ينفورماتسيا اشكەرەلەۋ: mzjubao@cnr.cn

ادەبيەت ارناسى

بالالار ويىنىنىڭ ماڭىزى مەن ءمانى

来源:جۇڭگو قازاق راديو تورابى     |责编:古丽美热|     发布日期: 2020-06-26 19:40




راحىمەتحان شوناي ۇلى 

<<جاس ۇرپاقتار قاشاندا ۇلتتىڭ ءۇمىتى، وتاننىڭ بولاشاعى، بالا-بولاشاق، اتا-بايتەرەك، بالا – جاپىراق>>-دەسە دانا حالىق. <<دۇنيە بىزدەردىكى ءارى جاستار سىزدەردىكى سايىپ كەلگەندە سىزدەردىكى>>. – دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن-دى كەزىندە ءتوراعا ماۋزىدۇڭ. <<بالا باقىتىمىز، ادام مىڭ جاسامايدى ۇرپاعى مىڭ جاسايدى، بالا ءتىلى بال>>،- دەپ كوسەگەمىزدى كوگەرتىپ مىڭ جاسار ۇرپاقتارىمىزدى ەرتەڭگى باقىتىمىزعا بالايتىندىعىمىزدا انە سوندىقتان بولسا كەرەك. ەندەشە ۇلى جۇڭحۋاداي قۇدىرەتتى وتان قۇشاعىندا، ءار ۇلت حالقىن ءبىرشاڭىراق استىندا تىعىز ىنتىماقتاستىرىپ، جاراسىمدى قوعام قۇرىپ ءار ۇلت حالقىمىزدى باياشات تۇرمىسقا كەنەلتكەن ج ك پ نىڭ ءدانىشپان باسشىلىعىمەن زور قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا قازاق بالدىرعاندارىمىزدا باسقا تۋىسقان ۇلت ورەندەرىمەن بىردەي دارەجەدە الاڭسىز ءبىلىم الىپ ەسەيىپ، ەرجەتىپ كەلەدى. پارتيانىڭ ۇلت ساياساتىنىڭ جەبەۋىندە شارۋاشىلىعىمىز بەن مادەنيەتىمىز كوركەيىپ، گۇلدەنىپ تاريحىمىزبەن بەيزاتتىق مۇرالارىمىز قورعالىپ قوس وركەنيەتىمىز كۇن سايىن قۇدىرەتتەنۋدە.

عىلىم – تەحنيكانىڭ كۇن سايىن ۇزدىكسىز العا باسىپ جاڭالانۋىمەن قوعامنىڭ ۇشقان قۇستان دا تەزدامۋىنىڭ ارقاسىندا قازىرگى قازاق بالالارىمىزعا جات، ولار ءۇشىن ءبىر ەرتەگى، اڭىزعا ايلانىپ بارا جاتقان جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ ءبىر تارماعى، ۇلتتىق بولمىس، بوگەنايىمىزدىڭ ايقىن تاڭباسى بولىپ، حالىقتىقءتۇس الاتىن بەي زاتتىق مادەني مۇرالارىمىزدىڭ ءبىرى – ەجەلگى قازاق بالالارى ويىندارى.

ەجەلگى قازاق بالالارى ويىندارىنىڭ بۇگىنگى ۇرپاق بولعان بىزگە جەتكەنى ونشا كوپ بولماسادا، سيپاتى، قارەكتىرى جاعىنان ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى. ماتەريالى وڭاي تابىلاتىن، قۇرىلىمى قاراپايىم بولعانىمەن، ءتۇرى، سانى جاعىنان ءبىر شاما مول، مازمۇنى باي بولعان قازاق بالالار ويىندارىنىڭ بۇگە-شىگەسى قاي-قاشاندا زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.

حالقىمىزدىڭ بالالار ويىندارى سيپاتى مەن قارەكتىرى، مازمۇنى مەن ادىستەمەلىلىگى، ماڭىزىمەن ءمان-ماعىناسى جاعىنان، ءوسىپ-وركەندەۋ مەزگىلىندەگى جاس جەتكىنشەك ۇرپاقتارىمىز جونىنەن باسەكەلىك قۋاتى ايقىن، ۆنيۆەرسالدىق تاربيەلىك مانگە يە. دەمەك، بۇندادا حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق سالت – سانا، ادەت – عۇرىپىمەن داستۇرلەرى بار.

