ينفورماتسيا اشكەرەلەۋ: mzjubao@cnr.cn

ادەبيەت ارناسى

بەرسەڭ الاسىڭ، ەكسەڭ وراسىڭ

来源:央广网     |责编:阿依娜|     发布日期: 2019-11-28 09:22

 

 

 

ديكتور: سەرىكجان نياز ۇلى 

 

اۋدارعان: قاباي سۇلەيمەن ۇلى 

ءومىر ساپارى-ءوسىپ-جەتىلۋدىڭ ۇزاق بارىسى، بەرسەڭ الاسىڭ، ەكسەڭ وراسىڭ، قىمباتىڭدى قيا بىلسەڭ، اقىل-پاراسات بيىگىنە جاقىنداي تۇسەسىڭ.

ءومىردىڭ دە ءوز ەسەبى بار

ۇيالماعان بۇيىرماعان استان اۋىز تيەر

 

ءبىر كۇنى بالىقشى بالىق اۋلاپ وتىرسا ءبىر بالىقشى قۇس ۇشىپ كەلىپ، بالىقشىنىڭ ءبىر بالىعىن لىپ ەتكىزىپ ءىلىپ الا قاشادى. ونى كورگەن قالىڭ قارعا بالىقشى قۇستى جابىلا قۋالايدى. بالىقشى قۇس قالاي بۇلتالاقتاسا دا توپتى قارعادان قۇتىلا المايدى. كوكتى سىرەگەن قالىڭ قارعانىڭ ورتاسىندا قالعان بالىقشى قۇستىڭ زارەسى ءزار تۇبىنە جەتە شوشيدى. 

 

ءبىر كەزدە، قورىققانىنان جان ۇشىرتا بۇلتالاقتاپ جۇرگەن بالىقشى قۇستىڭ اۋزىنداعى بالىق ابايسىزدا جەرگە ءتۇسىپ كەتەدى. سول-اق ەكەن سان-ساناقسىز قالىڭ قارعا بالقشى قۇستى تاستاي سالىپ بالىق تۇسكەن باعىتقا قاراي لاپ قويادى.

بالىق اۋزىنان ءتۇسىپ كەتكەن بالىقشى قۇس حاۋىپ-قاتەردەن امان قالعانىنا قۋانىپ، كەڭ تىنىس الىپ، ءسال دامىلداپ وزىنە-ءوزى كەلگەندەي بولادى.

 

الگىندە عانا باسىنا تونگەن قاتەردەن امان قالىپ، كوڭىلى جاي تاپقان بالىقشى قۇس: «اۋزىما بالىق تىستەپ ۇشىپ ەدىم، بالىقتى قويىپ، ءوز جانىمدى قويارعا جەر تاپپاي قالدىم، ال، بالىق جەرگە ءتۇسىپ كەتىپ ەدى، جان العىشتاي كورىنگەن توپتى قارعا مەنى تاستاي سالىپ ءولى بالىققا ۇمتىلدى، ەندى مەن الاڭسىز بولاتىن بولدىم»،-دەپ ويلايدى. 

 

«ۇيالماعان بۇيىرماعان استان اۋىز تيەر» دەگەندەي وزىڭە ءتيىستى ەمەس نەسىبەگە قول سوزساڭ، تارتپاۋعا ءتيىستى ازاپتى تارتاسىڭ.

ادام ءومىرى بوداۋ بەرۋ مەن يگىلىكتەنۋدەن تۇرادى. ەڭبەگى باردىڭ ونبەگى بار، دەمەك، بەلگىلى بوداۋ بەرىپ، ماڭداي تەرىڭدى توگىپ، ەڭبەك ەتسەڭ عانا اششى تەردىڭ تولەمى ءتاتتى جەمىسكە اينالادى. 

 

تەر توگۋ ارقىلى يگىلىككە كەنەلۋ سىندى تابيعي زاڭدىلىقتى قاپىسىز ءتۇسىنىپ، ەرىنبەي ەڭبەك ەتىپ، اششى تەردىڭ ءتاتتى جەمىسىن تاتا ءبىلۋدىڭ ءوزى اقىلدىلىقتىڭ بەلگىسى.

 

توككەن تەرىڭ كولدەي بولسا، تاپقان تابىسىڭ تاۋداي بولار.

 

شيڭيۇن ۇستاز كەزىندە بىلاي دەگەن بولاتىن:

 

ىزگى نيەتتى ادام جانقيار، پاراساتتى ادام باتىل بولادى.

 

ونىڭ كىتابىندا مىناداي ءبىر شاعىن اڭگىمە بار ەدى.

باياعىدا ەكى جاھانگەز ۇزاق جول باسىپ، تار جول، تايعاق كەشۋلەردەن ءوتىپ، ەڭ سوڭىندا اڭىزداردا ايتىلاتىن باۋجيدىڭ تۇراعىنا كەز بولادى.

