«ءبارىن ءبىر شىبىقپەن ايداۋ» قاشان تۇبىرىنەن وڭالادى؟
0
2019-08-03 17:24:00
|
كەلۋقاينارى:جۇڭگو قازاق راديو تورابى
|
جاۋاپتى رەداكتور :

 

    قالا-قالاشىق كوشەلەرىنىڭ جالپى تۇلعالىق وبرازىن جوعارىلاتۋ ءۇشىن، بارلىق ساۋداگەرلەردەن ۆيۋەسكا تاقتاسىنىڭ ۇلكەن–كىشىلىگى، ءتۇسى، ءارىپ تۇلعاسىنىڭ بىردەيلىگى تالاپ ەتىلدى؛ ورتانى قورعاۋ ولشەمىنە جەتۋ ءۇشىن، «شوشقاسىز قالاشىق»، «تاۋىقسىز قالاشىق» قۇرۋ دارىپتەلدى؛ دارەتحانا توڭكەرىسىن ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن ديقان وتباسلارىن ونشا ۇيلەسىمدى بولماعان جوبا جاساۋعا زورلادى دەگەن سەكىلدى رەنىش جەر -جەردەن ەمىس-ەمىس كوتەرىلىپ، ءبىرتالاي جەردەگى «ءبارىن ءبىر شىبىقپەن ايداۋ» ساياساتىنىڭ نەگىزگى ساتىداعى بۇقارانى الەككە سالىپ، نەگىزگى ساتى كادرلەرىن قاجىتقانىن دالەلدەدى.


    جارىم ايلىق كەڭەس ءتىلشىسى تەكسەرۋ ارقىلى مىنانى بايقادى: وسزاماندانعان جونگە سالۋ تانىمىنا قايشى كەلسە دە، كەيبىر جەرلەردىڭ جەدەل «ونىمدىلىككە» ۇمتىلىپ، قىزمەت ورنالاستىرۋىن «قاتار الىپ ءجۇرۋ»، «ءبارىن ءبىر شىبىقپەن ايداۋ» ساياساتى تيىلماعان.


    ماماندار بىلاي دەدى: «ءبارىن ءبىر شىبىقپەن ايداۋ» سىندى جونگە سالۋ ءتاسىلىن تيۋ ءۇشىن، اكىمشىلىكتى زاڭ بويىنشا جۇرگىزۋ وي جەلىسىن كۇشەيتىپ، ساياساتتىق شارالاردىڭ دالدىگىن جوعارىلاتۋ قاجەت.
بۇقارا جازعىرىپ، كادرلاردىڭ قۇلاعى سوزدەن قۇتىلمادى


    ورتا بولەكتەگى بەلگىلى ءبىر قالاشىق تۇرعىنى بىلاي دەدى: جەرگىلىكتى ورىن مەملەكەتتىك تازا قالا قۇرۋ بارىسىندا، كوشە بويىنداعى ساۋدا دۇكەندەردىڭ ماڭدايشالىعىنا قىزىل رەڭ بەرۋدى تالاپ ەتتى. جۇڭگو جىلجىمالى حابارلاسۋى سىندى ۇزاق ۋاقىت كوك ءتۇستى ماڭدايشالىق پايدالانعان دۇكەندەردى، ءتىپتى اقىرەتتىك بۇيىمدار دۇكەندەرىنىڭ دە قىزىل ءتۇستى تاقتايشا قولدانۋى تالاپ ەتىلىپ، ادامداردى ىرىقسىز جاعدايدا تۇسىردى.


    «ۇكىمەت ساۋدا دۇكەنىنىڭ ۆيۋەسكالارىنىڭ ۇزىندىعىن، كەڭدىگىن جانە اسۋ ءتاسىلىن ارناعا ءتۇسىرۋدى بەلگىلەدى، الايدا ەرەكشە كاسىپ سالاسىن قامتىعان بارلىق ۆيۋەسكالاردىڭ رەڭىن، ارىپتەرىن بىرلىككە كەلتىرۋ وتە ۇيلەسىمسىز» -دەپ قارعان ءبىر تۇرعىن تاعى: بۇل تالاپتىڭ زاڭدىق نەمەسە ساياساتتىق نەگىزى جوق، ول كىلەڭ نەگىزگى ساتى ۇكىمەتىنىڭ باسىن ءباي تىگە وتىرىپ، ءبارىن ءبىر شىبىقپەن ايداۋ ءادىسى،-دەدى.


