ينفورماتسيا اشكەرەلەۋ: mzjubao@cnr.cn

ادەبيەت ارناسى

التىن مۇيىستەگى كەمە

来源:جۇڭگو قازاق راديو تورابى     |责编:古丽美热|     发布日期: 2020-01-19 15:32

ورحان پامۇك
تۇركيالىق ايگىلى جازۋشى. 1952 -جىلى 7 -ماۋسىمدا ستامبولدا تۋعان. روماندارى: «سەيدەت ٴبي مەن ۇلدارى»، «جىم-جىرت ٴۇي»، «اق قالا»، «سىرلى ٴجۇز»، «جاڭا ٴومىر»، «مەنىڭ اتىم قىرمىزى»، «وزگەشە رەڭ»، «قار»، «كىرشىكسىز مۇراجاي»...
جازۋشى بىرنەشە مارتە فرانسيا، انگىليا، يتاليا قاتارلى ەلدەردىڭ حالقارالىق ادەبي سيلىقتارىنا يە بولدى. 2006-جىلى نوۆەل ادەبيەت سيلىعىن ەنشىلەردى.
شىعارمالارىن شىرايلى مۇڭمەن شيراتاتىن ورحان ەل باسىنداعى ناۋبەتتى، ۇلتتىڭ تارعالاڭ تاعدىرىن، جەكەنىڭ قيىن كەشۋلەرىن ٴبىر جەلىگە كوگەندەپ، كوركەم سۋرەتتەيدى.

1972 -جىلى اقپان، ارحيتەكتۇرا فاكىلتوتىندە وقىپ جۇرگەنىمە ەكىنشى جىل بولعان، بۇرىنعىعا قاراعاندا ساباققا بارۋىم سيرەپ كەتكەندەي سەزىلدى. مۇنىڭ سىمباتتى مودەل قىزدان كوز جازىپ قالىپ، ىزىنشە جالعىزدىقتىڭ قاسىرەتىنە باتۋمەن ءسىرا قانشالىق بايلانىسى بارلىعىن بىلمەدىم؟ كەي كەزدەرى شيكتاسمانداعى جاتاقحانادا كۇنى بويى كومىلىپ جاتىپ كىتاپ وقيمىن. كەيدە ءبىر قالىڭ كىتاپتى الا ءجۇرىپ(«كوكسوققان»، «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك»، «بۇددونبروكىستىڭ وتباسى») ساباقحانادا وقيمىن. “سياگۇلدەن” ايرىلعان سوڭ سۋرەت سالۋعا دا زاۋقىم سوقپايتىن بولدى. كەنەپكە نەمەسە قاعازعا ماي بوياۋدى شاشىپ جىبەرگەن ساتتە دە بۇرىنعىداي ىنتا، بالا كەزدەگىدەي جەڭىس مەرەيى تاسىپ تۇرعان جوق. العاشىندا سۋرەتتىڭ ءوزى بالدىرعانداردىڭ ويىنى سياقتى ەدى، ەندى نە جەتكەنىن قايدام، الگىندەي شات-شادىمان كوڭىل كۇيدى بىرتە-بىرتە جوعالتىپ العاندايمىن. ونىڭ ورنىن نەمەن تولىقتاۋدى بىلمەي قوبالجىپ، بەينە ءبىر سوقىر تۇمانعا سۇعىنىپ بارا جاتقانداي كۇي كەشتىم. سۋرەت سالماي ءومىر ءسۇرۋدىڭ، ادامدار “تۇرمىس” دەپ اتايتىن رەال دۇنيەگە شىرمالۋدىڭ تۇرمەگە وتىرۋدان نەندەي ايىرماسى بولسىن. ۇرەي مەنى كۇيرەتىپ جىبەردى. ونىڭ ۇستىنە شەكتەن تىس شىلىم تارتقاندىقتان ەنتىگىپ، جاي كۇندەردىڭ وزىندە تىنىسىم تارىلىپ، دەمىم ۇزىلۋگە اينالدى. ءوزىمدى ءوزىم زاقىمداۋدى كوكسەدىم، ءساتى كەلسە مىناۋ ساباقتان، ءتىپتى مەكتەپتەن بەزىپ كەتسەم بە دەپ ويلادىم.
