتيكاداعى بارلىق جۇلدىزدار قۇسجولى سەنترىندەگى وسى الىپ دەنەنى (ماسساسىنا قاراتىلعان) اينالا وربيتالىق قوزعالىس جاساۋمەن بىرگە، ءارقايسىسى عارىشتا ءوز الدارىنا ءتارتىپسىز قوزعالىس تا جاسايدى. بۇنى جۇلدىزداردىڭ وزدەرىنە ءتان مەنشىكتى قوزعالىسى دەپ اتايدى. كۇننىڭ ءوز توڭىرەگىندەگى جۇلدىزدارمەن سالىستىرعانداعى مەنشىكتى قوزعالىسى (قازىر گەركۋلەس شوق جۇلدىزىنا قاراي) سەكۋنتىنا 20 كيلومەتر. ەندى ءبىر جاقتان، تۇتاس قۇسجولى جۇيەسىنىڭ سەكۋنتىنا 211 كيلومەتر جىلدامدىقپەن سىڭار ءمۇيىز شوق جۇلدىزىنا قاراي زىمىراپ ۇشىپ بارا جاتقانىن دا 9 عالىمدار انىقتاپ وتىر. قاراڭىز، ەگەر گالاكتيكا يادروسىندا جوعارىداعىداي جويقىن دەنە بولماعان بولسا، ينەرتسيا زاڭى بويىنشا گالاكتيكاداعى بارلىق جۇلدىزدار وسىنداي كۇردەلى دە وراسان تەز قوزعالىستاردىڭ اسەرىنەن ءوز الدارىنا بەيبەرەكەت كەتەر ەدى. وسىلايشا تۇتاس قۇسجولى جۇيەسى دە ءوزىنىڭ تۇلعاسىن ساقتاي الماس ەدى. ءتىپتى جەر شارىنداعى ءبىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋىمىزدىڭ ءوزى دە ناعايبىل بولار ەدى. ءبىز جوعارىدا شەكسىز الەمدەگى ءوزىمىز جاساپ جاتقان گالاكتيكانىڭ (قۇسجولىنىڭ) يادروسىنداعى جويقىن اسپان دەنەسى "قارا ۇڭگىر" جونىندە عانا ءسوز ەتتىك. ءوزىمىز جاساعان بۇل الەمدە گالاكتيكادان تىسقارى سانسىزداعان گالاكتيكا سياقتى جۇلدىزدار جۇيەسى بولاتىندىقتان، بۇل سياقتى "قارا ۇڭگىردىڭ" دە سانسىز كوپ بولۋى، ءتىپتى وتە الىپ جانە تىم كىشى "قارا ۇڭگىرلەردىڭ" دە، جاس ءارى قارتايعان "قارا ۇڭگىرلەردىڭ" دە بولۋى ابدەن مۇمكىن. اۋەلى "قارا ۇڭگىردەن" دە تىعىزدىعى جوعارى بولعان "اق ۇڭگىر" سياقتى ەرەكشە اسپان دەنەلەرىنىڭ ءومىر ءسۇرۋى ۇلكەندىگى شەكسىز الەم جونىنەن ايتقاندا عاجاپتانارلىق ءىس ەمەس. الەم ماتەرياعا تولى، ماتەريالار اراسىندا قالايدا كەڭىستىك ساقتالادى. سونىمەن بىرگە الەمنىڭ ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن 10 ءسوزسىز ۋاقىت قاجەت. ولاي بولسا، ادامزاتتىڭ قازىرگى ورەسى بويىنشا ايتقاندا، ماتەريا، كەڭىستىك جانە ۋاقىت – الەمدى قۇرايتىن ءۇش نەگىزگى بىرلىك ەسەپتەلەدى. دەگەنمەن الەمدە بۇل ۇشەۋىنەن باسقا