ينفورماتسيا اشكەرەلەۋ: mzjubao@cnr.cn

ٴتۇيىندى تۇعىر

مەرەكەدە تاماقتى وتە تويا جەۋدىڭ مىناداي 6 ءتۇرلى زيانى بار

来源:央广网     |责编:古丽美热·霍孜汗|     发布日期: 2023-01-25 09:44

مەرەكەدە تاماقتى وتە تويا جەۋگە استە بولمايدى، ونىڭ سەمىرتۋدەن سىرت، مىناداي 6 ءتۇرلى زيانى دا بار

«ءار رەتكى مەرەكەدە 3 جىڭ سەمىرىپ كەتەمىن»، مەرەكە وتكىزەتىن كەز جەتىپ كەلگەندە، تاماقتانۋ كوپتەگەن ادامنىڭ نازار اۋداراتىن ماڭىزدى تۇيىنىنە اينالادى.

وسى مەزگىلدە، ءبىز الۋان ءتۇرلى ايتىلىمدى ەستيمىز، مىسالى، «كوبىرەك جەۋ كەرەك، دەنساۋلىق بارىنەن ماڭىزدى»، «تاماق جەسەم بولدى سەمىرىپ كەتەمىن» ت. ب. ءبىراق بۇل سوزدەردىڭ شىنىندا قيسىنى بار ما ؟

1. تاماقتى وتە تويا جەسە، دەنەمىز قانداي ينفورماتسيا تاراتادى ؟

1.سەمىزدىك

سەمىزدىك — «مىرزا ناۋقاستىڭ» ءبىر ءتۇرى، ول نەگىزىنەن قابىلداناتىن ەنەرگيانىڭ اسىپ قالۋىمەن قاتىستى. دەنساۋلىق تۇرعىسىنان الىپ قاراعاندا، سەمىزدىك ادام دەنەسىنە قابىلداناتىن ازىقتىق ماي قۇرامىنىڭ تىم جوعارى بولۋىنان بولادى، سونىمەن ادام دەنەسىندە «ارتىقشا تويىنۋ جالپىلىق كۇردەلى بەلگىلەرى» جارىققا شىعادى.

«جۇڭگو تۇرعىندارىنىڭ ازىقتانۋ باعدارلاماسىنىڭ» ۇسىنىسىنا نەگىزدەلگەندە، ءار ادامنىڭ كۇنىنە قابىلدايتىن ەنەرگياسى 3000 كيلوكالوريادان اسىپ كەتپەۋى كەرەك؛ ءبىراق، كوپتەگەن ادام كۇنىنە ءۇش ۋاققى تاماعى ەتسىز بولسا ونشا جاقتىرمايدى، بالىق، مال ەتى، قۇس ەتى داستارقاندا تولىپ تۇرۋى كەرەك. ءبىر اپتاعا جەتپەيتىن ۋاقىتتا 10 جىڭ سەمىرىپ شىعا كەلەدى. وسى كەزدە، ول وزىنەن ءوزى: مەن قالايشا مۇنشا سەمىرىپ كەتكەم ؟ دەپ سۇرايتىنىن قايتەسىڭ. 

زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا، ادام ۇزاق ۋاقىت تاماقتى وتە تويا جەسە، دەنەدەگى ەنەرگيانىڭ زات الماستىرۋ بارىسى باياۋلاپ، دەنەمىز باسى ارتىق ەنەرگيانى دەركەزىندە سارىپ ەتە المايدى دا، ماي بولىپ دەنەمىزگە جينالادى ەكەن؛ ال ۇزاق ۋاقىت بويى جوعارى ەنەرگيالى ازىقتىقتى تۇتىنعاننان كەيىن، ادام دەنەسىنىڭ بۇلشىق ەت تكاندارىن قامدايتىن ەنەرگياسى دا سوعان سايكەس ارتادى.

2. ۇيقى ساپاسىنا ىقپال جاسايدى

ويتكەنى، تاماقتى وتە تويا جەۋ اسقازاندى ەرەكشە تويعان سەزىمگە كەنەلتەدى، ال اسقازان اسا تويعاننان كەيىن، ودان تۋىلاتىن فيزيولوگيالىق سيگنال ۇلكەن ميدى ونان ارى قوزدىرىپ، ۇيقى ساپاسىن تومەندەتەدى.