سولاي بولا تۇرسا دا ارەدىك سىزباحاناعا باس سۇعىپ، الگى بادام ءيىسى اڭقىعان مودەلدى لاجى بار ويلاماۋعا نەمەسە تاعى ءبىر نۇسقا سۋرەت سالىپ ونىڭ نازارىن اۋدارۋعا نيەت قىلدىم. الايدا، ءبىر نارسە كەم سەكىلدى سەزىلە بەردى. مەن وزىمشە سۋرەت ءالى دە بولسا بالالار عانا عۇزىرلاناتىن شاتتىق باعىشتايدى دەپ جاڭساق ويلاپ ءجۇرىپپىن، ەسەبى مەن ەندىگارى بالا ەمەسپىن عوي. سۋرەتتى جارتىلاي سىزىپ، كوڭىلدەگىدەي شىقپاسىنا كوزىم جەتكەن سوڭ اياقسىز قالدىردىم. وسىنداي ءارى-سارىلىكتەن كەيىنءار ءبىر جاڭا سۋرەتكە بالا كەزدىڭ شادىمان شاقتارىن ءسىڭىرۋ ءۇشىن ەڭ اۋەلى نىسانانى ايقىنداپ الۋ كەرەك. نەمەسە، قازىرگە دەيىن سۋرەت سالۋ ماعان كوڭىلدىلىك سيلاعاندىقتان ونىڭ قالايدا جاپالى جۇمىس ەكەنىن ءتۇسىنبەدىم ءسىرا. مۇنداي جاپا-ماشاقات ىسجۇزىندە مەنىڭ سۋرەتىمە پايدالى بولۋى مۇمكىن عوي دەگەن بايلامعا كەلدىم.
قوبالجۋدىڭ وزگەدە اۋەستىككە داليىپ بارا جاتقانىن ءبىلىپ الاڭداي باستادىم: وتكەن بىرنەشە جىلدا ارحيتەكتۋرانى “ونەر” دەپ قابىلداسام، قازىر، سۋرەت سەكىلدى ودان دا ەشتەڭە ونبەيتىنىن تانىپ جەتتىم. كىشكەنە كەزىمدە ارحيتەتكتۋرانى قويىپ شاقپاق قانىت پەن ءتورت بۇرىشتى اعاش ويىنشاقتارعا دا جان-تانىممەن قىزىققان ەمەسپىن. ال اناۋ عىلىم-تەحنيكا ۋينۆەرسيتەتىندەگى جارىمىنان كوبى قاساڭداعان وقىتۋشىلار قاراماققا ەنجەنەر بولعانىمەن ارحيتەكتۋرا جايلى ەش قانداي ىڭكارلىعى، جاسامپازدىق ىقىلاسى قالماعاندار ەدى. سوندىقتان ولاردىڭ ءدارىسىن تىڭداۋ ۋاقىتتى زايا قىلعانداي، سونىڭ سالدارىنان ءوزىم ىستەۋگە ءتيىستى شارۋامەن ارناۋلى اينالىسا الماي، ءوزىم ءجون ساناعان “ناعىز” ومىرمەن قاۋىشا الماي جۇرگەن سياقتىمىن. وسىنداي ويلار باس كوتەرگەن ساتتە توڭىرەگىمدى تۇگەل ءبىر قابات پەردە تۇمشالاعانداي تىڭداعان ءدارىس، سارىلا كۇتكەن قوڭىراۋ ءۇنى، ساباقحانادا ارلى-بەرلى جۇرگەن وقىتۋشى، ساباق ارالىعىنداعى ءازىل-قالجىڭ، شىلىم شەككەن وقۋشىلار ءبارى-ءبارى ەلەسكە اينالىپ، بەينە مەن سەكىلدى وسىناۋ كەۋەك، قيالي، ازاپقا تولى دۇنيەگە شىرمالىپ قالعانداي كورىندى، بار بولعانى ءوزىمدى ءوزىم ولەردەي جەك كورىپ، تىنىسىم تارىلىپ كەتتى. ۇنەمى تۇسىمە كىرەتىن كورىنىس سياقتى كەسەتكەن ۋاقىت جىلىستاپ جونەپ، كوزەۋلى نىسانا الىستاپ بارادى. ۇرەيلى تۇستەن قۇتىلۋ ءۇشىن ساباق ساتىندە قويىن داپتەرىمدى سىزعىلاپ پورفەسسوردىڭ، دەن قويا ءدارىس تىڭداپ وتىرعان وقۋشىلاردىڭ سۇلباسىن سالىپ، ءدارىس كەزىندەگى احۋالداردى اجۋالاپ ولەڭ جازامىن. ەلىكتەمە تۋىندى جاراتىپ، تاقپاق قۇرايمىن...كوپ ۇزاماي جالعاسىن زارىعا كۇتەتىن ءبىر توپ وقىرمانىم بولدى. دەسەدە ۋاقىتتىڭ زىمىراپ ءوتىپ بارا جاتقانىن ايقىن سەزىنىپ، ءمان-ماعناسىز كۇندەردەن قورقا باستادىم. تاسمانچيلارداعى ارحيتەكتۋرا فاكىلتۋتىنا كۇنى بويى وتىرماق ويمەن ەنسەم دە ءبىر ساعاتتان كەيىن ەسىكتەن ومىراۋلاپ شىعىپ (جاياۋلار جولىنداعى ساڭلاۋ-سىزاتقا دا قاراماي) تىستاعى ىستامبول كوشەلەرىنە ۇمسىنا بەردىم.