نارسەلەردىڭ دە ءومىر ءسۇرۋى ىقتيمال. ءبىراق ولار ادامزاتتىڭ ساناسىنا ءالى تولىق اسەر ەتە قويماعاندىقتان، ولار قازىرشە انىقتالماي وتىر. دەگەنمەن وسىزامانداعى نازارياشىل فيزيكتەر: جۇلدىزدار ەڭ العاشقى تۇماندىقتاردان قالىپتاسقان سوڭ، جويقىن تەرمويادرولىق رەاكسيا مەن وراسان زور تارتىلىس كۇشىنىڭ اسەرىنەن تىعىزدىعى ارتىپ، كولەمى كىشىرەيۋ ارقىلى، الدىمەن الىپ قىزىل جۇلدىزعا، ونان سارى جۇلدىزعا، ونان اق ەرگەجەيلى جۇلدىزعا، ونان نەيتروندىق جۇلدىزعا، سوڭىندا ءبىز زەرتتەگەن "قارا ۇڭگىرگە" اينالىپ، دەنەسى نىعىزدالا تۇسەدى. ودان تىعىزدىعى جالعاستى ارتىپ، كولەمى ءنول بولعانشا كىشىرەيەدى دە، ەڭ اقىرىندا ءوز ءومىرىن اياقتايدى. بۇل بارىستار ماسساسى توتەنشە جوعارى بولعان الىپ جۇلدىزدار ءۇشىن ۇزاق ۋاقىتتا عانا ورىندالادى- دەپ قارايدى. مۇندا dV=M فورمۋلاسى بويىنشا يەلەگەن كولەمى ءنول بولعاندا، "قارا ۇڭگىردىڭ" الىپ ماسساسى جوعالاتىنداي كورىنگەنىمەن، ماسسانىڭ ساقتالۋ زاڭى بويىنشا ول 11 جويىلمايدى. قايتا سان وزگەرىسىنىڭ بەلگىلى شەگىنەن "قارا ۇڭگىردىڭ" اسقان سوڭ، ساپا وزگەرىسى تۋىلىپ، جويقىن ماسساسى ەڭ سوڭىندا باسقا فورماداعى نارسەگە 2 اينالادى. ياعني ەينشتەيننىڭ ماسسا- ەنەرگيا تەڭدەۋى mc=E بويىنشا، ءوز ءومىرى اقىرلاسقان "قارا ۇڭگىردىڭ" تۇتاس ماسساسى باسقا فورماداعى الەمدىك ءتىلسىم ەنەرگياعا اينالىپ كەتەدى. دەمەك بۇكىل الەمدى قۇرايتىن نارسەلەردى 4 پايىز شىنايى ماتەريا، 23 پايىز كۇڭگىرت ماتەريا، 73 پايىز ءتىلسىم ەنەرگيا دەسەك، سونىڭ ىشىندەگى سالىستىرماسى ەڭ كوپ بولعان ءتىلسىم ەنەرگيانىڭ جينالۋ قاينارى الەمدەگى سانسىزداعان "قارا ۇڭگىرلەردىڭ" جويىلۋىنان كەلەدى. الەمدىك تارتىلىس قۇش پەن ءوز وسىنەن اينالۋدىڭ ورتاق سالدارىنان بارلىق اسپان دەنەلەرىنىڭ ءپىشىنى ناعىز دومالاق بولماي، سوپاقشالاۋ كەلەدى. جەرشارى، پلانەتالار، جۇلدىزدار، كۇن جۇيەسى، جۇسجولى جۇيەسى، گالاكتيكالار، ءتىپتى سانسىز جۇلدىزدار شوعىرىنان قۇرالعان مەتاگالاكتيكالار بولسىن، بارلىعىنىڭ ءپىشىنى ەلليپسويد ءتارىزدى بولادى. ەندى "قارا ۇڭگىردىڭ" فورماسىنا كەلسەك، ول ارينە شار سياقتى دومالاق دەيمىز. ءبىراق ونىڭ ءپىشىنى دە ناعىز