سول ءۇشىن كوپشىلىك ەڭ جاقسىسى ۇيىقتار الدىندا كوپ تاماق جەمەۋى جانە كوپ سۋسىن ىشپەۋى كەرەك. سونىمەن بىرگە، ۇيىقتار الدىندا كۇشتى ارەكەت جاساۋدان نەمەسە قاتتى سويلەۋدەن ساقتانۋى كەرەك.

ويتكەنى، بۇلاي ىستەۋ ۇيقى ساپاسىنىڭ تومەندەۋىنە، سونداي-اق تىنىستىڭ تارىلۋىنا اپارىپ سوعادى، سونداي-اق قان قىسىمىنىڭ جوعارىلاۋىنا دا اپارىپ سوعادى.

2. ۇنەمى تويا جەسە، قانداي جاعداي تۋىلادى ؟

1. ۇلكەن ميدىڭ قىزمەتىنە اسەر ەتەدى

ۇزاق ۋاقىت تويا جەۋ ۇلكەن ميدىڭ قىزمەتىنە ىقپال جاساپ، ەستە ۇستاۋ قابىلەتىن تومەندەتەدى، اڭىس قايتارۋى باياۋلايدى، تاعىسىن تاعىلار.

ادامزاتتىڭ ۇلكەن ميىندا «گيپپوكامپي دەنەسى» دەپ اتالاتىن ءوڭىر (ۇلكەن ميدىڭ ۇيرەنۋ، ەستە ساقتاۋ قاتارلى يقۋاتىن مەڭگەرەتىن ءبولىمى) بار، بۇل ءوڭىر جاڭا بىلىمدەردى ۇيرەنگەندە ۇزدىكسىز جاڭا نەرۆ جاسۋشالارىن تورعا جالعاپ تۇرادى. ال تويا جەگەننەن كەيىن ازىقتىق كوپ مولشەردە سارىپ بولادى، بۇل كەزدە گيپپوكامپي دەنەسىندەگى نەرۆ جاسۋشالارىنىڭ تورعا جالعانۋ مولشەرى كورنەكتى تۇردە ازايادى، سول ءۇشىن ەستە ۇستاۋ قابىلەتى ىقپالعا ۇشىرايدى.

بۇدان تىس، تويعاننان كەيىن قانداعى ماي قۇرامى جوعارىلايدى، ال قانداعى ماي قۇرامى جوعارىلاعاننان كەيىن قان تامىر قابىعى قالىڭدايدى.

2. ءوت قالتاسىنىڭ قابىنۋى، وتكە تاس بايلانۋ قاتارلى اۋرۋعا وڭاي شالدىقتىرادى

وتە تويا جەسە، دەنەدەگى قان ىشەك، اسقازانعا جينالىپ، باۋىردى جەتكىلىكتى قان جانە وتتەگىمەن قامداي الماي، باۋىردىڭ قىزمەتى زيانعا ۇشىرايدى. 

اسىرەسە، ۇنەمى تويا جەگەن سوڭ اسقازان، ىشەك ۇزدىكسىز كەرىلىپ، ازىق-تۇلىك اسقازانعا جينالىپ قالىپ، كوپ مولشەردە باكتەريا جانە توكسين پايدا بولادى.

وسى زياندى زاتتار ۇزاق ۋاقىت جينالىپ قالىپ سىرتقا شىعارىلماسا، ءوت قالتاسىنىڭ قابىنۋى، وتكە تاس بايلانۋ سياقتى ءبىر قىدىرۋ اۋرۋدى وڭاي كەلتىرىپ شىعارادى. 

3. راكقا شالدىعۋ قاتەرىن ارتتىرادى

ۇنەمى تويا جەسە، اسقازان، ىشەك جولدارىنىڭ ارەكەتى سايكەسپەي، جيىرىلۋ قۋاتى تومەندەپ، اسقازان، ىشەك جولدارىندا وسپەنىڭ پايدا بولۋ قاتەرى ارتادى.

مىسالى، اسقازاندى بوساتۋ بارىسىندا، ءوت قىشقىلى مەن لەتسيتين كىلەگەي قابىقتا كوپ ءبولىنىپ شىعادى دا، كىلەگەي قابىقتىڭ ەپيتەلي كلەتكاسى وزگەشەلەنەدى.

سونىمەن بىرگە، ءوت سۇيىقتىعىنداعى كوپ مولشەردەگى ءوت قىزىل زاتى قالىپتى سىرتقا شىعارىلماي، باۋىر كلەتكاسىنا جينالىپ قالىپ، وتكە تاس بايلانادى.