 

ٴبىراق، ويلاماعان جەردەن ول ارادا ءتىرى پەندە جوق بولىپ شىعادى.

 

ولار قاڭىراپ جاتقان يەسىز تۇراقتى كورىپ، اڭتارىلىپ تۇرعاندا كەنەت عايىپتان ءبىر داۋىس ەستىلەدى: «سەندەر كەلەسى قادامدا نە ىستەمەكسىڭدەر؟ قانداي تىلەكتەرىڭ بار؟ شىندىقتارىڭدى ايتساڭدار مەن سەندەردىڭ ارمان-تىلەكتەرىڭنىڭ ىسكە اسۋىنا كومەكتەسەمىن»،-دەيدى الگى داۋىس.

ەكى ادامنىڭ بىرەۋى اشىنا سويلەپ: «ءومىر بويى جاپا شەكتىم،، تارتپاعان ازابىم قالمادى، قالعان ومىرىمدە تىپىر ەتىپ، حارەكەت قىلعىم كەلمەيدى، جان قيناماي بايلىققا كەنەلىپ، ارمانىما جەتسەم دەيمىن، دايىن اقشا قالتاما قۇيىلىپ، دايىن اس اۋزىما توسەلىپ تۇراتىن كۇنگە جەتسەم دەپ ارماندايمىن»،-دەيدى.

 

جاھانكەزدىڭ ءبىرى ۇزاق ويلانىپ تۇرادى دا: «ەي تىلەكتەردى ورىنداۋشى، ماعان قالعان ومىرىمدە باسقالارعا قول ٴۇشىن بەرىپ، ءتىپتى دە كوپ ادامنىڭ مۇراتىنا جەتۋىنە سەبەپشى بولارلىق كۇش-قۋات، مۇمكىمدىك بەر، بۇدان باسقا تالابىم جوق»،-دەيدى. سالدەن سوڭ الگى داۋىس: «ەكەۋىڭنىڭ دە تىلەكتەرىڭ ورىندالادى» دەيدى دە عايىپ بولادى. 

 

وقيعانىڭ ناتيجەسى كوپ ساندى ادامداردىڭ بولجاعانىنداي بولادى.

 

تىپىر ەتىپ ەڭبەك ەتكىم كەلمەيدى، اقشانى دا، استى دا بىرەۋلەر دايىنداپ بەرىپ تۇرسا دەپ ارمانداعان ادام ءومىرىنىڭ سوڭىن قايىرشىلىقپەن وتكىزەدى. ءدال ءوزى تىلەگەنىندەي جايۋلى الاقانىنا ارى وتكەن، بەرى وتكەن جۇرت تيىن-تەبەن تاستاپ كەتسە، كەيدە ءبىر قايىرىمدى جاندار قالعان-قۇتقان اس-سۋلارىن اكەپ بەرەدى ەكەن.

 

ال الگى باسقالارعا كومەكتەسۋدى ارمانداعان ادام ىرىسى شالقىپ، داۋلەتى اسىپ-توگىلىپ جاتاتىن اتاقتى بايعا اينالىپتى دا، ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن كۇن سايىن جوق-جىتىك، اش-ارىقتارعا كومەكتەسىپ، اينالاسىنا شاراپاتىن شاشىپ، كوپكە پايداسىن تيگىزىپ ءوتىپتى.

مىنەكي، الما پىس، اۋزىما ءتۇس دەپ، ەڭبەك ەتىپ، حارەكەت قىلعىسى كەلمەگەن ادامنىڭ سوڭعى تاعدىرى قالاي بولعانىن كورىپ وتىرسىزدار. بۇدان جالقاۋلىق پەن توعىشارلىقتىڭ ادام بالاسىنىڭ قاس جاۋى ەكەندىگىن تۇسىنۋگە بولادى.

 

بۇل ومىردە ادامنىڭ توككەن تەرى مەن شەككەن بەينەتىنىڭ قارىمجىسى كۇندەردىڭ كۇنىندە الدىنان شىعادى. 

 

توككەن تەر تولەمسىز بولمايدى، ەڭبەگى باردىڭ ونبەگى بار. كەيدە، جان سالىپ ىستەگەن ءىسىمىزدىڭ ءونىمىن كۇنى بۇگىن كورە الماعان سوڭ، بوسقا قارا تەر بوپ ءجۇرمىن-اۋ دەپ نالىعانىمىزبەن سول بۇگىنگى بەرگەن بوداۋىمىزدىڭ كەلەشەكتە الدىمىزدان شىعاتىنىن باعامداي الماي قالامىز. بۇگىنگى ىستەپ جۇرگەن ءىسىمىز، كەلەشەكتە كوتەرىلەر بيىك مىنبەنىڭ دايىندىعى ەكەنىن دە تۇسىنە بەرمەيمىز.