    مەملەكەتتىك ساياسي كەڭەستىڭ مۇشەسى، چيڭحۋا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى لي داۋكۇي: جەرگىلىكتى ۇكىمەتتىڭ موتوسيكىلگە، ەلەكتىرلى ۆەلوسيپەدكە تيىم سالعانى، شەك قويعانى سياقتى، مۇنداي وي جەلى مەن ءادىس–امالدىڭ بارلىعى ساياسات باسقارۋدىڭ تومەندىگىنىڭ بەينەسى بولىپ، مەملەكەتتىڭ قاتىستى زاڭىنا قايشىلىق جاساپ قانا قالماستان، مەملەكەتتىڭ وسىزاماندانۋ تالابىنا دا قايشى كەلەدى،-دەدى.


    كەيبىر «ءبارىن ءبىر شىبىقپەن ايداۋ» ساياساتى كىلەڭ الباتى ىستەۋ بولىپ تابىلادى. مىسالى، ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋ تاراۋى وتكەن جىلى 8-ايدا جاريالاعان تيىپتىك مىسالدار حابارلاندىرۋىندا كورسەتىلۋىنشە، شانشي ولكەسىنىڭ بينجوۋ قالاسى اتموسفەرانىڭ لاستاۋىن جونگە سالۋدى جەلەۋ ەتىپ، بەلگىلەمەگە قايشىلىق جاساپ، قالا رايونىنا كىرىپ–شىعاتىن اۋىر تۇرپاتتى 3 اۆتوموبيل جوۋ فۋنكتىن قۇرىپ، پۋنكتكە كىرىپ–شىعاتىن اۆتوكولىكتەردىڭ تازا–تازا ەمەستىگىن تەكسەرىپ، ءسوز جوق، اقى تولەپ كولىك جوۋ كەرەك دەيتن بەلگىلەمەنى بەكىتىپ، شوفەرلەردىڭ نارازىلىعىن قوزعاعان.


    سونىمەن بىرگە، كەيبىر نەگىزگى ساتى كادرلارى دا «ءبىر شىبىقپەن ايداۋ» ساياساتىن اتقارۋدا سالقىن مامىلەگە ۇشىرادى. «پارنيكتەردى جونگە سالۋ توتەنشە قاجەتتى، الايدا ونى تەكسەرىپ انىقتاۋ، تۇرگە ايىرۋ نەگىزىندە قۇرۋ كەرەك»،-دەيدى باتىس بولەكتەگى بەلگىلى پارنيكتەردى جونگە سالۋعا جاۋاپتى ورىنباسار اكىم. ول تاعى:ءىس جۇزىندىك جۇمىس بارىسىندا، ءبىر ولشەم سىزىققا باعىنىپ، ۇيلەسىمدى مە جوق؟ نەگىزگى ساتىنىڭ اتقارۋىنا تۋرا كەلىپ، نەگىزگى ساتى كادرلارىن قينجىلتىپ وتىر،-دەدى.


    ءمالىم ءبىر نەگىزگى ساتى اۋىل شارۋاشىلىق تاراۋىنىڭ جاۋاپتىسى: كەيبىر جەرلەردە سالىنعان اۋىل شارۋاشىلىعىنا پايدالانىلاتىن جەردەگى قابات قۇرىلىستاردى «لاپاس ءۇي» دەپ تۇراقتاندىردى، ءىس جۇزىندە كوبى ساياساتتىڭ جول بەرۋىمەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا پايدالانىلاتىن جەرگە سالىنعان، ونىڭ ۇستىنە 2-، 3-قابات سالىنعان قۇرىلستار، جەردى ۇنەمدەپ پايدالانۋ ءۇشىن، مۇنداي ءبىر قاباتتان اسىپ كەتكەن قۇرىلىستاردى بۇزۋ تالاپ ەتىلسە، كوپتەگەن وسىزامانعى اۋىل شارۋاشىلىعىنا قارجى قوسۋشىلاردى اۋىر زيانعا ۇشىراتادى،-دەدى.