تاكسيم مەن تەپپاز ارالىعىنداعى ارتقى كوشە، كىشكەنە كەزىمدە شەشەم ەكەۋمىز اۆتوكولىككە وتىرىپ ۇيگە قايتاتىن جەر التى جاسار بالاعا شالعايداعى جات ەلدەي كورىنەر ەدى. ارمەنيالىقتار ادەمىلەپ سالعان پەرا رايونى ءوز تۇسىندا اۋەلگىدەي اسقاق بولاتىن. ءدال قازىر وسىناۋ وڭىردى تىنتە باستادىم: كاسىمپاسانىڭ بۇلىڭ-بۇشپاق كوشەلەرى؛ العاش بارعانىمدا كينو تۇسىرەتىن الاڭداي جاساندى كورىنگەن بارات؛ تولاسسىز توپىرلاعان بوسقىنداردان ءارى جوقشىلىق جايلاپ، جولى بولماعاندىقتان سيقى كەتە باستاعان گرەك، ەۋرەيلەر رايونى؛ اسا مۇسىلمانشا، قاباعات جارىق ۇسكۇدار ارتقى كوشەسى، 1980-جىلدارعا دەيىن قالپىن ساقتاعان اعاش ۇيلەر؛ ەجەلگى ءتىلسىم ءتاج كارت مۇستافا پاسا داڭعىلى، تۇرقىنان كىسى شوشىنارداي سۇركەيلى قوناقجاي؛ قاشاندا كوڭىلدىلىك سيلايتىن پاتيح مەشىتىنىڭ باۋ-باقشالى اۋلاسى؛ كۇن وتكەن سايىن كەدەيلەسۋمەن قابات بۇرىنعىدان بەتەر ەسكى كورىنەتىن كۇرتۇلۇس پەن فەريكويدىڭ كوشە الابىندا نەشە مىڭداعان جىلدار بويى دوڭگەلەك شارۋالار تۇرعانداي ەلەستەپ، (شىنىن قۋعاندا ەلۋ جىل عانا بولعان) قاناۋشى ۇكىمەتتىڭ تالابىنا ساي تىلىنەن، ناسىلىنەن، دىنىنەن بەزىپ كەتكەن سياقتانادى: بەتكەيدەگى مەلشيگەن كەدەي رايون....وسىنىڭ ءبارىن ماقساتسىز ارالادىم. باستابىندا ءار ادام ءبىر عانا جۇمىس، ءبىر عانا ۇستەل، ءبىر عانا كەڭسەمەن شەكتەلگەن دۇمبىلەز دۇنيەدەن اۋلاقتاۋ ءۇشىن ەش باعدارسىز قىدىرىپ كەتسەم كەرەك. ءبىراق، قالانىڭ ءار ءبىر جامبىلىن، ءار ءبىر كوشەسىن ارالاعان سايىن سول باياعى اشۋ كەرنەپ، كۇنا كۇپتەگەن قاسرەتىمدى زەردەمە قوسا ءسىڭىرىپ وتىردىم. قازىردىڭ وزىندە سونداي ءبىر كوشەمەن كەزدەيسق ءوتىپ بارا جاتىپ كورشى-قولاڭنىڭ اتقاقتاعان فونتانى مەن كۇيرەگەن جۇرتىن كوزىم شالسىن نەمەسە ەسىمدەگىدەن دە ەسكى بىزانس شىركەۋىنىڭ(پانتوكراتور، كۇجۇك اياسوفيا) قۇلاعان قابىرعالارىن جولىقتىرايىن، نەمەسە تار جولمەن كەلە جاتىپ الدە ءبىر مەشىتتىڭ داۋالى مەن قىش كەرپىشتەن قالانعان سۇرەڭسىز جاتاقحانانىڭ اراسىنان تولقي ساعىمدانعان التىن ءمۇيىستى كورەيىن ءبارى ءبىر ەڭ العاش ۇقساس تۇرعىدان ۇقساس كورىنىستى كورگەندەگى قاۋمالاعان قايعى-قاسىرەت ەسىمە ورالادى. بۇگىنگى كورىنىس قاراماققا سونداي وزگەشە ەكەن. بۇل مەنىڭ جادىمداعى جاڭىلىس ەمەس، كەزىندەگى كورىنىستىڭ اشەيىندە سونشاما سۇرەڭسىز كورىنۋى مەندەگى قالىڭ قايعىنىڭ اسەرى بولاتىن. مەنىڭ رۋحىم قالا كوشەلەرىنە ءسىڭىپ كەتكەن، قازىر دە سوندا تۇرادى.