دومالاق ەمەس، ەلليپسويد تارىزدەس بولادى. ۇيتكەنى "قارا ۇڭگىردىڭ" 12 تىعىزدىعى ارتىپ، كولەمى كىشىرەيگەن سايىن، بۇرىشتىق جىلدامدىقتىڭ ساقتالۋ زاڭى بويىنشا، ءوز وسىنەن اينالۋ جىلدامدىعى ارتا بەرەدى. وسىنىڭ اسەرىنەن "قارا ۇڭگىردىڭ" ءبۇيىرىنىڭ سەنتردەن تەبۋ قۇبىلىسى بارىنشا كۇشەيىپ، E=mv 2 2 /فورمۋلاسى بويىنشا قوزعالىس ەنەرگياسى ارتادى. وعان سايكەس سەنتردەن تەبەتىن ينەرتسيالىق كۇشتىڭ شاماسى دارەجەلەپ كۇشەيەدى دە، بۇل كۇش "قارا ۇڭگىردىڭ" ءبۇيىرىن سىرتقا قاراي سوزۋعا ۇمتىلادى. مۇندا ماسسا وراسان ۇلكەن، جىلدامدىق ەرەكشە تەز بولعاندىقتان، جوعارىداعى فورمۋلا بويىنشا پايدا بولاتىن ينەرتسيالىق سەنتردەن تەبۋ كۇشىنىڭ شاماسى دا وراسان ارتىپ، ول كۇش اۋەلى دەنەنى شارعا ۇمتىلدىراتىن بۇكىل الەمدىك تارتىلىس كۇشىمەن بەلدەسە باستايدى. وسىلايشا ەكى ءبۇيىرى تومپاقتاۋ، ەكى پوليۋسى جالپاقتاۋ بولىپ قالىپتاسقان "قارا ۇڭگىردىڭ" تەرىس ماسساداعى كەيبىر سىرلى نارسەلەرى ەكى پوليۋسكە توپتالادى. بەلگىلى شەككە جەتكەندە ساپا وزگەرىسى تۋىلعان وسى سىرلى نارسەلەر "قارا ۇڭگىردىڭ" ەكى پوليۋسىنان جارىقتان دا تەز جىلدامدىقپەن اتىلىپ شىعىپ، شەكسىز الەمگە ءتۇزۋ سىزىق بويىنشا تارالادى. بۇل ءتۇزۋ سىزىقتىڭ بويىندا تەك "قارا ۇڭگىرگە" عانا ءتان كيەلى ءورىس بولادى. 13 مۇنداي تونەلگە جولىققان تىرشىلىك اتاۋلىدا ادامزاتتىڭ قيالى جەتپەيتىن وزگەشە قاسيەتتەر پايدا بولادى. قازىرگى كەزدە الەمنىڭ جارالۋىن تۇسىندىرەتىن كوپتەگەن جورامالدار بار، سونىڭ ىشىندە "تۇماندىق ءىلىمى" مەن "قوپارىلىس ءىلىمى" ادامداردىڭ نازارىن وزىنە اۋدارىپ وتىر. ءار ەكەۋى دە الەمدەگى جۇلدىزداردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن باقىلاۋ ارقىلى، ءوز تەوريالارىن ورنىقتىرۋعا كۇش سالۋدا. مەنىڭشە الەمنىڭ جارالۋىن ۇعىنۋدىڭ العى شارتى بەلگىلى ءبىر گالاكتيكاداعى "قارا ۇڭگىردى" زەرتتەۋدەن باستالعانى ءجون دەپ بىلەم. ونى عىلمي تۇردە بىلاي جورامالداساق دۇرىس بولعانداي: اۋەلى الىپ تا ىستىق ءتىلسىم تۇماندىقتان وتە ۇلكەن ەڭ العاشقى عاجايىپ جۇلدىز پايدا بولعان. سودان ول تارتىلىس كۇشىنىڭ اسەرىنەن كىشىرەيىپ، بارىنشا شىمىرلانا تۇسكەن. سودان