ينفورماتسيا اشكەرەلەۋ: mzjubao@cnr.cn

ادەبيەت ارناسى

سابالاق سارالا قاز

来源:جۇڭگو قازاق راديو تورابى     |责编:阿依娜古丽|     发布日期: 2019-11-05 16:00

 

(اڭگىمە) 

    بەيسەنباي ساۋىت ۇلى 

    ە، بالالارىم ٴبىزدىڭ دە وزىمىزدىك باعدارىمىز، مەكەندەيتىن جەرىمىز، قونالقى وردامىز، مەكەنىمىزدى اڭسايتىن ۋاقىتىمىز، قوعالى سازىمىزعا، كوگىلدىر كولىمىزگە، ۇيا سالاتىن سالماۋلى جارتاسىمىزعا، بيىك تە بىتىك شىققان ورمانىمىزعا، اق جايقىن دەڭىزىمىزگە باراتىن مەزگىلىمىز جەتكەندە سولاي قاراي اۋاتىن كەزىمىز بولادى. ءبىز ەمەس بارلىق جان-جانۋارلاردىڭدا وزىندىك تىرشىلىك تىنىسى، قونۋ، ۇشۋ، ءجۇرۋ، كولىندە ءجۇزۋ ەركى، قۇرساعى ءۇشىن ازىق ىزدەنەتىندىگى تابيعي. ءبىز قانشا ۇشساق تا قونالقىمىز باياعى جەر ەكەندىگى شىندىق، ءبىز قۇستاردىڭ اعاشتىڭ باسىندا وتىردىق دەگەنىمىز بولماسا جەردەن اس ىزدەيتىنىمىز انىق. جان-جانۋارلاردا، ءتىپتى ناسيكومداردادا ءبىر-بىرىمەن تىلدەسەدى، ءبىرىن-ءبىرى ىزدەيدى، تاپقان-تايانعاندارىن ۇرپاقتارىنا بەرەدى دە اسقاندارىن وزدەرى ءبولىسىپ جەيدى. ال قونىس اۋدارىپ، ۇزاق ساپارعا شىققانىمىزدا جول باستاعانىمىز، دولقىن جارىپ ۇشاتىندىقتان بەلگىلى ۋاقىتتا شارشايدى سوندىقتان پەريوتتى تۇردە ورىن الماستىرىپ الدىن باستاعانى ەڭ ارتقا شىعىپ، ەكىنشى قاتاردا ۇشىپ كەلە جاتقانىمىز جول باستايمىز. قۇستاردىڭ كوپ ساندىسى نەگىزىنەن جىلى جاقتاردى مەكەن ەتەدى. قاي جەر جىلى بولسا سول اراعا بارىپ، سول ارانى مەكەندەپ، جىلىنا ءبىر رەت ۇيا سالىپ، جۇمىرتقالاپ بالاپان شىعارامىز، بالاپانىمىزدى قۇنىتتاپ باعۋعا تىرسامىز، تۇلەتەمىز، قاتارعا قوسىپ ۇشىرامىز، بۇنىڭ ءبارى دە اتا-انالىق بورىشىمىز،-دەدى اتا قاز كول شەتىنە تاياۋ جەردە بالاپاندارىمەن توپتاسا قالىپ، بارلىق بالاپاندارىنا ءبىر رەت كوز جۇگىرتىپ، ەستىدىڭدەرمە، سەندەردە مەن سياقتى اتا بولاسىڭدار بۇل ءسوزىمدى ەستەرىڭە بەرىك ساقتاپ، ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاي جۇرۋلەرىڭدى تىلەيمىن،-دەپ ولارعا وي سالا ەسكەرتتى.