ءمۇبادا ءبىز قالادا ۇزاق تۇرساق ونىڭ ساۋلەتى مەن كوركىنە باۋىر باسىپ،وعان تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىك ورناتامىز. كۇندەردىڭ بىرىندە الدە ءبىر ءاننىڭ جوعالتقان ماحابباتىڭدى ەسكە سالعانى سەكىلدى وزگەشە كوشەلەر مەن كورىنىستەر كوڭىلىڭدى تەربەيدى. مۇمكىن مۇنشاما كوپ كورشىلەس كوشەلەر مەن كوركەم كورىنىستەردى تۇڭعىش كورىپ، بادام ءيىسى اڭقىعان سۇيىكتىمنەن ايرىلعان سوڭ جالعىز ارالاعاننىڭ اسەرى بولار، ىستامبۇل ماعان قاسىرەت قالاسىنداي سەزىلەدى.
ماحابباتتان ايرىلىپ كوپ ۇزاماي كوڭىل-كۇيىم سان-ساققا بوسىپ كەتكەندەي ەدى. تولعان اي جازىق بەتتەنىپ، كۇللى تىرشىلىك اتاۋلى تۇسىمدەگى نىشانعا اينالدى. 1972-جىلى ناۋرىزدىڭ ءبىر كۇنى كىشكەنە كىرەكولىككە ءمىندىم. ( بەينە ”سىياگۇل“ ەكەۋمىز سياقتى)، كولىكتەن تۇسەتىن كوزەۋلى جەرىم جالات كوپىرى بولاتىن، كوپىرگە تاياعاندا كوك جۇزى تۇنەرىپ كورىندى. قاراماققا قار جاۋاتىن سياقتاندى، كوپىردىڭ ءۇستى قاڭىراپ بوس تۇر. قىزىل ءمۇيىستىڭ بۇيىرىندەگى اعاش باسپالداقپەن كەمەجايعا ءتۇستىم.
ءبىر كىشكەنە كەمە جۇرگەلى تۇر ەكەن. كاپيتان، مەحانيك، جۇرگىزۋشى بارلىعى باسپالداق تەكشەسىنە جينالىپ الىپ بەينە كەمە قىزمەتكەرلەرى سياقتى ازعانتاي جولاۋشىلارمەن امانداسىپ، ءبىر جاعىنان شىلىم شەگىپ، شاي ءىشىپ، اڭگىمەلەسىپ وتىر.
كەمەگە شىققان سوڭ مەن دە جاڭا ورتاعا ۇيلەسۋ ءۇشىن اماندىق سۇراستىم، ۇستىنە باران پالتە، باسىنا كەپەش كيىپ، موينىنا شارپى وراعان، قولىندا تور دورباسى بار جولاۋشىلار اياق استىنان ەسكى تانسىتارداي سەزىلگەنى بار. مەن تەك قۇدايدىڭ قۇتتى كۇنى وسى كەمەمەن التىن مۇيىسكە بارىپ-كەلىپ جۇرگەن قارا جۇمىسكەر سياقتىمىن. كەمە ەپتەپ قوزعالا باستاعاندا ءدال وسىنداي باعىنىشتى سەزىمگە بولەندىم، قالا وزەگىندە تۋىنداعان مۇنداي اسەردىڭ ەرەسەن كۇشتى ەكەنىن ءتۇيسىندىم. سونىمەن وزگە دۇنيەنى دە اڭداعانداي بولدىم. توبە تۇسىمداعى كوپىردىڭ ءۇستى (كوپىردىڭ ۇستىندەگى بانك جارناماسى مەن ترامۆايدىڭ ەلەكتىر سىمى) مەن قالانىڭ نەگىزگى داڭعىلى كورىنىپ تۇر. ۋاقىتى 1973-جىل ناۋرىزدىڭ الدە ءبىر كۇنى تۇستەن كەيىن، ءبىراق، تومەندەگى مىناۋ دۇنيەدە ءبىز تىپتەن ەسكىلىكتى، اناعۇرلىم ۇلانقايىر، اسا ءزىلماۋىر داۋىرگە تاۋەلدى ءتارىزدىمىز. باسپالداقپەن تومەندەپ، عايىپتان جولىققان كەمەگە شىققاندا ۋاقىت بەينە 30 جىل كەرى شەگىنگەندەي، ىستامبۇل دۇنيەدەن مۇلدە حابارسىز، ءارى ابدەن جوقشىلىق مەڭدەپ، قايعى-قاسىرەتپەن مەيلىنشە ۇندەسىپ كەتكەندەي سەزىلدى.
كەمەنىڭ ارت جاعىنداعى دىرىلدەگەن تەرەزەدەن التىن مۇيىس كەمەجايىنا قاراعان قالپى جىلىستاپ ۇزاي بەردىم. ىستامبۇل داۋرىندەگى اعاش ۇيلەرمەن كومكەرىلگەن توبەلەر، قالىڭ ارشا ەگىلگەن قابىرستان؛ تۇيىق كوشەلەر، قارالتقىم جوتالار، كەمە ۇياشىقتارى مەن توتىققان كەمە قاپتاۋىشى؛ كولبەگەن شاعىن فابىريكالار، ساۋدا دۇكەندەرى، مورجالار، تەمەكى قامبالارى؛ ومىرىلعان بزانس شىركەۋى؛ كونە كوشە، تار جولداردىڭ ءور جاعىنداعى ايبىندى وسمان مەشىتى؛ جايراقتاعى “پانتوكراتور” شىركەۋى؛ شيبالداعى ۇلكەن تەمەكى قامباسى، ءتىپتى سوناۋ الىستاعى فاتيح مەشتىنىڭ سۇلباسى... مىناۋ تالتۇستەگى كورىنىستەر كەمەنىڭ كۇڭگىرت، دىرىلدەگەن اينەگىنەن بەينە توزىعى جەتكەن ەسكى كينوداعى ىستامبۇل سۋرەتىندەي سۇركەي كورىنەدى.