تىعىزدىق، قىسىم، تەمپەراتۋرا، جىلدامدىق سياقتى الەمدىك كورسەتكىشتەر ارتىپ بەلگىلى شەككە جەتكەندە، ونىڭ بەتكى بولىمىندە كۇدەلى رەاكسيادان جويقىن قوپارىلىس تۋىلعان. ودان سىرتقا اتىلعان زاتتار وسى گالاكتيكانى قالىپتاستىراتىن سانسىز جۇلدىزدار جۇيەسىن قۇراعان. ال ىشكى وزەك ءبولىمى جالعاستى كىشىرەيىپ، سۋىنىپ، ەڭ سوڭىندا "قارا ۇڭگىردى" قالىپتاستىرعان. 14 بۇرىشتىق جىلدامدىقتىڭ ساقتالۋ زاڭى بويىنشا، قۋىرىلىپ وپىرىلعان بۇل "قارا ۇڭگىردىڭ" ءوز وسىنەن اينالۋ جىلدامدىعى ادام ويلاپ جەتپەيتىندەي وراسان تەز بولعاندىقتان، وزىنە تارتىلعان دەنەلەردەن وتە سىرلى ءۇيىرىم پايدا قىلىپ، كۇن جۇيەسىندە جوق ەرەكشە كۇي، ەرەكشە قاسيەت قالىپتاستىرعان. بۇل بارىستاردىڭ رەتىمەن جۇرىلۋىنە نەشە ون، نەشە ءجۇز ميلليارت جىلدار كەتكەن. بۇگىنگى تاڭدا ادامزات عاجايىپ اسپان دەنەسى بولعان بۇل "قارا ۇڭگىردىڭ" سەگىز قىرىن قويىپ، ءبىر سىرىن دا تولىق ۇعا الماي وتىر. ەندەشە عالىمدار وسىنداي سىرلى "قارا ۇڭگىردى" نازاريالىق جاقتان بار دەپ عانا تۇراقتاندىرعانىمەن، ونى ناقتىلى بايقاۋ ءۇشىن، تىنباي قۇلشىنىپ، تولاسسىز ىزدەنىپ كەلەدى. مەن بۇل تاقىرىپتى 1980 -جىلداردان باستاپ زەرتتەگەن ەدىم. تۇتاس ءومىرى تۇنگى مال كۇزەتى بارىسىندا اسپان شىراقتارىن تاڭ اتقانشا زەرتتەۋمەن وتكەن زەردەلى حالقىمىزدىڭ جۇلدىزدار جونىندە تەلەگەي ءبىلىم جيناعانى انىق. مەن ۇركەر، جەتىقاراقشى، قۇسجولى تۋرالى ايتىلاتىن وسى سەكىلدى ءتۇرلى استرونوميالىق اڭىزداردىڭ عىلمي نەگىزىن تاۋىپ، ونى عىلىم-تەحنيكا بارىنشا دامىعان وسىزامانعى استرونوميالىق بىلىمدەرمەن ۇشتاستىرا ءبىلدىم. 15 وسى ارقىلى جارىققا شىققان بۇل زەرتتەۋ ەڭبەگىم «شينجياڭ وقۋ-اعارتۋى» جۋرنالىنىڭ 1988 -جىلعى 11 -سانىندا العاش رەت جاريالانعان بولاتىن. سودان ون نەشە جىل وتكەندە، ياعني جاڭا عاسىر باستالعان سوڭ، امەريكا عالىمدارى ۇزاق جىل ۇشىرعان حابۋل عارىش تەلەسكوبى ارقىلى باقىلاۋ جۇرگىزىپ، گالاكتيكا سەنترىندە "قارا ۇڭگىردىڭ" شىنىندا بار ەكەندىگىن انىقتاپ، ونى تىڭ جاڭالىق رەتىندە تەلەۆيزوردا جاريالاعان بولاتىن. ال "قارا ۇڭگىردىڭ" بارلىق قاسيەتتەرىن فورمۋلا ارقىلى ەسەپتەپ شىعارىپ، جۋرنالعا