    «تەز ونىمدىلىككە قول جەتكىزۋ» ءۇشىن، تەك «الدىمەن ىستەپ، ونان سوڭ كورە جاتۋ» قانداي قورقىنىشتى

 
    الەۋمەتتىك زاڭ–ءتۇزىم تانىمى ۇزدىكسىز كۇشەيىپ وتىرعان تۇستا، قوعامدا جاپپاي «قارعىسقا» ۇشىراعان «ءبىر شىبىقپەن ايداۋ» ساياساتى نە ءۇشىن ءالى دە نەگىزگى ساتىلاردا ارت–ارتىنان جارىق كورىپ وتىر؟


    جارتى ايلىق كەڭەس ءتىلشسىنىڭ تىلشىلىك بارىسندا مىناداي ءۇش ءتۇرلى فاكتور بايقاعان.


    ءبىرىنشى، « ونىمدىلىككە» كوزسىزدىكپەن بوي ۇرۋ.


    جارتى ايلىق كەڭەس ءتىلشىسى چاڭجياڭ وزەنىنىڭ جاعالاۋىنداعى بەلگىلى ءبىر جەردە تىلشىلىك ىستەگەندە، مال، قۇس جانە سۋ ونىمدەرى باعىمشىلىعىنىڭ ءبىر مەزەت ءبىرشاما گۇلدەنىپ-كوركەيگەنىن، ورتانى قورعاۋ قىزمەتىن ىلگەرلەتۋ بارىسىندا جەرگىلىكتى ۇكىمەت دەرەۋ ونىمدىلىككە قول جەتكىزىپ، «ءبارىن ءبىر شىبىقپەن ايداۋ» سىندى جابۋ، توقتاتۋ شاراسىن تىكەلەي العا قويىپ، الدىڭعى مەزگىلدە بۇقاراعا جەتكىلىكتى ۋاقىت قالدىرماعاندىقتان، قاۋىرت جابىلىپ، قىرۋار سۋ ونىمدەرى بازاردا تۇرىپ قالىپ، باعاسى تومەندەپ، كوپتەگەن باعىمشىلىق وتباسىلارىن اۋىر زيانعا ۇشىراتقانىن بايقاعان.


    كەيبىر جەرلەر وركەنيەتتى قالا، تازا قالاسىن قۇرعاندا نەمەسە قاتىستى شارالاۋ قىزمەتىندە بايقالعان ماسەلەلەردى تۇزەتكەدە، ەكىنىڭ بىرىندە ساياساتتىڭ «دەرەۋ ءونىم بەرۋىن» ءۇمىت ەتىپ، «شوشقاسىز قالاشىق»، «تاۋىقسىز قالاشىق» سياقتى ورتانى قورعاۋ تالاپتارىن قويۋعا، سۇيەكتى ورتەۋ ءۇشىن تۋىلعان «تابىتتى تارتىپ الۋ» ۋاقيعاسىنا، ساياساتتىڭ جاريالانۋى، نەگىزگى ساتىلاردا جونگە سالۋدىڭ «قولما-قول ىسكە اسۋى» تۇرتكى بولعان.
ەكىنشى، ساياسات بەلگىلەۋدە ءبىر تۇتاس جوسپارلاۋ كەمشىل