كەمە موتورىنىڭ ءۇنى اجەمنىڭ ءتىگىن ماشيناسى سەكىلدى، پورتقا تاياعاندا اياق استىنان ساپ تيىلدى. تەرەزەنىڭ ءدىرىلى دە توقتاي قالدى. قىزىل مۇيىستەگى تىنىق ايدىن، ەلۋ شارباق پەن قوراز-مەكيەندەرىن كوتەرىپ كەمەگە شىققان كەمپىر، گرەك كونە رايونىنداعى تار جول، ارت جاقتاعى شاعىن فابىريكا مەن قامبا، كۇبى، اۆتوكولىكتىڭ ەسكى بالوندارى، قالانى كەزگەن ات اربالار، وسىنىڭ ءبارى قاراماققا ءبىر عاسىر بۇرىن زەر سالا سىزىلعان ءتۇسسىز كارتپوستال سەكىلدى. كەمە جاعالاۋدان ۇزاعاندا تەرەزەلەر تاعى دا دىرىلگە اۋىسىپ، ءبىز قارسىداعى قابىرستانعا بەت تۇزەدىك. كەمەنىڭ مورجاسىنان بۋداقتاعان قاراقوشقىل ءتۇتىن تۇمشالاعان تىستاعى كورىنىستەر قاراماققا سىزبا سۋرەتتەن اۋماي قالدى. اسپاندى كەيدە قاراتۇنەك قاپتاپ، ىزىنشە، فىلىمنىڭ الدە ءبىر بۇرىشى البىراپ،ارايلانىپ، ءشىڭىلتىر ساعىم ويناپ شىعا كەلگەندەي بولدى.
بۇل ىستامبۇلدىڭ قۇپياسى ەمەس – شۇعىلالى تاريحتىڭ استارىندا كەدەيلىك جايلاعان تۇرمىس، سىرتقا اشىلعان ەجەلگى جۇرتتار مەن كوركەم كورىنىستەر جاتىر. كەدەي بۇقارا قالانىڭ رۋحىن دارمەنسىز ورمەكتىڭ ىشىنە جاسىرىپ قويعان سياقتى.ءبىراق، ءبىز وسى ارادان باستاپقى نۇكتەگە قايتامىز. ويتكەنى، قالانىڭ ءمان-ماڭىزى جايلى الدە بىردەڭەنى ورتاعا سالعانىمىزبەن كوبىندە ءوز باسىمىزداعى كەشۋلەر مەن جان-دۇنيەىمىزدى اڭىس ەتەمىز. قالادا ءبىزدىڭ جەكە باسىمىزدان وزگە وزەك بولمايدى.
ەندەشە، 1972-جىلى ناۋرىزدىڭ الدە ءبىر كۇنى ساباقتان قاشىپ، الگى ەسكى كەمەگە وتىرىپ، قىزىل مۇيىستى بويلاپ راينبوعا بارعاندا ىستامبۇلدىق باۋىرلاستارمەن ەتەنە بولۋ تۇيسىگى قايدان پايدا بولا كەتتى ەكەن؟ مۇمكىن، ءوزىمدى ءوزىم يلاندىرماق بولدىم با. قالانىڭ “عازالىمەن” سالىستىرعاندا جەكە باستىڭ ۋايىمى، سۋرەت سالۋعا قىزىعۋ، مەيلى ءومىر بويى قىزىعايىن الدە ماقۇرىم بولايىن ءبارى دە تۇككە تۇرمايدى. بۇرىنعىدان بەتەر تاۋى شاعىلىپ، توزىعى جەتىپ، قاسىرەتى قالىڭداعان ىستامبۇل مەنى قايعى-مۇڭنان ايىقتىرىپ جىبەردى. دەسەدە بىلايشا بايىمداۋ تۇركيا مەلودىرامماسىنىڭ كەبىن كيەر ەدى. بەينە فىلىمنىڭ باسىنداعى تاعدىر تالكەگىنە توزە الماي، تىرشىلىك پەن ماحابباتتان ۋاز كەشكەن باس كەيىپكەر سياقتى قالانىڭ قاسىرەتىن ءوز قايعىسىمەن ۇعىندرۋ جارامايدى. شىنىن قۋعاندا ۇيدەگىلەر مەن دوستارىمنىڭ ەش قايسىسى دا مەنىڭ اقىن ءارى سىزۋشى بولسام دەگەن تىلەگىمدى قاپەرىنە العان ەمەس. قالاداعى اقىن،سىزۋشىلار جايلى ايتار بولساق، ولاردىڭ باسىم كوبى باتىس ەلدەرىنەن كوز المايدى، ءوز قالاسىنا نەمقۇرايدى قاراپ، ترامۆاي مەن جالات كوپىرىنىڭ ۇستىندەگى بانك جارناماسى سياقتى زاماناۋي دۇنيەگە شاما-شارقىنشا بەيىمدەلەدى. ءوز باسىم قالانىڭ ايبىندى “عازالىنا” ءالى دە بولسا ادەتتەنە الماي كەلەمىن. ،كوڭىلىم بالا سەكىلدى شات-شادىمان بولعاسىن، ونىمەن ارالىعى ەڭ الىس ادام مەن عانا شىعارمىن. مەن ونىڭ ارمانىن ايالاعان ەمەسپىن؛ ءءىشىم الدە نەنى سەزە قالعاندا كەرى باعىتقا بەزەم دە، ىستامبۇلدىڭ “اسەم الپەتىنە” تاسالانام.
