ينفورماتسيا اشكەرەلەۋ: mzjubao@cnr.cn

ادەبيەت ارناسى

قيسىنسىز تىركەستەردەن اۋلاق بولايىق

来源:جۇڭگو قازاق راديو تورابى     |责编:达吾力别克 |     发布日期: 2020-06-10 18:44

ءمۇتان سىدىق ۇلى


مەن اۋدارما شىعارمالاردان جانە ءتۇرلى باسىلىمداردان جيناپ العان كەيبىر قيسىنسىز تىركەستەردى مىسالعا الۋ ارقىلى وي ايتۋدى ءجون كوردىم. مۇنداعى مىسالداردىڭ قايدان كەلگەنىن اشىق ايتىپ، اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەپ بەرۋ ىڭعايسىز ەكەنى داۋسىز. ماقسات ــ ءتىل قولدانۋدى جاقسارتۋ، مىسالدى اينا ەتۋ بولعاندىقتان، قايدان، كىمنەن شىققانى ماڭىزدى ەمەس. ماڭىزدىسى ــ قازاق ءتىلىن دۇرىس قولدانۋ ماسەلەسى. ءتىل قولدانۋ ماسەلەسى كوپ ايتىلسا دا، كەي اۆتورلار جاعىنان ءالى دە ەلەۋسىز سانالىپ كەلەدى. باسا ايتار ءبىر ءسوز ــ شينجياڭ قازاقتارىنىڭ ۇلتتىق ءتىلىن قولدانۋى وتە جاقسى. بۇل جالپى جاقسى جاعداي. ءبىراق ءىشىنارا ورىن تەۋىپ وتىرعان ماسەلەلەردى دە ەلەپ – ەسكەرگەنىمىز ءجون.