قازاق حالقىمىزدىڭ بالالار ويىندارىنىڭ كەيبىرى وينالۋداعى ارەكەت ولشەمى، قاعيداسى، سيپاتىمەن حارەكتىرى، سونداي – اق ءمان – ماعىناسى جاقتاردان جىنىستىق ايىرماشىلىققا قاراي ۇلدار ويىنى، قىزدار ويىنى دەپ بولىنسە، كەيبىرى ۇلدارمەن قىزداردىڭ قاي-قايسسى دا ءبىر ىڭعاي ويناي بەرۋگە بولاتىن نەمەسە ۇل، قىز بالالار ارالاس ويناي بەرۋگە دە بولابەرەتىن ورتاق ويىن ءتۇرى بولىپ تا جىكتەلەدى. مىسالى: اسىق اتۋ باستىسى ۇل بالالاردى مەرگەندىككە، دالشىلدىككە، ەپتىلىككە باۋليتىن ۇلدار ويىنى بولسا، بەس تاس ويىنى، كلاس تەبۋ ويىنى، تاشان تەبۋ(كاللاڭ تەبۋ)ويىندارى دا سونداي قىز بالالار ويىنى، ال، التى باقان، كوز بايلاۋ، شەشەكە نەمەسە ايدى قارا، اق سۇيەك، سوقىرتەكە، شىت تاستاۋ، جاسىرىنباق، ءجىپ شەشۋ قاتارلىلار ءبىر ىڭعاي ۇلداردا ءبىرىڭعاي قىزداردا نەمەسە ۇل، قىز ارالاس ويناۋعادا بولاتىن ورتاق ويىن تۇرلەرى ەسەپتەلەدى.

<<بالاپان ۇيادا نەنى كورسە ۇشقاندا سونى الادى، كورگەن كورگەنىن ىستەيدى...>>،- دەپ تۇجىرىمداعان حالقىمىز، ۇلاعاتتى ۇرپاق تاربيەلەۋ ءۇشىن ۇرپاقتارىنا بەسىكتەن بەلى شىعار – شىقپاستان – اق، ادامگەرشىلىكپەن ادالدىقتىڭ، ىزگىلىك پەن ەڭبەكشىلدىكتىڭ، ەر جۇرەك تە قاجىرلىلىقتىڭ ۇلگى، ونەگەسىن مەيىلىنشە كورسەتەدى. سونىڭ اسەرىندە، حالقىمىزدىڭ بالالار ويىندارىنىڭ قاي ءتۇرى بولسىن بالالاردىڭ وي-ءورىس، كوڭىل كوكجيەگىن كەڭەيتىپ اقىل-ەسىن تولىقتىرىپ، ويلاۋ قۋاتىن ارىتتىرىپ، شارۋاشىلىقپەن كۇندەلىكتى تۇرمىس بارىسىندا ءار قانداي ءىس – ارەكەتتەرمەن ماسەلەلەرگە جان – جاقتىلى وي جۇرگىرتۋ، اناليز جاساۋ ءادىس-امالىن دامىتىپ قالماستان، ولارعا تۇرمىس كەشۋدىڭ الۋان ءتۇرلى ءجون – جوسىق، قاعيدالارىن، تىرشىلىك ەتۋدىڭ ۇتىمدى ءادىس-امالدارىمەن كەزدەسكەن ءتۇرلى كەدەرگىلەرمەن جاپا-ماشاقاتتاردى ونەر-ءبىلىم، اقىل-ايلامەن جەڭىپ الۋداعى وزگەشە ويلاۋ فورمالارىمەن زاڭدىلىقتارىنىڭ العاشقى قاعيدالارىن يشارالاۋ، نۇسقاۋ، بەينەلەپ كورسەتۋ ارقىلى بالالاردى زەرەك اقىلدىلىققا، قاجىرلى ەڭبەكشىلدىككە، ادالدىققا، ءمۇرالدى ادامگەرشىلىككە، ەپتى دە سەرگەكتىككە، ءادىسقوي شەبەرلىككە، قايتپاس قايساردا باتىلدىققا، مەرگەندىكپەن شىدامدىلىققا، جاسامپاز دا جالىندىلىققا باۋليدى. دەمەك، حالقىمىز ەجەلدەن بەرى بالالاردىڭ بارلىعىن، بۇكىلدەي وسى بالالار ويىندارىنىڭ وڭ ەنەرگيالىق قاعيداسى بويىنشا تاربيەلەمەگەن كۇننىڭ وزىندە، <<جاقسىلىقتان ۇيرەن، جاماندىقتان جيرەن>>-دەي وتىرىپ، قوعامداعى ۇنامسىزدىقتاردان بالالاردى قاتاڭ شەكتەپ، تەك، وڭ ەنەرگيا باعىشتايتىن ۇنامدى جاعىنداعى وزىق يدەيا، ۇتىمدى قاعيدالارمەن ءادىس-امالداردى، ۇزدىك ويلاۋ فورمالارىمەن قۇندى تاجىريبەلەردى بالالاردىڭ وزدەرىنىڭ ءىس جۇزىندىك ويىن ارەكەتتەرى ارقىلى سانالارىنا ءسىڭىرىپ، كوكەيلەرىنە ۇيالاتىپ، جاقسىلقتاردى تۇرمىس، تىرشىلىك بارىسىنداعى عادەتىنە العاشقى ادىمدا-اق قالىپتاستىرا باستايدى. مىنە، سوندىقتان، بۇنى بەلگىلى ماعىنادان العاندا، ءتالىم-تاربيە قۇرالى نەمەسە ۇلگى كوزى، ونەگە باسى،-دەسەك تە ارتىق كەتپەيتىندەيمىز.