ءبىز نەگە جان داۋاسىن قالادان ىزدەيمىز؟ مۇمكىن، ءوز قالامىزدى بەينە جانۇيامىزداي سۇيەتىن شىعارمىز. ءبىراق، قالانىڭ قاي بولەگىن ، نەلىكتەن سۇيەتىنىمىزدى ويلاعانىمىز ءجون.
كەمە حاسكويگە تاياعاندا مۇڭايا ويعا باتتىم. ءمۇبادا، مەن ءوزىمدى وسىناۋ قالامەن ەت پەن تەرىدەي ەتەنە سەزىنگەن بولسام ، ونداعى سەبەپ ونىڭ ماعان سىنىپتاعىدان دا تەرەڭ ماعلۇمات پەن اسەر سيلاعانى دەر ەدىم. كەمەنىڭ دىرىلدەگەن تەرەزەسىنەن توزىعى جەتىپ ەسكىرگەن اعاش ۇيلەردى، تاسباۋىر ۇكىمەتتىڭ تەپەرىشىندە جارتىلاي تاستاندىعا اينالعان فەنەلدەگى گرەكتەر رايونىن؛ قۇرىلىس قيراندىلارىنىڭ ورتاسىندا تۇنەرگەن بۇلتتارمەن استاسىپ تىپتەن ءتىلسىم سەزىلەتىن توپكاپي ەمپاراتور سارايىن، سۇلەيمەن مەشىتىن سونىمەن بىرگە ىستامبۇل جوتالارىن، مەشىتتەر مەن شىركەۋلەردىڭ سۇلباسىن كورىپ كەلەمىن. ەجەلگى تاستار مەن اعاش ۇيلەردىڭ
اراسىندا تاريح پەن قيراندىلار توعىسىپ، ەسكى جۇرتتان ءنار العان تىرشىلىك ، تاريحقا جاڭاشا عۇمىر سيلاعانداي. زاۋدەعالام، مەنىڭ سىزبا جونىندەگى وشۋگە اينالعان ماحابباتىمنان قايىر بولماسا، وندا قالاداعى كەدەيلەر رايونى قالايدا مەنىڭ “ەكىنشى الەمىم” بولۋعا دايار ەدى. مەن وسىناۋ تاماشا دۇربەلەڭگە تيەسىلى بولۋدى قانشاما كوكسەدىم دەسەڭىزشى! بەينە ءوز قيالىما ماستانىپ، سوسىن اجەمنىڭ تۇراعى مەن ءمان-ماعناسىز مەكتەپتەن قاشىپ شىققانىم سياقتى، ەندى ارحيتەكتۋرادان ابدەن مەزى بولىپ، ىستامبۇلعا قۇلاي بەرىلدىم. ءسويتىپ، بىردەن بويىم سەرگىپ، ىستامبۇلدىڭ ايبىندى دا اسەم “عازالىن” ارقالاۋعا قايىل بولدىم. ويتكەنى ول جازمىشتىڭ ماڭدايعا جازعان “عازالى” ەدى.