سول ءبىر كىتاپتا: «اسپانعا بوي ۇرعان قۇرىلىس» دەيدى. مۇنان ءبىر قۇرىلىس (ءيا، قابات ءۇي) اسپانعا ۇرىلىپ تۇر، دەگەن ۇعىم شىعىپ تۇر. اسپاننىڭ قاي جەرىنە، قالاي ۇرىلىپ تۇرعانى بەلگىسىز. ءبىزدىڭ ۇعىمىمىزدا اسپان دەگەنىمىز- شەكسىز كەڭ بوستىق. قانات ءبىتىپ ۇشىپ بارسا دا، قۇرىلىستىڭ ۇرىلۋى مۇمكىن ەمەس. تاعى بىردە: «بولجامپازدىعىنا قول قويدىم»- دەيدى. ونىڭ بولجاعان بىردەڭەسىنە قاعاز جازىپ قول قويىپ بەرگەنى سياقتى ۇعىم شىعىپ تۇر. ايتپاقشىسى ــ ونىڭ بولجامپازدىعىنا مويىنسال بولدىم، دەگەن ءسوز بولسا كەرەك. مۇنى نەگە وسىلاي ءتۇزۋ سويلەمەگەنىنە تاڭ قالاسىڭ. ەندى ءبىر جازبادا: «ايەلدەردىڭ ءبارى ويناقتاعان» دەيدى. ايەلدەردىڭ ءبارى ويناقتايتىن جاس لاققا ايلانىپ كەتكەن بە؟! تەكس مازمۇنىنا قاراعاندا، ايتپاقشى ءسوزى: ايەلدەر ويناقىلانا بيگە باستى، دەگەن ءسوز بولسا كەرەك. تاعى: «كەيدە ادامدار دەربەس كەڭىستىكتى قاجەت ەتەدى. باقشا كەڭىستىگىن ارالادىق. تاۋدىڭ استىڭعى كەڭىستىگىنەن، جوعارى كەڭىستىگىنە ماشينامەن زىرلاتتىق» دەيتىن سويلەمدەر دە بار. تەكستە ايتىلۋىنشا بولعاندا، ولار كەڭىستىككە ۇشاق نەمەسە شارمەن بولسا دا ۇشپاعان. باقشا مەن تاۋ بەتكەيىن جاياۋ جانە ماشينامەن ارالاپ ساياحاتتاعانى ايتىلعان. «تاڭىرگە سيىناتىن دوڭگەلەك ءتاڭىر ورنى» - دەلىنگەن تاعى بىردە. بەينە، ءبىر ءتاڭىر تاعى ءبىر تاڭىرگە سيىناتىن ورىندى ايتىپ تۇرعانىنداي ماعىنا شىعىپ تۇر. سونداعى تەكس مازمۇنى بويىنشا، بۇل ءسوزدىڭ دۇرىسى: شىركەۋدەگى تاڭىرگە سيىناتىن دوڭگەلەك ءپىشىندى ورىن. دەگەن ءسوز بولسا كەرەك. «ارتىنا قالىڭ قار باساتىن تاۋ سىلەمى»- دەيدى. بەينە، تاۋ ارتىنا قالىڭ قاردى باسىپ الىپ كەتىپ بارا جاتقانداي ايتىلعان. ايتپاقشىسى ــ ارت جاعىن قالىڭ قار باسىپ جاتقان تاۋ سىلەمى – دەگەن ءسوز ەكەنى بەلگىلى. «قابىرى ءدوڭ ءشوپتىڭ استىنا قويىلعان» - دەگەن ءبىر قيسىنسىز تىركەس تاعى بار. مازمۇنىنا قاراعاندا، قاۋلاپ وسكەن قالىڭ ءشوبى بار ءدوڭ استىنداعى قابىرعا قويىلعان دەمەكشى. «تاريحي قۇرىلىستار باس كوتەرگەن» - دەيدى. بۇرىن جاتقان قۇرىلىس بەينە جاندى ادامشا باسىن كوتەرىپ قاراعان ءتارىزدى ايتىلعان. سونىمەن تاعى: « قۇرىلىستاردى ءبولىپ شىققان ۇزىندى – قىسقالى كوشەلەر»- دەپ جازىلعان. تاعى ءبىر جازىلىمدا: «بۇل ارۋ بيازىلىقپەن بوي سوزىپ قويعان ەدى» - دەيدى. ايتپاقشىسى: بۇل قىز بويجەتىپ، ناعىز ءبيازى ارۋدىڭ ءوزى بولىپتى، – دەمەكشى. مۇنى دا مازمۇنىنان جورامالداپ ۇعاسىز. تاعى ءبىر اۋدارمادا: «اناۋ ءشوپ ۇستىندەگى قوڭىر تەرى بويجەتكەن»،- دەيدى. مازمۇنىنا قاراعاندا: كوگال ۇستىندە قارا قوڭىر ءجۇزدى ءبىر بويجەتكەن وتىر، – دەمەكشى. تاعى ءبىر قىزىعى: «شاپشىپ شىققان تەردىڭ ءيىسى»،- دەيدى. بەينە، ادام تەرى اساۋ اتقا اينالىپ تىك شاپشىپ تۇرعان سەكىلدى. قويشى، ايتەۋىر، مۇنداي سوزدەر تىزە بەرسەك ءالى دە كوپ. دۇرىس سويلەمگە اينالدىرىپ جازۋدىڭ ءوزى ــ قازاق ءتىلىن اۋدارىپ قايتا جازىپ شىققانمەن تەڭ. بۇنىڭ ءبارى دە اۋدارما شىعارمالاردا كورىلگەن قاتەلىك. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: اۋدارماشى حانزۋ تىلىنە قانشا جۇيرىك بولعانىمەن، قازاق ءتىلىن بىلمەسە نەمەسە شالا بىلسە، مانتىرەگەن ماڭگۇرتپەن تەڭ. كەمىندە قازاق ءتىلىن بەس جىل ۇيرەنبەسە، كوركەم ادەبيەتتىڭ اۋدارماشىسى بولا المايدى. وسىندايدا ءبىر اقىن اعامىزدىڭ «قازاق تىلىمەن قىرىق جىل شىعارما جازسام دا، شەت - شەگىنە جەتە العامىن جوق» - دەگەنى ەسكە ورالادى. بۇل قازاق ءتىلى ءتىلسىم ءتىل دەگەندىك ەمەس، وزىندىك قىر- سىرى مول دەگەندىك. حانزۋ تىلىنە وتە جەتتىك قازاق بولعانىمەن، قازاقتىڭ ءتىل – ادەبيەت عىلىمىن بىلمەسە، اۋدارماشى بولا المايدى. قازاق ءتىل – ادەبيەتىنىڭ ءوزى سان سالانى قامتىپ جاتقان ۇلكەن عىلىم ەكەنى ەسكەرىلۋى كەرەك. جوعارىداعى ماڭگۇرت سويلەمدەر قازاق ءتىل – ادەبيەتىنەن ساۋاتى جوق ادامنان شىققاندىعى بەلگىلى.