مىسالى: كىشكەنتاي بالالاردى جۋاس تايعا، اتقا مىنگىزىپ ويناتۋ ارقىلى ولاردى جاسىنان جىلقىمەن ءۇيىرايقاس قىلىپ، جامان بولادى، وبال بولادى سىندى ەكى بولادى ارقىلى جىلقى مالىنا قاراتا ايتقاندا وعان ءتيمسىز، ۇنامسىز ارەكەتتەردى شەكتەپ، جىلقى مالىن ۇيلەسىمدى باعىپ، باپتاپ پايدالانۋمەن ونى ايالاپ، قادىرىنە جەتىپ قۇرمەتتەي ءبىلۋدىڭ جاي-جاپسارىن ەگجەي-تەگجەيلى تۇردە ءبىر جاعىنان قۇلاعىنا قۇيسا، ەندى ءبىر جاعىنان ءوزى باستاپ ىستەپ كورسەتىپ كوزىن قانىقتىرا ۇيرەتىپ، بالا كەزىنەن ات قۇلاعىمەن وينايتىن مىقتى، ەر جۇرەك، باپكەر، ەڭ بولماعاندا سەنىمدى شاباندوز بولۋعا باۋليدى.

ءارقانداي قازاق بالالار ويىندارىنىڭ باستالۋىنان اياقتالۋىنا دەيىن ءبىر-بىرىنە ۇقساي بەرمەيتىن وزىندىك قاعيدا، رەت-تارتىبىمەن ويناۋ زاڭدىلىقتارى، قاجەتتى ويىن قۇرالدارى، سونداي – اق ويىننىڭ مازمۇن ماعىناسىنا، ويىن قۇرالىنا، قاتىناساتىن ادامىنا، مەزگىل، مەكەنىنە بايلانىستى قويىلعان لايىقتى ات – ەسىمدەرى بار. ءار قايسى ويىندا ءوزارا باسەكەگە ءتۇسىپ ويىن ويناعان بالالاردىڭ جەڭۋ-جەڭىلۋىن بەلگىلەيتىن وزىنە ءتان ايقىن بەلگىلەمە، شارتتارى، سونداي-اق جەڭىلگەن بالامەن جەڭگەن بالا ورتاسىندا نەمەسە جەڭىلگەن بالامەن كوپشىلىك ارا جۇرىلەتىن (قارىز قايتارۋ قارەكتىرلى تولەم تولەۋ ۇتىلعان بالا ۇتقان بالاعا ويىن قۇالىنان بەرۋ ياكي باستاپقىداعى كەلىسىلگەن ويىن شارتى بويىنشا ۇتقان بالا ۇتىلعان بالانىڭ بەلگىلى سانداعى ويىن قۇرالىن زاڭدى تۇردە يەلەپ الۋ، ەسە قايتارۋ ياكي، جەڭگەن بالانىڭ كۇپايىن، نومەرىن قايتارۋ ەڭ بولماسا ونىڭ بوداۋىنا جەڭگەن بالاعا نەمەسە كوپشىككە ونەر كورسەتۋ، قايتا ويناپ ونەرىن اسىرىپ ۇتىلعان ويىن قۇرالىن قايتارىپ ۇتىپ الۋ) لايىقتى جولدارى بار.