مەنىڭ رەال دۇنيەگە قۇرى قول قايتقان كەزدەرىم تىم از. اينالىستان قالعان، تەلەفون شالۋعا جۇمسالاتىن ارانىڭ تىسىندەي جارماقتاردى نەمەسە دوستارىما ازىلدەپ ايتا جۇرەتىن“وكشەلىك پەن بوتەلگەنىڭ اۋزىن اشاتىن اسپاپ” تاقىلەتتەس نارسەلەردى، كەيدە مىڭ جىلدىق ەسكى جامبىلدان ومىرىلىپ تۇسكەن كەرپىش سىنىقتارىن، شار روسسيانىڭ قاعاز اقشالارىن الا كەلەمىن. بۇلار قالاداعى ءار ءبىر كونە بۇيىمدار دۇكەنىنەن كوپ تابىلاتىن. 30 جىل بۇرىن كۇيرەگەن ءمالىم سەرىكتەستىكتىڭ ءمورى، كوشە بويىنداعى جايمالاردىڭ كىر تاسى، ءار جولى دەرلىك ەرىكسىز ات باسىن بۇرىپ ساتىپ الاتىن ارزان باعالى ەسكى كىتاپتار...ىستامبۇلعا قاتىستى كىتاپ-جۇرنالدارعا ابدەن ىقىلاسىم اۋدى. كەزكەلگەن ۇلگىدەگى باسىلىمدار، باعدالاما، ۋاقىتناما، بەلەت دەيمىسىڭ بارلىعى دا مەن ءۇشن قۇندى ماتەريال ەدى. سوسىن ولاردى جيناۋعا كىرىستىم. دەسەدە بۇل نارسەلەردى ماڭگىلىك ساقتاي الماسىمدى بىلەمىن، ءبىراز ۋاقىت ەرمەك قىلعان سوڭ ۇمىتىپ تا كەتتىم. ءسويتىپ قاشاندا قاناعاتتانۋدى بىلمەيتىن الاسۇرعان ساقتاۋشى نەمەسە كىچيۋ سياقتى جان-تانىمەن بەرىلگەن بىلىمدار كوللەكتور بولا الماسىما كوزىم جەتتى. العاشىندا، وسىنىڭ ءبارى اقىرى ۇلكەن ىسكە ۇلاسادى، ءبىر نەمەسەءبىرسىپىرا سىزباعا، ياكي ءوزىم وقىپ جۇرگەن تولىستويدىڭ، دوستويوۆيسكي مەن توماس ماننىڭ شىعارمالارى تەكتەس رومانعا اينالادى دەپ ىشتەي مارسيعانىم بار-دى. كەيدە ءار ءبىر عاجايىپ ەسكەرتكىشتى جويىلعان ەمپەريا مەن تاريح سوراپتارىنىڭ جىر تىلىندەگى قاسىرەتى كەرنەگەندە مەن ءوزىمدى وسىناۋ قالانىڭ سىرىن بىلەتىن جالعىز ادامعا بالايمىن. التىن مۇيىستەگى كەمەنىڭ تەرەزەسىنەن تىستاعى كورىنىستى تاماشالاپ تۇرىپ وسىنداي قيالعا شومدىم. قۇشاعىمداعى قالا مەنىڭ مەنشىگىمدە، ەش ۋاقىتتا ەش ادام وعان ءدال قازىرگى مەن قۇساپ قاراعان ەمەس.
الگىندەي ولەڭ سارىنداس جاڭاشا تانىمعا توقتاعان سوڭ بۇرىنعىدان دا كوكىرەك تولى ىنتامەن قالاعا بايلانىستى بارلىق نارسەنىڭ ىزىنە ءتۇستىم. وسىنداي كوڭىل كۇيمەن قابىلدانعان كەز كەلگەن قۇبىلىس، ءار قانداي ماعلۇمات، ءار ءبىر مۇراعات تۇگەلدەي ونەر تۋىندىسى سەكىلدى. جەلپىنگەن كوڭىل كۇيىم باسىلماي تۇرعاندا مىناۋ ءبىر كادۋەلگى ءىستى، الگى تەرەزەسى دىرىلدەگەن كەمەنى جازباسىما لاجىم قالمادى.
كەمەنىڭ اتى “كوكەتاس”. 1937-جىلى ءىنى-قارىنداس ىسپەتتى “ساليە” دەگەن كەمەمەن بىرگە قىزىل مۇيىستەگى حاسكوي كەمە زاۆودىندا جاسالعان. ولارعا ورناتىلعان ەكى ماتور 1913-جىلى ءوندىرىلىپ، حيلمي پيززانىڭ يەلىگىندەگى “نيمتۋلا” اتتى كوشپەلى كەمەدەن قايتارىپ الىنسا كەرەك. دەمەك، دىرىلدەگەن تەرەزەدەن ماتوردىڭ كەمەگە ىلايىق ەمەس ەكەنىن تۇسپالداۋعا بولاما؟ وسىنداي ۇساق-تۇيەك بۋىندار ماعان ءوزىمنىڭ راسىندا ىستامبولدىق ەكەنىمدى سەزىندىرىپ قانا قويماي، قايعى-مۇڭىمدى دا بۇرىنعىدان بەتەر قالىڭداتا ءتۇستى. مەن راينبوعا جەتكەندە كەمەدەن ءتۇسىپ قالدىم. ودان كەيىن دە “كوكەتاس” جيىرما جىل جۇمىسقا جەگىلىپ، 1984-جىلى عانا ەڭبەگى اقتالىپ، ەڭكەسى شەگىندى.