بۇگىن قولدا باردىڭ قادىرىن بىلمەسەك، كەلەشەكتە كەڭ الەم بىزگە قۇشاق اشپايدى.

 

ءومىر-ايدىن شالقار تەڭىز دەسەك، ادام سول تەلەگەي تەڭىزدە قالتىلداپ جۇرگەن قايىق ىسپەتتى، كوز ۇشىنداعى كوكجيەككە قالاي جەتۋ ءۇشىن ءار كىم وزىنشە شەشىم جاسايدى. ول ءۇشىن اقىل-ايلا، تالعام، تولعانىس، ءادىس-امال كەرەك. سوندىقتان ءوز ءومىرىڭ ءۇشىن ءوزىڭ شەشىم جاساي بىلۋگە ءارقاشان دايىن بولعايسىڭ. 

 

سوناۋ ەرتەدە، ەكى مىڭ جىلدىڭ الدىندا مىڭزى مىناداي تاعىلىم، تالعامدى ورتاعا تاستاعان ەدى: 

«مەن بالىققا دا، ايۋدىڭ تابانىنا دا قىزىعامىن، ماعان ەكەۋى دە كەرەك، ەگەر وسى ەكەۋىنىڭ تەك بىرەۋىن عانا تاڭداۋعا تۋرا كەلسە مەن قالايدا ايۋدىڭ تابانىن تاڭدار ەدىم.

 

مەن ءومىردى دە، ادىلەتتى دە سۇيەمىن. ال ەندى وسى ەكەۋىنىڭ ءبىرىن تاڭداۋعا تۋرا كەلسە مەن ەش ەكىلەنبەستەن ادىلەتتى تاڭدار ەدىم.»

كوپ جاعدايدا اۋرەشىلىككە تاپ بولىپ، ءبىر ەر ءىستىڭ شەشىمىن تابا الماي، ارلى-بەرلى تولقىپ، ءبىر بايلامعا كەلە الماي، سارساڭعا ءتۇسىپ، باسىمىز قاتادى. مىنە ءدال سونداي ساتتە باتىلدىقپەن تالعام جاساۋ تىعىرىقتان شىعۋدىڭ بىردەن ءبىر تاپتىرماس ءتاسىلى بولماق. سوندىقتان ادام بالاسى ومىردە شەشىم جاساۋعا شەبەر ءارى باتىل بولماسا، ءارى-ءسارى كۇيدەن ارىلا الماي ويى ونعا، ساناسى سانعا ءبولىنىپ، سارى ۋايىم شۇڭەتىنە باتادى. سوندىقتان دا حالىق دانالىعى: «تاۋەكەل ءتۇبى-قايىق، ۋايىم ءتۇبى-تەڭىز» دەگەن تۇشىمدى تۇجىرىمدى العا تارتادى.

 

 ءبىرىنشى، ۋاز كەشۋ، ياعىني بەزىنۋ.

 

ەڭ اۋەلى، تۇرمىسىڭداعى ناشار ادەتتەردەن بەزىنە ءبىل، پايداسىز، جامان ادەتتەن ءبىر جولاتا بەزىنىپ، ودان بويىڭدى اۋلاققا سالۋدى ۇيرەنىپ ال. سوندا عانا رۋحاني ومىرىڭدەگى كەلەڭسىز جايتتەردەن ارىلىپ، جان دۇنيەڭ تازالىقتان، پاكتىكتەن ءلاززات الاتىن بولادى.

ەكىنشى، قيۋ، ياعىني تاستاۋ.

 

مۇنداعى قيۋ-تۇرمىستىڭ ءلاززاتى ءۇشىن ادەتكە اينالدىرىپ العان بەلگىلى ءبىر ىستەردى قيىپ، ءبىر جولاتا تاستاپ كەتۋگە قاراتىلادى. زاتتىق بايلىقتىڭ ءلاززاتىنا ىنساپسىزدىقپەن بەرىلەتىن جامان ادەتتى قيىپ، ٴبىر جولاتا تاستاپ كەتۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. ايتسەدە، بەلگىلى ءبىر جەتىستىككە قول جەتكىزۋ جولىندا ءوزىڭ ءۇشىن قىمباتتى سانالاتىن كەي نارسەنى مىندەتتى تۇردە قيۋعا تۋرا كەلەدى. قىسقاسى، قيا بىلمەسەڭ، قول جەتكىزە بىلمەيسىڭ.

 

ءۇشىنشى، قۇتىلۋ.