    سارالا قاز مويىنىن بىلىق-بىلىق ەتكىزىپ، ىسىلداپ بالاپاندارىنا قىزعانىشپەن قاراپ، وڭ جاق اياعىن كەڭ سوزىپ، كەڭ تىنىستاپ الىپ،-جالعاستى تىڭداڭدار، از سابىر ەتىڭدەر. انالارىڭ ومىردەن قول ءۇزىپ، باقىتسىزدىققا ۇشىراعاندارىڭدى بىلسەڭدەر، مەنىڭ مەيىرىمىم سەندەرگە ارنالعان. ءبىز باسقا قازدارعا ۇقسامايمىز، كول بويىندا، سازدى جەردە جۇمىرتقالاماي، تەك جاقىن ماڭداعى تاۋلاردىڭ جارتاسىنا ۇيالايمىز، ۇيا سالۋدا ەڭ الدىمەن ۇساق اعاش شىرپىلارىن استىنا رەتتەپ سالىپ، ونىڭ ۇستىنە قۇرعاق شوپتەر مەن اعاش جاپىراقتارىن، قۇستاردىڭ ۇلپا جۇندەرىن ارنايى ىزدەپ تاۋىپ كوپ سالىپ، ەرنەۋىن بيىكتەۋ شىعارىپ جاسايمىز. سوعان جۇمىرتقالاپ بالاپان شىعارامىزدا بالاپان ەمىن ەركىن جۇرۋگە كەلگەننەن كەيىن جارتاستان سەندەردى ەپتەپ تىسىمىزبەن دەنەلەرىڭدى اۋىرتپاۋ شارتى استىندا تىستەپ الىپ ءتۇسىپ، قوعاسى مول، شوپتەسىندى كولدى، سازدى جەرلەرگە جەتكەنشە سەندەردى قورعاپ-قولپاشتاپ ەرتىپ جۇرەمىز، بۇل كەزدەردە ءتۇرلى-ءتۇستى اپاتتارعا ۇشىرايمىز، ماسەلەن اڭ قۇستارعا تاپ بولعاندا ولاردان قورعانا الماي قالامىزدا بالاپاندارىمىزدىڭ ءبىر بولىمدەرى شىعىندالادى، كەيبىر تىنمسىز بالاپاندار تىلدەن، اياقتان، توپشىدان كەمىستىككە ۇشىرايدى. مىنا اق قاپتال سابالاق سارالا بالاپانعا قارامايسىڭدارما؟ تىنىمسىزدىقتان ۋلى ناسيكومداردى جەپ قويىپ، ءتىلىنىڭ بىدىق بولىپ، ءوڭ جاق توپشىسى كەم بولىپ قالعانى سودان. سوندىقتان ءار قانداي ىستەردەن اباي بولعاندارىڭ ءجون،-دەدى.


    ۇلكەن سارالا قاز جىلتىراعان جاسىل، قىزعىت، سارى، القىزىل بولىپ قۇبىلعان جۇندەرىنە جۇققان سۋ تامشىلارىن ءبىر سىلكىپ تاستاپ، ۇلكەن قاناتتارىن بىردەن تاراپ، اياعىن ەپپەن باسىپ، ءمولدىر شەگىر كوزىن وجاق-بۇل جاققا تاستاپ، كولدىڭ شەتىنە شىعىپ، قاناتىن كەڭ جايىپ، باسىن ورگە تىك كوتەرىپ، جان-جاعىنا پارلاي قاراپ، قاڭىق، قاڭىق ەتىپ باسقالارعا دىبىس بەرىپ، بالاپاندارىنا ءبىر قاراپ:


    -بالالارىم: -بەرى قاراڭدار، ءبىز نە ءبىر سوققان داۋىل مەن بورانعادا قاراماي، قوعالى سازدا جاقسىلى-جاماندى تىرلىك وتىن تۇتاتتىق. ءوزىم توڭسامدا جاپاعا شىداپ جۇمىرتقادان سەندەردى شايقاپ، جەمەسەمدە، ىشپەسەمدە اۋزىمداعىنى سەندەرگە جىرىپ بەرىپ، توعىزىڭدى دا قاتارعا قوستىم، بارلىقتارىڭنىڭدا قانات-قۇيىرىقتارىڭدى تولىق جەتىلدىرۋ ءۇشىن «قاناتىعا قاقتىرماي، تۇمسىقتىعا شوقىتتىرماي» امان-ەسەن ەسەيتتىم. قازىر بىرەۋدىڭ ارتى بولساڭداردا، بىرەۋدىڭ الدىندا كەلەسىڭدەر، قانات قۇيرىقتارىڭ تولىق جەتىلدى، كولدە ءجۇزىپ، كوكتە سامعاي الاتىن دارەجەگە جەتتىڭدەر ەندى ءوز تىرىسشاڭدىقتارىڭدى جەبەپ، جىرتقىش قۇستار مەن اڭداردان ساق بولىپ، قىراعىلىقتارىڭدى ارتتىرىپ، ەرەكشە بايقاپ ءوز تىرشىلىكتەرىڭدى كورىڭدەر، ءوز الدىلارىڭا ۇيالارىڭدى سالىپ، ەمىن ەركىن جۇرۋگە كوڭىل بولىڭدەر، وزدەرىڭنەن كىشى اناۋ قارلىعاش، قارا تورعاي، ەڭ قاراپايىمى كوبەلەك پەن شەگىرتكەدە ءوز تىرلىكتەرىن كورىپ كەلەدى عوي، سول قۇرلى جوقسىڭدارما، ءبىر-بىرلەرىڭە قارايلاسۋدى ۇمىتپاڭدار، ٴبىرىڭدى ـ ٴبىرىڭ قورعاي بىلۋگە ءمان بەرىڭدەر جاندارىم ـ دەپ، كول جاعاسىنداعى جايساڭ كوك مايسادا ولارعا اقىل-كەڭەس بەردى. سولاردىڭ اراسىنداعى قايقى كەۋدە، سالاق قارىن، اق قاپتال سابالاق سارالا قاز، سالاق توپشى وڭمەڭدەپ، جالپاق تابانىمەن مايماڭ-مايماڭ باسىپ الدىعا شىعىپ، اياعىن كەڭ كوسىپ، دەنەسىن كۇننىڭ نۇرىنا توسەپ جاتقان اتا قازدىڭ ۇستىنە ىرشىپ، ءبىر شىعىپ قايتا تۇستىدە، بىدىق تىلىمەن بىلدىرلاي.