ەندىگى ءبىراز سوزدەردى قازاق ءتىلىنىڭ قاراپايىم قاعيدالارى نەگىزىندە ايتقانىمىز ورىندى بولار. سويلەم قۇراۋداعى شاتاستىقتىڭ كوپ كەزىگەتىن ءبىر ءتۇرى: قازاق تىلىندەگى ءتورت ءتۇرلى جالعاۋدى دۇرىس قولدانباۋ. ەڭ كەمىندە، قازاق ءتىلىنىڭ سويلەم قۇراۋ داعدىسىن بىلمەۋ. بۇلار: كوپتىك جالعاۋ، تاۋەلدىك جالعاۋ، سەپتىك جالعاۋ، جىكتىك جالعاۋ. مۇندا كوبىرەك كوزگە ءتۇسىپ جۇرگەن كەمشىلىك ــ كوپتىك جالعاۋ جالعانبايتىن سوزدەرگە كوپتىك جالعاۋ جالعاۋ. مىسالى، بۇقارا، حالىق، قۇم، شاش، سۋ، ت. ب. سويلەم بويىنشا الساق: «بۇقارالاردىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋ ءۇشىن اتتاندى» - دەلىنگەن. «بۇقارا تۇرمىسىن»،- دەپ جازسا دا كوپتىك ماعىنا بەرەدى. تاعى بىردە «حالىقتاردان حال سۇرادى» - دەپ جازىلعان. تاعى ءبىر اۋدارما كىتاپتا: «ەلدەر وعان سەنگىسى كەلمەدى» - دەپ كوسكەن. ەل دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى جەكە تۇرعاندا كوپتىك ماعىنا بەرەتىندىكتەن، بۇلايشا كوپتىك جالعاۋىن جالعاۋ قاجەتسىز. «بۇل وتباسىنىڭ 9 ۇلدارى بار» - دەگەن. مۇنى 9 ۇلى بار دەسە دە كوپتىك ماعىنا بەرەدى. داعدىلى ءتىل قولدانىلىمىنا ۇيلەسەدى. «ءبىر قىزىمنان ءبىر قىزىم سوراقى» دەگەندەيىن، «بۇل ادامنىڭ بەتتەرىنە بىرىسقان تەرى تۇسە باستاعان» دەگەن سويلەم دە جارىققا شىققان. ءسوز جۇلگەمىز كوپتىك جالعاۋ جالعانبايتىن، ءوزى كوپتىك ماعىنا بەرەتىن سوزدەر تۋرالى بولعاندىقتان، بۇل سويلەمدەگى «بەتتەرىنە» دەگەن ءسوز قاتە قولدانىلعان. بەينە ءبىر ادامدا بىرنەشە بەت بولاتىنى سياقتى ۇعىم بەرگەن (بەتىنە اجىم تۇسە باستاعان دەپ ايتۋدى بىلمەي، «بىرىسقان تەرى تۇسە باستاعان» دەپ ايتقان). ەندى ءبىر جازبادا: «ءبىز استىڭعى قاباتتان جازۋشىنىڭ تۋىندىلارىن كوردىم»،- دەپ الىنعان. بۇل سويلەمدە ەكى ءتۇرلى جالعاۋ قيىسپاعان. مۇنداعى «ءبىز» دەگەن ءسوز جىكتىك جالعاۋدىڭ كوپشە ءتۇرى. «كوردىم» دەگەن ءسوز تاۋەلدىك جالعاۋدىڭ ءبىرىنشى جاعى. بۇل سويلەم ءبىرىڭعاي جىكتىك جالعاۋدا، نە بولماسا ءبىر ىڭعاي تاۋەلدىك جالعاۋدا تۇرۋعا ءتيىس. مىسالى، ءبىز استىڭعى قاباتتان جازۋشىنىڭ تۋىندىلارىن كوردىك، - بولىپ ايتىلۋى كەرەك ەدى. نە بولماسا، مەن استىڭعى قاباتتان جازۋشىنىڭ تۋىندىلارىن كوردىم،- بولىپ جازىلۋى كەرەك ەدى. مىنە وسىنداي جالعاۋلاردى دۇرىس تۇسىنبەۋدەن، دۇرىس جالعاماۋدان ۇعىم شاتاستىعى كەلىپ شىققان. اسىلىندە، قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىم داعدىسىنا قانىق ادام، گرامماتيكالىق ەرەجەلەر مەن قاعيدالاردى بىلمەسە دە، قازاق ءتىلىن دۇرىس قولدانا الادى. ال كوركەم ادەبيەتتىڭ اۋدارماشىسى بولاتىن ادام، ءسوزسىز، قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكالىق نەگىزگى قاعيدالارىنان ءبىلىمى بار ادام بولۋى كەرەك. ايتپەگەندە، ۇعىم شاتاستىعىن تۋدىرادى دەپ كەسەتە ايتۋعا بولادى. بۇل قاتاڭ تالاپ قويۋ ۇردىسىنە دە ۇيلەسەدى.