ساياحاتتان الا كەلگەن نارسەلەرىم، ءوزىمدى ءوزىم “اداستىرۋ” نيەتىم، بىرنەشە ەسكى كىتاپ، تەلەفون كارتوشكاسى، ەسكى كارتپوستال، شاھارعا بايلانىستى سىبىستار... بارلىعى دا سەيىل-سەرۋەنىمنىڭ “ ناق تا شىنايى” بولعانىن داۋسىز دالەلدەيدى. بەينە كولريج كەيىپكەرىنىڭ ويانا سالىپ تۇسىندەگى روزانى ۇستاپ جاتقانى سەكىلدى بۇل نارسەلەر كىشكەنە كەزىمدە كوڭىلىمدى كونشىتكەن ەكىنشى الەمگە ەمەس، قايتا جادىمداعىلاردى جاڭعىرتقان رەال دۇنيەگە تيەسىلى.
“كوكەتاس”كەمەسىنەن تۇسكەن تۇسىم راينبو بولاتىن. گاپ التىن ءمۇيىستىڭ تۋ باسىنداعى مۇكامال قورجادان قاراماققا زارەدەي شىنايىلىق بىلىنبەيدى. مازمۇن، سىر، ءدىن، كورىك تۇرعىسىنانءتىلسىم شىعىستىڭ ۇشقىر قيالى ەسەبىندەگى قورجا اجەپتاۋىر كەمەل بەينەسىمەن، قۇددى بوگدە جاننىڭ كورگەن تۇسىندەي بولىپ، قالادان شەتكەرى ەڭسە كوتەرگەن تۇركياداعى الدە ءبىر يسلام ءشاريعاتىنىڭ ديسني باقشاسىنداي كورىنەر ەدى. سوندا قالاي، ورنى كونە جامبىلدىڭ سىرتىنا سالىنعاندىقان بيزانىستىڭ ىقپالىنان ءارى وزگە رايونداعى سياقتى جىك-جىك دۇربەلەڭنەن اۋلاق بولعانى ما؟ الدە بيىك-بيىك جوتالارعا بايلانىستى بۇل ارانىڭ كەشى ەرتە باتاما؟ نەمەسە ءدىن مەن مەتافيزيكانىڭ سىپايىلىعىنا وراي شاعىن قۇرىلىستارىن بۇزباي، ىستامبۇلمەن ايىرماشىلىعىن، وزىندەگى كۇردەلى كۇشتى، ياعىني شاڭ-توزاڭ،تات،تۇتەك، قيراندى، بىلعانىشتان جيعان كۇش-قۋاتىن ساقتاپ قالۋعا بەكىندى مە ەكەن؟ راينبو باتىس ەلدەرىنە وسىنشاما جاقىن شىعىس رۇياسىمەن(ءتۇس) ءار ءبىر ادامنىڭ ماحابباتىنا شىنىمەن بولەنە الاما؟ ۇنەمى باتىس دۇنيەسىنىڭ جانە باتىستانعان ستامبۇلدىڭ ءتيىمدى جاقتارىن قابىلداۋمەن قابات قالا وزەگىمەن، ۇلىقتارمەن، مەمىلەكەت ورگاندارىمەن جانە قۇرىلىستارمەن ارالىق ساقتاي الاما؟ مىنە بۇل لوتتيدىڭ (فرانسۇز جازۋشىسىPierreLoti -اۋد) وسى جەردى ۇناتىپ، اقىرى وسىندا تۇراقتاپ قالۋىنا سەبەپ بولدى. ويتكەنى بۇل ارا بۇلىنبەگەن، شىعىستىڭ ناعىز مۇكامال وبىرازى. راينبوعا كەلگەن سوڭ التىن مۇيىستەگى قيراندى مەن تاريحتان وربىگەن ءتاتتى مۇڭ جەلمەن بىرگە سەيىلىپ كەتتى. مەن ىستامبۇلدى سۇيەتىنىمدى، ونىڭ قيراندىلارىن دا، “عازالىن” دا، سوناۋ كەزدە تيەسىلى، سوڭىرا كوز جازىپ قالعان اتاق-داڭقىن دا سۇيەتىنىمدى بىرتىندەپ اڭعارا باستادىم. سونىمەن، ءوزىمدى ءوزىم ىنتالاندىرۋ ءۇشىن راينبوعا قوش ايتىپ، وزگە وڭىرلەردى ارالاۋعا، ەسكى جۇرتتاردى ىزدەۋگە اتتانىپ كەتتىم.


2012-جىلى 10-جەلتوقسان، بەيجيڭ

中央广播电视总台 央广网 版权所有

التىن مۇيىستەگى كەمە

جازۋشى بىرنەشە مارتە فرانسيا، انگىليا، يتاليا قاتارلى ەلدەردىڭ حالقارالىق ادەبي سيلىقتارىنا يە بولدى. 2006-جىلى نوۆەل ادەبيەت سيلىعىن ەنشىلەردى