ءوت قالتاسىنداعى ءوت سۇيىقتىعى دەنەدە ۇزاق ۋاقىت تۇرسا، وتكە تاس بايلانۋمەن بىرگە، ىشەكتىڭ جيىرىلۋ قۋاتىن السىرەتىپ، قورەكتىك زاتتاردىڭ سىمىرىلۋىنە ىقپال جاسايدى.

بۇدان تىس، باۋىردىڭ زات الماستىرۋ قىزمەتىنىڭ قالىپسىزدىعىن وڭاي تۋدىرىپ، باۋىردىڭ بەلوك، ماي سياقتى قورەكتىك زاتتاردىڭ الماسۋىنا جانە ۋ قايتارۋ قابىلەتىنە ىقپال جاسايدى.

4. جۇرەك اقاۋسىزدىعىنا زيان جەتكىزەدى

ۇنەمى وتە تويا جەسە، دەنەدە قانداعى ماي، قانداعى قانت جانە قان قىسىمى جوعارىلاپ، جوعارى قان قىسىم، ءتاج ءتارىزدى ارتەريانىڭ قاتايۋىنان بولاتىن جۇرەك اۋرۋى، مي اپوبلەكسياسى جانە قان تامىر ءبۇيىرىنىڭ قويمالجىڭدانىپ قاتايۋى قاتارلى اۋرۋدى پايدا قىلادى.

زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا، تاماقتى تويا جەۋ جۇرەك اۋرۋىنا شالدىعۋ قاتەرىن دە ارتتىرادى ەكەن.

انگليانىڭ «كۇندەلىك پوچتا گازەتى» كەزىندە تاماقتى وتە تويا جەۋ جۇرەكتىڭ جۇگىن اۋىرلاتىپ، جۇرەك بۇلشىق ەتىن ۇلعايتادى دەگەن حاباردى تاراتقان بولاتىن.

ا ق ش جۇرەك اۋرۋى قوعامى دا، ۇزاق ۋاقىت تويا جەگەن ادامنىڭ جۇرەك اۋرۋىنا شالدىعۋ قاتەرى دەنە سالماعى قالىپتى ادامنىڭ 4 ەسەسىندەي بولادى دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن.

5. يممۋنيتەتتىك قۋاتتى تومەندەتەدى

ۇزاق ۋاقىت تويا جەۋ ورگانيزمنىڭ يممۋنيتەتتىك قۋاتىن تومەندەتەدى، شارشاۋ، دارمەنسىزدەنۋ، سۇلكىنى ءتۇسۋ، باسى اينالۋ، ۇيقىسى قاشۋ قاتارلى اۋرۋ بەلگىلەرىن وڭاي پايدا قىلادى.

ونىڭ ۇستىنە ۇزاق ۋاقىت تويا جەۋ دەنەدەگى ۆيتامين 1 B دىڭ مولشەرىن تومەندەتىپ، يممۋنيتەتتىك كلەتكانىڭ يقۋاتىن السىرەتىپ، ادام دەنەسىنىڭ باكتەريامەن جۇعىمدالۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرادى.

اسىرەسە، تاماق ءىشىپ بولعاننان كەيىن، ادام دەنەسىندەگى ۆيتامين 1 B دىڭ دەڭگەيى ەڭ تومەن بولادى، وسى كەزدە ەگەر تاماققا كوڭىل بولمەسە، قانداعى ۆيتامين 1 B دىڭ دەڭگەيى تومەندەپ، وعان ىلەسە ادام دەنەسىنىڭ يممۋنيتەتتىك قۋاتى دا تومەندەيدى.

ونىڭ ۇستىنە ۇزاق ۋاقىت تويا تاماقتاناتىن بولسا، دەنەدەگى قىشقىلدىق زاتتاردىڭ قويۋلىعى ارتادى.

وسى كەزدە دەنەنىڭ يممۋنيتەت جۇيەسىنىڭ قالىپتى اينالىمىنا ىقپال ءتيىپ، دەنەنىڭ قارسىلىق قۋاتى مەن يممۋنيتەتتىك قۋاتى تومەندەيدى.

6. اسقازان اۋرۋىنىڭ پايدا بولۋ مولشەرىن ارتتىرادى

ا ق ش عالىمدارى 30 مىڭعا جۋىق ەرىكتىنى زەرتتەپ، ءار كۇنى تويا تاماقتاناتىن ادامداردىڭ اسقازان راگىنا شالدىعۋ قاتەرى جاي ادامداردان 4 ەسە جوعارى بولاتىندىعىن بايقاعان.