    نەگىزگى ساتى كادرلارى: جەرگىلىكتى ورىننىڭ اۋىل–قىستاق دارەتحاناسى توڭكەرىسىن ىلگەرلەتۋ تالابى بويىنشا شەكتى ۋاقىت ىشىندە تولىق قامتىلۋى، بارلىق قالاشىق، قىستاقتاعى دارەتحانالار، ءسوز جوق، شاقپاق ءتارىزدى تاسىلمەن تۇرمىستىق لاس سۋدى ءبىر جاقتىلى ەتۋى كەرەك. ءىس جۇزىندە جەرگىلىكتى ورىن لاس سۋ قۇبىر تورابىنىڭ ءۇش جىلدىق جوسپارىنا ەنگىزىپ، ءار ءتۇرلى تۇرمىستىق لاس سۋلاردى شوعىرلى جيناپ ءبىر جايلى ەتۋ تالاپ ەتىلگەن. ال قازىرگى تالاپ بويىنشا، قۇرىلعىلار ەكى جىلعا جەتپەي–اق « بوس قالىپ»، قىرۋار قارجى ٴسىراپ بولىپ، نەگىزگى ساتى مۇنىڭ زاردابىن از تارتىپ وتىرماعانىن-اڭىس ەتتى.


    مۇنداي «ءبارىن ءبىر شىبىقپەن ايداۋ» فورماسىنداعى ساياسات ءبىر تۇتاس جوسپارلاۋ مەن يكەمدىلىكتىڭ كەمشىل بولۋىنان كەلىپ شىعىپ، كاسىپ سالاسىن تۇسىنبەۋدىڭ بەينەسىن كورنەكتى بەينەلەپ وتىرعان.


    جارتى ايلىق كەڭەس ءتىلشىسىنىڭ تىلشىلىك بارىسىندا، كوپتەگەن «ءبارىن ءبىر شىبىقپەن ايداۋ» ماسەلەسى كورىلگەن تاراۋلاردان بۇرىن تولىق تەكسەرىپ–زەرتتەۋ جۇرگىزىلمەگەنىن بايقادى. كەيبىر ساياساتتار ەگجەي–تەگجەيلى ەمەس، نەگىزگى ساتىنىڭ سان قيلى ءىس جۇزىندىك جاعدايىنا ءبىر ولشەم بويىنشا توتەپ بەرگەن؛ كەيبىر ساياساتتاردا اڭىس قايتارۋ كەمشىل بولىپ، كوپتەگەن كادرلار پىكىر ءبىلدىرىپ، ويىن ايتۋعا باتىلدىق ەتە الماسا دا، «الدىمەن ساياسات بويىنشا ىستەپ، كەيىن كورە جاتارمىز» يدەياسىنان ارىلماعان.


    ءۇشىنشى، فورماشىلدىقتىڭ كەسىرى تيگەن


    سولتۇستىكتەگى ءمالىم ءبىر جەردىڭ اۋىل–قىستاق تۇرعىندارى: بىلتىر قىستاق ساكىنى كومىرمەن قىزدىرماۋدى، ءسوز جوق، ەلەكتىرلى ساكى جىلىتۋ قۇرىلعىسىنان پايدالانۋ كەرەكتىگىن ۇقتىردى. قىستاق كادرلارى تاعى كىم ساكىنى كومىرمەن جىلىتقانىن بايقايتىن بولساق، اقشالاي ايىپ سالامىز دەدى،-دەيدى.


    وسىدان كەيىن، جەرگىلىكتى ۇكىمەت وسعان قارتا: جەرگىلىكتى ورىن تازا ەنەرگيانى پايدالانۋدى، قازىنالىق قوسىمشا قاراجات بەرۋدى دارىپتەدى ءارى قازىنالىق قوسىمشا قاراجات بەردى، الايدا ءىشىنارا قىستاق كادرلارى ساياساتتى جەتە تۇسىنبەگەن، «قاتىستى قىستاق كادرلارىنا سىن ايتىپ، تاربيە بەرىلدى»،-دەپ جاۋاپ قايتارعان.


    «ءبىر شىبىقپەن ايداۋ» قۇبىلىسى نەگىزگى ساتىدا ۇنەمى تۋىلىپ تۇرادى، ونىڭ استارىندا ساياساتتى ساتىلار بويىنشا اتقارۋ فاكتورلارى دا بار»،-دەدى ءبىر نەگىزگى ساتى كادرى. جوعارىنىڭ قىزمەت ورنالاستىرۋىنا كوڭىل بولىنگەنىن كورنەكتىلەندىرۋ ءۇشىن، كەيبىر جەرلەر دارىپتەمەلى، جەتەكشىلىك سيپاتتى قىزمەتتەردى وزگەشەلەندىرۋدى زورلىقتى تالاپ ەتكەن. «قاتار الىپ ءجۇرۋ» سىندى مۇنداي قىزمەتتى ىلگەرلەتۋ ءتاسىلى سىرتتاي قاراعاندا «باتىل»، «سەرپىمدى» بولعانىمەن، تياناقتاندىرۋدىڭ ناقتى ناتيجەسى كەرىسىنشە بولعان.