ويىن شارتتارىمەن قاعيدا، تۇرلەرىنە قاراي ويىن ويناعان بالالاردىڭ ءبىر-بىرىنەن ونەرىن اسىرۋ ارقىلى ويىن قۇالدارىن ءبىر-بىرىنەن ۇتىپ، ۇتىسىپ الاتىن اسىق اتۋ قاتارلى ويىنداردان تىس، كەي ويىنداردا جەڭگەن بالالاردىڭ جەڭىلگەن بالالارعا سالاتىن شىتىراپ، پالى، تارتاتىن نومەرى نەمەسە ودان الۋعا ءتيستى بولعان نومەر، ەسەسىن كوبىنەسە كۇپاي دەپ اتايتىندىقتان، بالالار كوبىندە ءبىر – بىرىنە كۇپاي سالىپ وينايدى. ەگەر كۇپاي جەگەن بالا ونى سول كۇنى نەمەسە سول مايداندا قايتارا الماسا كەلەسى ويىن كەزەگىندە قايتارادى، ءتىپتى بولماسا ونىڭ ەسەسىنە كوپشىلىككە ءوزى بىلگەنىنشە ونەر كورسەتەدى نەمەسە جەڭۋشىنىڭ ياكي كوپشىلىكتىڭ باسقالاي تالابىن ورىندايدى.

شىت تاستاۋ ويىنىن مىسالعا الار بولساق:

كوپ بالا ءبىر- بىرىنەن بەلگىلى ارالىق تاستاپ اينالا قورالانىپ وتىرادى دا، ءبىر شىتتى باسقالارعا كورسەتپەي جۇمارلاپ ۇستاعان بىرەۋى كوپشىلىكتىڭ سىرتىنان ايلانىپ ءجۇرىپ نەمەسە جۇرگىرىپ باراجاتىپ، قولىنداعى شىتىن ەشكىمگە بايقاتپاي كەز كەلگەن ءبىر بالانىڭ ارتىنا تاستاي سالىپ ورنىنا بارىپ تەز وتىرا قالۋعا جالعاستى جۇگىرە بەرەدى. وسى كەزدە ارتىنا شىت تاستالعانىن بىلگەن بالا ۇشىپ تۇرەگەلىپ شىت تاستاعان بالانى قۋا جونەلەدى نەمەسە قۋىپ بارا جاتىپ ونى شىتپەن ۇرادى. ەگەر، قۋعىنشى بالا شىت تاستاپ قاشقان بالانى ورنىنا وتىرۋعا ۇلگىرتپەي قۋىپ جەتىپ ۇستاي السا نەمەسە شىتپەن ۇرا السا ونى جەڭگەن ەسەپتەلەتىندىكتەن، جەڭىلگەن بالا ونەر كورسەتەدى دە، جەڭگەن بالا شىتتى الىپ كوپشىلكتى ايلانىپ ويىندى جالعاستىرادى. ال، شىت تاستاي سالىپ ايلانا قاشقان بالا قۋعان بالاعا جەتكىزبەي بارىپ ورنىنا وتىرا قالسا جەڭگەن ەسەپتەلىپ ويىندى ءوزى جالعاستىرۋعا تۋرا كەلەدى. ونى قۋعان بالا جەڭىلگەن ەسەپتەلىپ كوپشىلىككە ونەر كورسەتەدى. بۇل كەزدە شەڭبەرلەنە وتىرعان بالالار كەيدە ءان ايتسا كەيدە ەرتەك، اڭگىمە، كۇلدىرگى ايتىپ وتىرسادا، شىت الىپ ايلانعان بالا ءان ايتىپ جۇرسەدە ۇندەمەي جۇرسەدە بولادى.

بۇل ويىننىڭ نەگىزگى ويىن قۇرالى كادىمگى شىت بولعاندىقتان شىت تاستاۋ ويىنى دەپ اتالادى.