ءتىل قولدانىلىمىنداعى ەندى ءبىر كوبىرەك كوزگە شالىنىپ جۇرگەن ماسەلە ــ ءسوز تابىنىڭ ەتىستىك شاقتارىن دۇرىس ايىرا الماۋ، دۇرىس قولدانۋدى بىلمەۋ. ەتىستىكتىڭ شاقتارى دەگەنىمىز - ىستەلگەن نەمەسە ىستەلەتىن نەمەسە ىستەلىپ جاتقان ىستەردىڭ (قيمىل – ارەكەتتىڭ) مەزگىل ماعىناسىن بىلدىرەتىن سوزدەر سانالادى. ەتىستىكتىڭ شاقتارى: وتكەن شاق، وسى شاق، كەلەر شاق بولىپ ءۇش توپقا بولىنەتىنى باستاۋىش مەكتەپ وقۋشىلارىنا دا تۇسىنىكتى بولار. بۇعان قاتىستى قاتە سويلەمدەردى مىسالمەن ايتار بولساق، ءبىر اۋدارما كىتاپتا: «1534 - جىلى امەريكاعا پورتۋگوليالىقتاردىڭ كوشىپ كەلەتىن جىلى»،- دەپ جازىلعان. مۇندا كەلەر شاق پەن وتكەن شاق شاتاستىرىلعان. مۇندا الدە قاشان ءوتىپ كەتكەن ەسكى زامانعى ۋاقىت سان – سيفرمەن كورسەتىلىپ، وتكەن شاقتىق ماعىنا بەرىلىپ تۇر. سولاي بولا تۇرسا دا «كوشىپ كەلەتىن جىلى» دەپ، كەلەر شاقتىق ماعىنا بەرىلگەن. سويلەم ءوز – وزىنە قايشى كەلگەن. وسى سياقتى تاعى ءبىر اۋدارمادا امەريكالىق ءبىر ءانشىنىڭ 1970 – جىلى جەكەلىك ۇشاق ساتىپ العانى ايتىلعان. سويتە تۇرىپ، تەكستىڭ اياق جاعىندا: «سولاي، ول ءبىر ۇشاق ساتىپ الادى دا، ءۇي ىشىمەن قۋانىشقا ورتاقتاسادى» دەلىنگەن. مۇندا «ۇشاق ساتىپ الادى» - دەپ، كەلەر شاق كورسەتىلگەن. تاعى ءبىر اۋدارمادا: «ويلاماعان جەردەن كەننەدي قايتىس بولادى»،- دەپ جازعان. بۇل سويلەم ماعىناسى بويىنشا بولعاندا، كەننەديدىڭ ويلاماعان جەردەن قايتىس بولاتىندىعى دانىشپاندىقپەن بولجانىپ تۇر. مۇنداعى «كەننەدي» دەگەنى ادام اتى بولىپ، امەريكانىڭ اتاقتى زۇڭتۇڭى ەكەن. تۇتاس تەكست مازمۇنىندا ونىڭ قاستاندىقتان ەرتەدە قايتىس بولعانى باياندالعان. ءسويتىپ: «قايتىس بولدى مەن قايتىس بولادى» دەيتىن قاراپايىم سوزدەردىڭ ماعىناسىن ايىرماعان. قايسى اۋزىنا تۇسسە، سونى قولدانا بەرگەن. مىنە، مۇنىڭ ءوزى دە اۋدارماشىنىڭ قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىم زاڭدىلىعىنان ساۋاتسىز ەكەنىن كورسەتەدى. ەتىستىك شاقتارىنىڭ قولدانىم قاعيدالارىن ءبىر رەت وقىپ تا كورمەگەن ءتارىزدى. ءيا، مۇندايدان تاعى دا مىسال الىپ، سويلەي بەرسەك، ءسوزىمىز ۇزارا بەرمەك. قىسقالىق ءۇشىن، وسى ايتقانىمىزبەن بۇل جاعىن دا قويا تۇرالىق.