    دالمە–ءدال شارا قولدانىپ، «ءبىر شىبىقپەن ايداۋدان» شىنايى ساقتانايىق


    قازىر مەملەكەتتىڭ قاتىستى تاراۋلارى مەنءىشىنارا رايوندار «ءبىر شىبىقپەن ايداۋدى» باعىتتامالى جونگە سالدى. ەكولوگيالىق ورتا مينيسترلىگى بىلتىر سوڭعى جارىم جىلدا جاريالاعان ەكولوگيالىق ورتا سالاسىندا «ۇكىمەت قۇرىلىمدارىن ىقشامداپ، ۇقىقتى تومەنگە بەرۋ مەن باسقارۋدى ۇشتاستىرۋ، قىزمەت وتەۋدى ساپالاندىرۋ» رەفورماسىن ونان ارى تەرەڭدەتىپ، ەكونوميكانىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن جەبەۋ جونىندەگى جەتەكشى پىكىرىندە» بىلاي دەپ ايقىن اتاپ كورسەتىلدى: جەر–جەر «ءبارىن ءبىر شىبىقپەن ايداۋدان» ساقتانۋدىڭ ءونىمدى شارالارىن بەلگىلەپ، قوعامعا دەر كەزىندە حابارلاندىرۋ شىعارۋى كەرەك.


    حۋبەي ولكەسى جاساعان «ورتانى قورعاۋدا "ءبارىن ءبىر شىبىقپەن ايداۋ" ارەكەتىنە تيىم سالۋ جونىندەگى ۇقتىرۋدا» مىنالار تالاپ ەتىلدى: قۇرىلىس جۇرگىزۋ رۇقساتىن زاڭ، بەلگلەمە بويىنشا العان ءتۇرلى قۇرىلىستار، جول، قالا اكىمشىلىگى سياقتى قۇرىلىس وبيەكتىلەرىنە، زاڭدى راسمياتى بار اس–سۋ، جوۋ، جوندەۋ سياقتى تۇرمىستىق قىزمەت وتەۋ كاسىبى سياقتى وبيەكتىلەرگە، كاسىپورىندارعا، كاسىپتەرگە شوعىرلى تۇردە جۇمىس توقتاتۋ، كاسىبىن توقتاتۋ، جابۋ، رەتتەۋ- وڭاۋ شارالارىن قولدانۋعا بولمايدى.


    بۇدان سىرت، ج ك پ ورتالىق كوميتەتى كەڭسەسى، مەملەكەتتىك كەڭەس كەڭسەسى باسىپ تاراتقان «ورتالىقتىڭ ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋدى باقىلاۋ–تەكسەرۋ قىزمەت بەلگىلەمەسىندە» شوعىرلى تۇردە جۇمىس توقتاتۋ، ءوندىرستى توقتاتۋ، كاسىپتى توقتاتۋ سياقتى«ءبارىن ءبىر شىبىقپەن ايداۋ» تاسىلدەرىمەن باقىلاۋ–تەكسەرۋگە توتەپ بەرەتىن پارتيا، ۇكىمەت باسشىلىق القاسىنىڭ نەگىزگى جاۋاپتىلارى نەمەسە باسقا دا قاتىستى جاۋاپتى ادامداردىڭ ءىسىنىڭ اۋىر–جەڭىلدىگىنە قاراي تۇرلىشە دارەجەدە شارا كورىلەدى، ءتىپتى قىلمىسقا ساياتىندارىن باقىلاۋ-تەكسەرۋ ورگاندارىنىڭ نەمەسە ءادىليا ورگاندارىنىڭ زاڭ بويىنشا ءبىر جاقتى ەتۋىنە وتىكىزىپ بەرىلەدى دەپ ايقىن بەلگىلەندى.