    اتا قازعا قاراپ،-ول ايتقانىڭىز تۋرا عوي، ءبارىمىز ءوز تىرلىگىمىزدى كورەتىنىمىز راس دەگەن اق قاپاتال، سابالاق سارالا، سالاق توپشى قاز ءبىر سۇمدىق ويىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن، مەن سىزدەن ايىرلا المايمىن، سىزدىڭ قاسىڭىزدان كەتەدە المايمىن، ءسىز بولماساڭىز مەنىڭ كۇنىم قاران بولاتىن سياقتى، باسقا باۋىرلارىمدى ءبولىپ تاستاساڭىزدا مەن سىزدىڭ قاسىڭىزدا بولايىنشى، سەبەبى مەنىڭ تىلىمدە مۇكىس بار، مەنىڭ ءتىلىمدى نەگە جەتىلدىرمەگەنسىز، مەن ويىمدى باسقالارعا جەتكىزە الماي قاتتى قينالامىن، سويلەگەن ءسوزىمدى باسقالار تولىق ۇعىنىپ كەتپەيدى، سويلەسەم ءبارى ماعان قاراپ كۇلەدى دە مازاقتايدى، مەن وسى بىلدىر تىلىممەن «وتىرسام وپاق-تۇرسام سوپاق» بولىپ-اق قورلانىپ كەلەمىن. دەنە تۇلعاما قاراپ-اق زورلانسامدا، بىدىق ءتىلىم مەن سالاق توپشىم ەسىمە تۇسكەندە ءوزىمدى قور سانايمىن، قويارعا جەر تاپپايمىن. شەتكە قاعىلۋدى وسى بىدىق ءتىلىم مەن سالاق توپشىمنان باسقا ەشكىمنەن كورمەيمىن. اشۋعا بۋلىعىپ ءتىلىمدى بىرنەشە رەت تىستەپ جارالاپتا كوردىم، ودان دا پايدا تاپپادىم، ءبىر قانشا ۋاقىت تاماقتا جەي الماي اش جۇرگەن كۇندەرىمدە بولدى. ەشقانداي امال تابا الماعاندىقتان بىقى-تىقى بولىپ شەرمەندە ءجۇرمىن-دەپ ىشىنە بۇككەن امالىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جان باعا الماسام قايتەمىن-دەپ اتا قازعا مۇڭ شاعىپ، مولتەكتەپ شەگىر كوزىنەن جاسىن پارلاتتى.