جاريالاعان مەنىڭ بۇل زەرتتەۋ ەڭبەگىم كەزىندە حانزۋ تىلىنە، اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلماي قالعاندىقتان، ءورىسى كەڭىمەي تۇنشىعىپ، تەك قانا ارحيۆ بولىپ ساقتالا بەردى. سوندىقتان 30 نەشە جىل بويى ەسكەرىلمەي كەلە جاتقان بۇل تىڭ تۋىندىنى ءارى تولىقتاپ، ءارى قايتا جاڭعىرتىپ جاريالاۋدى ءجون كوردىم. جۋىقتا جەر جۇزىندەگى 200 دەن استام عىلمي زەرتتەۋ ورىندارى بىرىگىپ، مۇقىم دۇنيە عالىمدارى ات سالىسىپ، جەر شارىنىڭ ءارقايسى بەتىندەگى عارىشتى باقىلايتىن كوپتەگەن وسىزامان سەزگىر تەلەسكوپتاردى توراپ ارقىلى تۇتاستىرىپ، ەلەكتروندىق مي ارقىلى ۇلكەندىگى جەر شارىنىڭ ديامەترىندەي ەرەكشە الىپ تەلەسكوپ كوز جاساپ، 16 2019 -جىلى 4 -ايدىڭ 10 -كۇنى كەشتە ۇزاق جىل نىساناعا العان "M87 "تاڭبالى "قارا ۇڭگىردىڭ" ناقتىلى فوتو سۋرەتىن تۇڭعىش رەت ءتۇسىردى. بۇل "قارا ۇڭگىر" بولسا ءبىزدىڭ گالاكتيكادان تىسقارى جاتىر، ياعني جەرشارىنان قاشىقتىعى 55 ميلليون جارىق جىلى! دەمەك، جەر بەتىنەن ايعا 1 سەكۋنتتا، كۇنگە 8 مينۋتتا جەتەتىن، الەمدەگى ەڭ جىلدام جارىق ساۋلەسى بۇل "قارا ۇڭگىرگە" توقتاۋسىز ۇشىپ 55 ميلليون جىلدا ارەڭ جەتەدى دەگەن ءسوز. بۇل وڭاي قاشىقتىق ەمەس، ول قۇس جولى ديامەترىنىڭ 600 ەسەسىنە بارابار. ياعني بۇل قاشىقتىقپەن سالىستىرعاندا، ءوزىمىزدىڭ الىپ گالاكتيكامىزدى ءبىر نۇكتە رەتىندە قاراۋعا بولادى. ەندەشە ادامزات بۇل "قارا ۇڭگىردىڭ" تەك 55 ميلليون جىلدىڭ الدىنداعى بەينەسىن عانا كورىپ وتىر. قازىرگى بەينەسىن كورۋ مۇمكىن ەمەس، ونى بار بولسا 55 ميلليون جىلدان كەيىنگى ۇرپاعىمىز عانا كورە الادى. ءبىراق "قارا ۇڭگىردىڭ" وزگەرىسى وتە باياۋ جۇرىلەدى، ونىڭ ميلليون جىلداعى وزگەرىسى ءبىزىڭ ءبىر كۇندىك قارتايعانىمىزداي عانا وزگەرىس شىعار. سوندىقتان ونىڭ ءدال قازىرگى بەينەسىن كورۋ ونداي ماڭىزدى ەمەس. بۇرىنعى بەينەسىن ءوز قالپىندا انىق كورسەك، سول دا ادامزات ءۇشىن جەتىپ جاتىر. 