    نازار اۋدارىپ الاڭداتاتىن ءبىر جايت، كەيبىر جەرلەردە «ءبارىن ءبىر شىبىقپەن ايداۋ» ساياساتى ءتۇسىن وزگەرتىپ قولدانىلا باستاعان. ورتا بولەكتەگى كوپتەگەن كاسپورىنداردىڭ قاتىستى جاۋاپتىلارى: جوعارى دارەجەلى تاراۋلاردىڭ تەكسەرۋ، باقىلاپ–تەكسەرۋ ۇيىرمەسى كەلگەندە، جەرگىلىكتى ۇكىمەت كورسەتكىشىتىڭ تالاپقا ۇيلەسپەۋىنەن الاڭداپ، كاسپورىنداردى ءوندىرىستى توقتاتىپ، توتەپ بەرۋگە بۇيرادى- دەپ اڭىس ەتكەن.


    الايدا، سىرتقا حابار جاريالاعاندا، «كاسپورىن ءوندىرىس توقتاتىپ، تەكسەرۋ–جوندەۋ»الىپ بارىپ، «كاسپورىن دارەجەسىن جوعارلاتىپ، جابدىقتاردى قايتا وزگەرتۋدە»دەگەن شەكپەن كيدىرە سالعان. ءاسىلى بۇل جەرگىلىكتى ورىننىڭ «ءبارىن ءبىر شىبىقپەن ايداۋ» تالابى ەدى، ءبىراق، بۇل جاعداي كورنەۋدە كاسپورىننىڭ «ءوز تالعامىنا» اينالعان.


    ارىز ايتا كەلگەن كوپتەگەن ادامدار: نەگىزگى ساتىلاردى جونگە سالۋ بارىسىندا، ناقتى ءىس جۇزىندىكتەن قول ۇزگەن «ءبارىن ءبىر شىبىقپەن ايداۋ» ادىسىنەن اۋلاق بولىپ، تەز تابىسقا جەتۋ مەن بۇيكۇيەزدىك وي جەلسىن جويىپ، ساياسات بەلگىلەگەن جانە اتقارعان كەزدە، جەرگىلىكتى جاعدايعا قاراي ىستەۋگە، بۇقارانىڭ پىكىرىنە كەڭىنەن قۇلاق اسۋعا اناعۇرلىم ءمان بەرۋ كەرەك،-دەيدى.


    جۇڭگو وڭتۇستىك قازىنا-ەكونوميكا ساياسي–زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى چياۋ شينشڭ بىلاي دەدى: الدىمەن زاڭ بويىنشا اكىمشىلىك جۇرگىزۋ سىندى زاڭمەن جونگە سالۋ وي جەلىسىن كۇشەيتىپ، قاتىستى زاڭدار مەن زاڭدىق ەرەجەلەر، كاسىپتىك ولشەمدەر سياقتى ساياساتتىق نەگىزى بولماعان اكىمشىلىك شارالاردى اتقارۋدان بۇرىن زاڭدى دالەلدەۋدەن وتكىزۋ كەرەك، جەر–جەردەن «قاتار الىپ بارۋ»، «شەكتى مەرزىم ىشىندە ءسوزسىز ورىنداۋدى» تالاپ ەتپەۋ؛ ەكىنشىدەن، جونگە سالۋدى، دالدىكتى كۇشەيتۋ، ساياساتتى بەلگىلەۋ، اتقارۋ بارىسىندا، جەر–جەردىڭ ءىس جۇزىندىك جاعدايىنا ۇشتاستىرىپ، تۇرلىشە وڭىرلەردىڭ، تۇرلىشە كاسىپتەردىڭ پارىقتى ەرەكشەلىگىن تولىق ەسكەرىپ، تاعىلىق، قاتاڭ ىلگەرىلەتۋ ارەكەتىنەن ساقتانۋ كەرەك.

00.jpg
00.jpg
00.jpg
00.jpg
00.jpg