ۇزاق ۋاقىت تويا تاماقتانعاندا، اسقازان، ىشەك جولدارى ۇزاق ۋاقىت شامادان تىس جۇمىس ىستەپ، اسقازان كىلەگەي قابىعى «ۇزدىكسىز قاربالاس جۇمىس» كۇيىندە بولىپ، اسقازان قىشقىلى مەن اسقازان بەلوك فەرمەنتى ۇزدىكسىز ءبولىنىپ شىعادى. سونىمەن بىرگە، اسقازان كىلەگەي قابىعىنىڭ قالتقىسىن ءبۇلدىرىپ، اسقازان جاراسى مەن اسقازان قابىنۋ سياقتى اۋرۋدى تۋدىرادى. بۇدان سىرت، تاماقتى قالىپتان تىس كوپ جەسە سەمىرۋ، قانتتى نەسەپ اۋرۋى، باۋىردى ماي باسۋ قاتارلى اۋرۋدى كەلتىرىپ شىعارادى.

3. تاماشا ازىقتانۋ ادەتىن قالىپتاستىرۋ كەرەك

1. مۇمكىندىكتىڭ بارىنشا تاماقتى وتە تويا جەمەۋ كەرەك، ويتپەگەندە، دەنەنىڭ قانداعى قانت قۇرامى تىم جوعارىلاپ كەتەدى، ۋاقىت ۇزارا كەلە دەنەنىڭ قانداعى قانتتى تەڭشەۋ قۋاتى تومەندەپ، دەنە سالماعى ارتىپ، دەنساۋلىققا ىقپال جاسايدى.

2. تاماق جەۋدەن بۇرىن ەگەر قارنىمىز اشقانداي سەزىنسەك، ازىراق اقاۋسىز ۇساق-تۇيەك تاعامدى جەۋ ارقىلى قارىن اشقان جاعدايدى باسەڭدەتۋگە بولادى.

3. تاماق جەگەندە اقىرىن شايناپ جۇتۋ كەرەك. ءار جولى تاماقتان بۇرىن ازىراق سۋ ءىشۋدى ۇسىنىس ەتەمىز، بۇلاي ىستەۋ اس قورىتۋعا پايدالى، اسقازان، ىشەكتىڭ اۋىرتپالىعىن جەڭىلدەتىپ، قارىن تويۋ سەزىمىن جوعارىلاتادى.

4. تاماق جەگەندە قۇرامىندا قانت بار سۋسىندىقتى نەمەسە كومىر قىشقىل گازدى سۋسىندىقتى ىشپەۋ كەرەك، ەگەر وسىلاي ىستەسە، اسقازان، ىشەكتىڭ اۋىرتپالىعى ارتادى؛ از مولشەردە ماي قۇرامى بار اقاۋسىز ازىقتىقتى جەۋ، ايتالىق، تاۋىق ەتى، بالىق ەتى نەمەسە قارا كەسەك ەت قاتارلىلار؛ كەيبىر مايى قۇرامى تومەن نەمەسە حولەستەرينى جوق ازىقتىقتى تاڭداپ جەۋ، ايتالىق، قاتتى قابىقتى جەمىستى ۇساق-تۇيەك ازىقتىق رەتىندە تۇتىنۋ كەرەك. 

5. تاماق ءىشىپ بولعاننان كەيىن، جەڭىل ارەكەت ىستەۋ نەمەسە 5 تە 10 مينۋت بوي جازۋ تاماقتىڭ قورىتىلۋىن تەزدەتەدى. 

وسىنداي ءادىس ارقىلى جەتەكشىلىك ەتكەندە، ۇزاق ۋاقىت تويا جەۋدەن تاۋىپ العان اۋرۋدىڭ مازالاۋىنان قۇتىلۋعا سەپتىگى ءتيىپ، جەۋ ارقىلى قۋانىشقا شومۋعا، الاڭسىز جەپ-ىشۋگە جانە ەش الاڭسىز مەرەكە وتكىزۋگە بولادى. 

اۋدارعان: ساعىنبەك رابات ۇلى

来源:科普中国

 

译:萨恒别克

审稿、制作:古丽美热

     

中央广播电视总台 央广网 版权所有

مەرەكەدە تاماقتى وتە تويا جەۋدىڭ مىناداي 6 ءتۇرلى زيانى بار

تاماشا ازىقتانۋ ادەتىن قالىپتاستىرۋ كەرەك