 

كوپ جاعدايدا ءبىز قورشاعان ورتانىڭ، اينالامىزداعى ادامداردىڭ ىقپالىنا ۇشىراپ، ءوز ۇستانىمىمىزدى السىرەتىپ، ءتىپتى كەيدە جوعالتىپ تا الامىز. ءسويتىپ ەرىكسىز ەل قالاي كوشەدىنىڭ كەبىنىن كيىپ شىعا كەلەمىز. سوندىقتان كەز-كەلگەن ۋاقىتتا ءوزىمىزدى ءوزىمىز باقىلاپ، تەكسەرىپ، سىن تەزىنە الىپ وتىرۋىمىز كەرەك. مۇمكىن ەل نە ايتسا سوعان باس شۇلعىپ، وزىمىزگە ءتان دۇنيە تانىمىمىزدان اۋىتقىپ قالعان شىعارمىز. ءوز بويىمىزدان ونداي كەلەڭسىز جاعداي بەلەڭ بەرگەنىن سەزگەن ساتتە دەرەۋ سول ناشار ادەتتەن قۇتىلىپ، جان دۇنيەمىزدەگى اۋىتقۋدى تەز ارادا قالپىنا كەلتىرۋىمىز كەرەك. مىنە بۇل-قۇتىلۋ پراتسەسى.

 

ەگەر ساعان پايداسىز بولسا، قانشا قىمبات نارسە بولسا دا ودان بەزىنە ءبىل، قانشا قيماي تۇرساڭ دا بويىڭدى بيلەپ العان جامان ادەتتەن تيىلىپ، ءبىر جولاتا قايىرىپ تاستا. 

 

بارلىق پايداسىز ىستەردى ءبىر جاققا سىرىپ تاستاپ، جان دۇنيەڭدى لاستىقتان ءبىر ساتتە تازالاپ، سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستان، ول سەنىڭ قولىڭنان كەلەدى. وعان كوپ كۇش كەتپەيدى، تەك نيەتتەنە بىلسەڭ بولعانى جامان ادەتتى تاستاپ، جاقسى ادەتتى باستاپ، ىزگى قاسيەتتەرگە جول اشا الاسىڭ.

ءوز بويىڭداعى بارشا ناشار ادەتتەردەن ءبىر جولاتا ارىلساڭ الاڭسىز، جايبىراقات ءومىر ءسۇرۋ باقىتىنا قول جەتكىزىپ، رۋحاني دۇنيەڭ جايبىراقات كۇيگە ەنەدى.

 

وتباسىمىزدا قۇنارلى اتىز بار. ايتسەدە، كەلەشەك ۇرەيگە تولى سەكىلدى سەزىلەدى، ىشكەنىمىز جۇپار ءيستى قىمبات شاراپ، ايتسەدە، اۋرۋ-سىرقاۋدان اۋلاق بولۋ قيىن. بۇنىڭ ءبارى زاتتىق تۇرمىستاعى قامسىزدىق. دەمەك، ەگەر رۋحاني دۇنيەڭ جۇتاڭ بولسا ءومىردىڭ ءماندى بولۋى ەكىتالاي. ال، كەرىسىنشە، زاتتىق جاقتا ازداپ تاقارشىلىق تارتساڭ دا قيالعا باي، ارمانشىل بولساڭ كەلەشەك ءومىر ۇرەيگە ەمەس، ۇمىتكە تولى بولارى داۋسىز. قىسقاسى رۋحاني دۇنيەڭ باي بولسا، كوڭىلىڭ جاي، ءتورت تۇلىگىڭ ساي بولادى.

الاڭسىز بولساڭ، ءتورت جاعىڭ تۇگەل بوپ، ىشكەن اسىڭ بويىڭا قونادى، الاڭسىز بولساڭ، قارا قوسىڭ حان سارايىنداي سالتاناتتى سەزىلەدى.

 

ٴۇندىستاندىق ايگىلى اقىن، قوعام تانۋشى، فيلوسوف رابيندى لانات. تاگور بىلاي دەگەن ەدى: مەن «ءبىر كۇنى كەشتە بۇكىل ەستەلىكتەرىمدى ورتەپ جىبەردىم. سودان باستاپ كەلەشەگىمنىڭ كەلبەتى جارقىراپ، ارمان-مۇراتىم ايقىندالىپ شىعا كەلدى. ءبىر كۇنى تاڭەرتەڭ بۇكىل كەشىرمەلەرىمدى لاقتىرىپ تاستادىم، سودان باستاپ سەرگىپ، قۋانىپ، ءار قادامىم جەڭىلدەپ سالا بەردى.»

 

ادام ءومىرى-ەسەيىپ-ەرجەتۋدىڭ ۇزاق بارىسى. قىمباتىڭدى قيا بىلسەڭ، قول جەتىمدى دۇنيەڭ كوبەيىپ، اقىل-پاراسات شىڭىنا جول الاسىڭ.

中央广播电视总台 央广网 版权所有

بەرسەڭ الاسىڭ، ەكسەڭ وراسىڭ