    اق قاپتال سابالاق سارالا، سالاق توپشى قاز وتىرعاندا اعا-ءىنى، اپەكە-سىڭىلىلەرى سياقتى جيناقى وتىرا المايتىن، قالاي بولسا سولاي وتىرا سالاتىن، ءجۇرىس-تۇرىسى دا القام-سالقام. قاۋىرسىن ءجۇن ۇشتەرى رەتسىز سالپاڭداپ تۇراتىن. شىمشۋىر سياقتى جالپاق تۇمسىعىنىڭ ەكى ەزۋىندەگى ارا ءتىس قىشىرى، بىدىق تىلىنەن قورعانا ءجۇرىپ مايدالانىپ كەتكەن. ونىڭ بۋرا سانى، سالپى قارىنى، سالاق توپشىسى، جالپاق تابانى، باسقا قازدارعا ۇقسامايدى، قارىنىنىڭ سالاقتىعىما، بالاپان كەزدەگى ۇۋلانعاندىعىنان با، توپشسىنىڭ سىنعاندىعىنان با، قارىنى قالىپتان تىس قامپايىپ مەشەل بولعاندىعىنان با كوتەرىلىپ ۇشادا المايدى، ونىڭ ۇستىنە ەكى كوزى بىلشىقتانىپ، باسقالارعا قاراسا كوزى جاپىراشتالىپ تۇرعانداي سەزىلەتىن، مۇمكىن ۇۋلانۋدىڭ زاردابى شىعار، وڭ جاق توپشىسى دا سىنىپ بىتكەندىكتەن سالپيىنقى قيسىقتىعىن جاسىرا المايتىن. ءوز مىنىن بىلگەندىكتەن اتا قازدىڭ ەتەگىنەن قاتىپ، الىسقا جىبەرمەي، ەكى ەلى ايىرىلعىسى كەلمەيتىن. تاعى ءبىر ويى اتا قازدىڭ ۋاق-ۋاق تاۋىپ جەگەن جەمىن، اۋزىنا تيگىزبەي قاقشىپ الىپ، ءوز قۇلقىنىنا سالا بەرەتىن قىلىعى باسقالاردان تىلەگەن اجۋاسىنىڭ ءبىرى ەدى. سوداندا بولار سىنباتتى اتا قاز تۋادا بىتكەن كوركىنەن ايىرىلىپ، جەرگە قاراپ جەم ىزدەپ جۇرەتىن، اياعىن ادىمداپ باسا المايتىن، ميمىرتتىققا ايلانۋى سوداندا بولار. اتا قازعا سەنىپ كەتكەندىگىنەن بە ءوز الدىنا كوپ ۇيا سالىپ، بولەكتەنبەك بولادى، ءبىراق سالعان ۇياسىنىڭ تاعانى ءتۇزۋ بولماعاندىقتان، كورەر كوزگە كورىكسىز شىعىپ، ءار جىلى ۇياسىن جاڭالاۋ ونىڭ ادەتىنە ايلانىپ قالعان. ونىڭ ۇياسىنان ۇشىپ شىققان بالاپاندارى اق قاپتال، سابالاق سارى، سالاق توپشى قازدىڭ ۇقىپسىزدىعىنان، ىستەگەن ٴىسىنىڭ ءونىمى بولمايتىندىعىنان، بىلدىر ٴتىلىنىڭ تۇسىنىكسىزدىگىن نامىس كورىپ الىسقا ۇشىپ، كوزدەن عايىپ بولاتىندىعى وي جۇگىرتپەي-اق تۇسىنىكتى. ءبىراق ءوزى توپ قانات، سالاق توپشى بولعاندىقتان ۇزاپ ۇشا الاماي، عاق، عاق، بىلدىر، بىلدىر تىلىمەن، ماڭايىنداعىلاردى قارىق قىلماسقا نە جەتسىن.


    اتا قازدىڭ تاپقان تايانعانىنادا كۇن بەرمەگەندىكتەن قاباعى قارسى ءتۇسىپ ىزاعا بۋلىققان اتا قاز:


    -ۇلكەيگەنىڭدى بىلمەيسىڭ، سالاق توپشى بولىپ جەتىلگەنىڭ مىناۋ، قۋ تىنىمسىزدىعىڭنان بەتىڭدى، اياعىڭدى دا كۇيدىرىپ ولە جازدادىڭ، قاشان بولسا جۇمىسقا يكەمىڭ جوق، قۇنىتسىزسىڭ، وزدىگىڭنەن تىرشىلىك ەتۋدى ويلامايسىڭ، ازعانتاي داۋلەتىڭە ماستانىپ، ۇيىقتاپ جاتا بەرەسىڭ، وزىڭنەن كىشى ىنىلەرىڭ عۇرى جوقسىڭ اقىلسىزدىعىڭ وسىدان-اق شىعىپ تۇرمايما-دەپ اق قاپتال، سابالاق سارالا، سالاق توپشى قازعا قاراپ قاتتى كەيى دى.
اق قاپتال، سابالاق سارالا، سالاق توپشى قاز جەتەسىزدىگىنە كوزى جەتىپ، بىلدىر تىلىنە وپىق جەپ مۇڭايىپ، قاتاردان قالا بەردى، قالا بەردى...

 

نىلقى اۋدانى بىرلىكساپ ءبولىمى

中央广播电视总台 央广网 版权所有