شىت تاستاۋ ويىنى قاتارلى ءىشىنارا قىزىقتى ويىنداردى كىشكەنتاي ورەندەردەن تارتىپ، ۇلكەندى-كىشىلى كوڭىل اشۋ قيمىلدارىندا ەرەسەك بوز بالالارعا دەيىن ويناۋعا بولاتىندىقتان، بويجەتكەن قىز، ەرجەتكەن ۇل – جاس جىگىتتەر جونىنەن شىت تاستاۋ ويىنى ولاردىڭ ءبىر-بىرىنە ىڭكار كوڭىلىن ءبىلدىرىپ ءسوز بايلاسىپ، ماحاباتتاساتىن ورايى ەسەپتى. سوندىقتان، بوز بالالار جونىنەن ايتقاندا، شىت تاستاۋشى كوپشىلكتى ايلانىپ شىت تاستاۋ بارىسىندا، كوبىندە سول وتىرعانداردىڭ ىشىندەگى كوڭىلى تۇسكەن نەمەسە ءوزى ۇناتقان بىرەۋىنە تاستاۋ ارقىلى قيۋاسىن كەلتىرىپ وعان ءوز كوڭىلىن بىلدىرۋىنە وراي تابادى.

ەندەشە، حالقىمىزدىڭ قىزىقتى دا حيكىمەتتى الۋان ءتۇرلى بالالار ويىندارى ويىن ويناعان بالالارعا باستىسى ەستەتيكالىق ءلاززات باعىشتاپ، ولاردى شاتتىققا بولەپ رۋحاني تۇرمىسىن بايىتاتىن ءبىر مادەني كوڭىل اشۋ قيمىلى بولۋدان تىس، بالالاردى دەنە، دەنساۋلىق، ەڭبەك، اقىل-وي جاقتان شىنىقتىرىپ، ولاردىڭ جان-جاقتىلى تولىسىپ، شىرايلى دا شىمىر، قاعىلەزدە سەرگەك بولىپ شىڭدالۋىنا كوپ سەپتىگىن تيگىزەدى.

وينالاتىنءار ويىننىڭ وزىندىك ەرەجە، قاعيدا زاڭدىلىقتارىمەن باستى شارتتارىنا ساي، ويىن باستالىپ اياقتالعانعا دەيىنگى ەكى جاقتىڭ ارەكەتىنەن كەتكەن باستى اعاتتىقتاردان ونداعى ەكى جاقتىڭ ءبىرىن-ءبىرى جەڭۋمەن ءبىر-بىرىنەن جەڭىلۋدىڭ ولشەمى ياكي كۇپاي سانى جانە كەيبىراۋساي كەتكەن ارەكەتتەردىڭ ەسەپكە الىنۋ-الىنباۋىنىڭ باستى العى شارتتارى الدىن-الا اشىق ايتىلىپ، ەسكەرتىلىپ وتىرىلاتىندىقتان، ويىن باستان-اقىر سول كەلىسم بويىنشا جۇرگىزىلەدى. سوندىقتان، ويىن وينالىپ اياقتالعان ەڭ سوڭىندا قاي جاقتىڭ جىبەرگەن اعاتتىعى كوپ بولسا سول جاق-بالا جەڭىلگەن، ۇتىلعان ياكي كوبىرەك كۇپاي جەگەن بولىپ ەسەپتەلەدى. ال، ويىننىڭ جالپى بارىسىندا قاي جاق بەلگلەنگەن قاعيدا، شارتقا بويسىنباي وعان قيعاشتىق جاساسا نەمەسە شىداماستىق قىلسا ويىن بۇزعان ەسەپتەلىپ ونداي بالالار ەندىگى كەزەكتە ويىنعا قاتىناستىرىلمايدى.

مىنەكي، ۇلتتىق ەن، تاڭبا، بەلگى بوگەنايىمىزدىڭ ءبىرى ەسەپتى، قازاقى اتا داستۇرىمىزدەن تۋىنداپ، ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ كەلە جاتقان حالقىمىزدىڭ بالالار ويىندارى قاشاندا جوعارىداعىداي ماڭىزدى مانگە يە قاسيەتتەرىمەن قۇندى.

اۆتور:  كوكتوعاي اۋدانى قۋ ەرتىس قالاشىعىنان

中央广播电视总台 央广网 版权所有

بالالار ويىنىنىڭ ماڭىزى مەن ءمانى

بۇل ويىننىڭ نەگىزگى ويىن قۇرالى كادىمگى شىت بولعاندىقتان شىت تاستاۋ ويىنى دەپ اتالادى