ءتىل قولدانۋداعى ەندى ءبىر ماسەلە ــ ءسوز - سويلەمدەر اراسىندا كەلەتىن جالعاۋ مەن جۇرناقتاردى ايىرماۋ. مىسالى، «بۇل اراعا ماشينامەندە، قايىقپەندە كەلىپ كورگەنمىن»،- دەپ بەرىلگەن كىتاپتا. اسىلىندە: «ماشينامەن دە، قايىقپەن دە»،- دەپ، شىلاۋ سوزدەر بولەك جازىلۋى كەرەك ەدى. اراسىنا ءۇتىر قويىلۋى دا كەرەك ەدى (تىنىس بەلگىلەرىنە قاتىستى ايتىلىمداردىڭ ءوزى ءبىر ماقالا بولاتىنداي. قازاق ءتىلى تىنىس بەلگىلەرىنە باي بولسا دا، كەي شىعارمالار كەدەي بولىپ، ءتورت - بەس تىنىس بەلگىسىمەن عانا شىعىپ ءجۇر. ولار: توشكى (نۇكتە)، ءۇتىر، سىزىقشا، سۇراۋ جانە لەپ بەلگىلەرى. باسقالارى ءوز ورنىنان قويىلماي ۇمىت قالعان. ت. ب). شىلاۋلار مەن جالعاۋلاردى تولىق ايىرا الاتىن بولۋ ءۇشىن، گرامماتيكالىق قاعيدالارعا نەداۋىر قانىق بولۋ كەرەك. قازاق تىلىندە قولدانۋىنا قاراي بىردە شىلاۋ، بىردە جالعاۋ، بىردە جۇرناق بولىپ كەلەتىن تۇلعالاس ارىپتەر وتە كوپ. بۇلاردى ايىرا ءبىلۋ ــ جازۋ ەرەجەسىنە دە سايادى. بۇلاردىڭ جاي ۇعىمعا دا، كۇردەلى ۇعىمعا دا جاتاتىن جەرلەرى بار. قازىرشە، وسىلاي قىسقا عانا اتاي كەتكەنىمىز دە ءجون بولار.