17 مەن عارىشتاعى "قارا ۇڭگىردى" بۇدان دا انىق كورۋدىڭ ءبىر ءتۇرلى تىڭ جوباسىن ورتاعا قويماقپىن. نارسەلەردى ءبىر كوزبەن كورۋگە قاراعاندا ەكى كوزبەن كورۋ انىق ءارى اياسى كەڭ بولادى. كوز قانشالىق ۇلكەن بولسا، ەكى كوزدىڭ اراسى قانشالىق الىس بولسا، نارسەلەر سونشالىق انىق كورىنەدى. ال ءۇش كوزبەن، ءتورت كوزبەن كورۋدىڭ كەرەمەتتىگىن تىلمەن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن. ۇيتكەنى ادامداردىڭ باسىندا ەكى-اق كوز بولعاندىقتان، ودان دا كوپ كوزبەن كورۋدىڭ ءتىلسىم سىرىن ايتىپ بەرە المايمىز عوي. مەنشە عارىشتاعى سىرلى دەنەلەردى باقىلاۋ ءۇشىن جەر بەتىندەگى تەلەسكوپتاردى ۇلكەيتۋمەن، ونىڭ ءار جەردەگى سانىن ارتتىرۋمەن ماسەلە تۇبەگەيلى شەشىم تاپپايدى. تەلەسكوپتاردى عارىشقا شىعارۋ، پلانەتالاردىڭ بەتىنە ورناتۋ جاعىنا كۇش سالۋ كەرەك. سوندا عانا "قارا ۇڭگىر" سياقتى تىم شالعايداعى سىرلى اسپان دەنەلەرىن انىق باقىلاي الامىز. ايدىڭ بەتىنە تەلەسكوپ ورناتساق، شولپان مەن مارستىڭ بەتىنە تەلەسكوپ ورناتساق، ولاردى سىمسىز توراپ ارقىلى ەلەكتروندىق ميمەن ورتاق باسقارساق، وندا تەلەسكوپتار شوعىرىنىڭ ديامەترى مەن سەزگىرلىگىن جەر شارى ديامەترىنە قاراعاندا نەشە ءجۇز ميلليون ەسە ارتتىرۋعا بولار ەدى. بۇل ارمان ءبىر عاسىرعا 18 جەتپەي ىسكە اسۋى دا مۇمكىن. اۋەلى كەيىنگى بولاشاقتا ۋران، نەپتون، پلۋتوندارعا ورناتقان تەلەسكوپتار شوعىرىمەن "قارا ۇڭگىردى" قويىپ، شەكسىز الەمنىڭ تۇكپىرىندە جاتقان عارىش ادامدارىن باقىلاۋىمىز، ولاردان ساقتانۋدىڭ ءتۇرلى شارالارىن الدىن الا جوسپارلاۋىمىز دا عاجاپ ەمەس. "قارا ۇڭگىردى" زەرتتەۋ، ونىڭ تۇبەگەيلى سىرىن اشۋ الەم عالىمدارىنىڭ باسىن قاتىرىپ وتىرعان كەلەلى تاقىرىپ. ونى زەرتتەۋ جۇمىسى ماڭگى جالعاسا بەرەدى. مەنىڭشە مۇنى بەرتىندە جارىققا شىققان ەركىن سىماعۇل ۇلىنىڭ «بىرلىك نازارياسى» ارقىلى تۇسىندىرسە، ءونىمى كورنەكتى بولار ەدى. ۇيتكەنى بۇل «ساپالىق بايلانىس» عىلىمى تابيعات زاڭىنا بويسىناتىن 4 پايىز شىنايى ماتەريادان، تابيعات زاڭىنا بويسىنبايتىن 23 پايىز كۇڭگىرت زاتتان جانە ەرەكشە فورمادا تۇرلەنەتىن 73 پايىز سىرلى ەنەرگيادان قۇرالعان بۇكىل الەمدى ءوزىنىڭ ءتورت تەكتى ءىلىمى ارقىلى ۇعىندىرا الادى. سوندىقتان بۇل نازاريا قازىرگى بارلىق عىلىمداردى وزىنە قامتىعان، تۇتاس جاراتىلىس زاڭدارىن تىڭنان تۇسىندىرەتىن جاڭا ءبىر عىلمي جۇيە ەسەپتەلەدى دەپ قارايمىن.