ءتىل تىركەستەرىندەگى تاعى ءبىر قيسىق قولدانىم ــ ەشقانداي ۇعىمى جوق ءسوز تىركەستەرىن قولدانۋ. مىسالى، «گيۋگونىڭ تاعدىرعا تابىنۋى» دەگەن ءسوزدى كورىپ بايىبىنا بارا المادىم. اۋدارماشى مۇندا «تاعدىر» تۋرالى ءبىر اۋىز دا تۇسىنىك بەرمەگەن. شىعارما مازمۇنىندا ايتىلۋىنشا، گيۋگو دەگەنى اتاقتى جازۋشى ەكەن، ونىڭ تاڭىرگە تابىنۋى دا كۇڭگىرت ايتىلعان. «تاعدىرعا تابىنۋ» دەيتىن ۇعىم قازاقتا بولىپ كورمەگەن نارسە. قازاقتاردا قۇدايعا تابىنۋ، تاڭىرگە تابىنۋ، ارۋاققا تابىنۋ، كۇن تاڭىرىنە، اي تاڭىرىنە تابىنۋ سياقتى ۇعىمدار بولعان. باسقا ۇلتتاردا دا وسىنداي ۇعىمدار بار. «تاعدىرعا تابىنۋ» دەگەننىڭ نە ەكەنىن وقىعان كىتاپتارىمنان دا كورگەن ەمەسپىن. سوزدىكتەردەن دە كەزىكتىرە المادىم. مۇنىڭ دۇنيەنىڭ قايسى ۇلتىندا، قايسى جۇرتىندا بار ەكەنىن دە بىلە المادىم. وسى ءسوزدى قولدانعان اۋدارماشىنىڭ ءوزى دە «تاعدىرعا تابىنۋ» دەگەننىڭ نە ەكەنىن، ونىڭ قايدا بولعانىن، نەندەي سالتى مەن ىرىمى بار ەكەنىن بىلمەسە كەرەك. مەنىڭشە، «تاعدىرعا تابىنۋ» دەيتىن نارسە دۇنيەدە جوق ۇعىم. ەندەشە، وسىنداي ەش ءمان - ماعىناسى جوق ءسوز تىركەسىن قولدانباعان ءجون.


ءتىل قولدانىمدارى جونىندە مىسال كەلتىرىپ ايتا بەرسەك، ءسوز كوپ. مۇنداي قاتە سوزدەر مەن سويلەمدەردى قولدانۋدىڭ كوكەسىن ــ توراپتاردان قازىر- اق تاۋىپ الاسىز. وندايدى تاۋىپ كورسەتۋ ــ ءبىز ءۇشىن ماقتان دا ەمەس. ال كەي ورىس قازاقتارىنىڭ قولدانعان سويلەمدەرىن كورگەندە، بىزدىكى الگى اۋدارماشى جازعانداي «ماشينامەن زىرلاتقانداي» بولسا كەرەك. قىسقاسى، ءتىلىمىزدى قاستەرلەپ، ءسوز - سويلەمدەردى دۇرىس قولدانۋعا كۇش سالايىق!

中央广播电视总台 央广网 版权所有

قيسىنسىز تىركەستەردەن اۋلاق بولايىق

مەن اۋدارما شىعارمالاردان جانە ءتۇرلى باسىلىمداردان جيناپ العان كەيبىر قيسىنسىز تىركەستەردى مىسالعا الۋ ارقىلى وي ايتۋدى ءجون كوردىم. مۇنداعى مىسالداردىڭ قايدان كەلگەنىن اشىق ايتىپ، اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەپ بەرۋ ىڭعايسىز ەكەنى داۋسىز. ماقسات ــ ءتىل قولدانۋدى جاقسارتۋ، مىسالدى اينا ەتۋ بولعاندىقتان، قايدان، كىمنەن شىققانى ماڭىزدى ەمەس. ماڭىزدىسى ــ قازاق ءتىلىن دۇرىس قولدانۋ ماسەلەسى.