نىعىمەت مىڭجاني باسقان جول
كەلۋقاينارى:جۇڭگو قازاق راديو تورابى |جاۋاپتى رەداكتور:داۋىلبەك | جاڭالانعان ۋاقىت:2017-07-13 14:28:00

 

 

    نۇرلان سارسەنبايەۆ 

    — نىعىمەت مىڭجانيدىڭ ءومىرى مەن شىعارمالارى تۋرالى 

    ءار ادامنىڭ ءومىر جولى — قىم – قۋىت كۇردەلى بۇراڭ تاعدىردى باستان كەشىرەدى. ءومىردىڭ ءوزى قيان – كەسكى باسەكە، تابىس كومبەسىنە جەتۋ – جەتپەۋ جەڭىس پەن جەڭىلىستى قامتىپ جاتادى. بايلىق پەن جوقشىلىق، ىزگىلىك پەن جاۋىزدىق، اقيقات پەن تەڭسىزدىك، شىن مەن جالعان، پاراسات پەن ناداندىق، باق پەن سور ادام بالاسىنىڭ باسىنا ەگىز قوناقتاپ الما عايىپ ءومىر سۇرەدى. ادام بالاسى ومىردە سان تاۋقىمەتتى تارتا ءجۇرىپ، ازاپ پەن اۋىر بەينەتتى جەڭىپ، كەزدەسكەن بوگەتتەردى بۇزىپ العا ىلگەرلەۋ رۋحى بولعاندا عانا ۇلكەن، ۇلكەن تابىستارعا جەتە الادى، ومىردە داڭعىل جول جوق، داڭعىل جول بولۋى دا مۇمكىن ەمەس.


ءبىز جۇڭگو تاياۋ زامان جانە قازىرگى زامان قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقان اعابۋىن عالىم، وقىمىستى، اقىن – جازۋشى، ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ ءومىر جولىنا ۇڭىلە زەر سالار بولساق ولاردىڭ ارماي – تالماي ىزدەنىس جاساپ، قان مەن تەرىنىڭ بوداۋى ارقىلى حالقىنا قادىر قىمباتى ارتىپ، مارتەبەسى بيىكتەپ، ەسىمى اڭىزعا اينالىپ، حالقىنا مول رۋحاني مۇرا قالتىرىپ، كەيىنگى ۇرپاقتاردىڭ ۇلگى، ونەگە الاتىن مىقتى تاربيەشىلەرىنە اينالعانىن اڭعارا الامىز.


    ال، ەندى وسى ماقالادا تىلگە تيەك ەتپەكشى بولعان حالقىمىزدان شىققان ارىستارىمىزدىڭ ىشىندەگى ءبىر ەگەيى، كورنەكتى ۋاكىلدەرىنىڭ ءبىرى — نىعىمەت مىڭجانيدىڭ باسقالاردان مارتەبەسى بيىك بولدى. اسىرەسە، كونە قوعام مەن جاڭا قوعامعا بىردەي قىزمەت اتقارعان ونىڭ ءومىر جولى باسقالاردان وزگەشە، تاعدىرى دا كۇردەلى، بەينەتتى دە ءبىر كىسىدەي تارتقان، اۋمالى – توكپەلى زاماندا وتكەن ءومىر ەدى.


    «تاريح پاتشاعا جازىلعان قوشامەت ەمەس، بىرەۋگە جوقتان قۇراپ جالا جابۋدا ەمەس. تاريحتى بۇرمالاۋ عىلىمدا دا، دىندە دە قىلمىس بولادى. ۇلى اداماردىڭ ايتقانىنداي، ومىردە قاتەلىك وتكىزبەيتىن ادام بولمايدى، ادام ولگەندە نەمەسە تۋماي تۇرعاندا عانا قاتەلىك وتكىزبەۋى مۇمكىن. نىعىمەت مارقۇمنىڭ دا ءوز ومىرىندە جازا باسقان كەزدەرى بولدى. وعان شىتىرمانى مەن شىڭىراۋى كوپ قانقۇيلى دا تۇرلاۋسىز ساياسات، قىرىن زامان سەبەپشى. ءبىراق، سونداي كۇردەلى جاعدايدا جانە كەيىنگى كەزدە حالىق ءۇشىن ىستەگەن ەسەلى ەڭبەكتەرى ونىڭ ناعىز حالىق ۇلى، ءبىتىمى بولەك دارا تۇلعا ەكەنىن ايگىلەدى»(1).


    نىعىمەت انە سونداي قىسپاعى كوپ، ۇستارانىڭ دۇزىندەي زاماندا قيىننان جول تاۋىپ العاشقى عىلمي زەرتتەۋ جۇمىسىن ءساتتى باستادى. ماشاقاتى مول، بەينەتى زور عىلمي زەرتتەۋ جۇمىسىن ءبىر ساتتە توقتاتقان جوق، قايتا كوز مايىن سارقىپ، جەيدەسىن تەرگە مالشىپ ءتىل، تاريح، اۋدارما، ادەبي جاسامپازدىق قاتارلى الۋان جاقتاردا ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرىپ، جارتى عاسىردان استام ۋاقىتتا مول جەمىس بەرىپ، جۇڭگو قازىرگى زامان قازاقتارىنان شىققان تۇڭعىش وقىمىستى، زيالىلار قوسىنىنىڭ ۇزدىك ۋاكىلى بولدى.


    ايگىلى عالىم، جازۋشى، قوعام قايراتكەرى سۇلتان جانبولاتوۆ اعامىز ۇلتىمىزدان شىققان ارداگەرلەر جايلى جازعان ءبىر ماقالاسىندا «مىنا ءبىر ورتاقتىق تايعا تاڭبا باسقانداي – اق ايقىن: بۇگىنگى بىزدەر كەشەگى سولاردىڭ ارقاسىندا، يىعىندا تۇرمىز. ءبىز ءۇشىن ولاردىڭ ءاربىرى — ءبىر – ءبىر كىتاپ.


ءبىز ولاردىڭ ءبىزدى وسى كۇنگە جەتكىزگەنى، مىنا بيىككە شىعارعانى ءۇشىن يىلە تاعىزىم ەتىپ، راحىمەت ايتۋعا، بورىشتىلىق بىلدىرۋگە ءتيىسپىز. انا ”ءاربىر كىتاپتى“ قۇنىتتاپ وقىپ، ولاردىڭ عاقىلياتتارىنان ءنار الۋعا، وكىنىشتەرىنەن ساباق الۋعا، ءسويتىپ سولارشا بىلايعى ۇرپاقتى يىعىمىزعا شىعارۋعا ءتيىسپىز»(2) دەگەن كەرەمەت ءسوزىن ايتقان ەدى.


    ايگىلى عالىم نىعىمەت مىڭجانيدىڭ ءومىرى مەن ونەر جولى ءبىز ءۇشىن العاندا «ۇلكەن ءبىر كىتاپ»، ونىڭ عۇمىرىنداعى كەشۋلەرىن ۇرپاققا ۇگىتتەۋ، تانىستىرۋ، ءبىلدىرۋ ءبىز ءۇشىن العاندا ۇلكەن پارىز بولماق.



1. نىعىمەت ومىرىنەن قىسقاشا مالىمەت


نىعىمەت مىڭجاني جۇڭگو قازاعىنان شىققان ايگىلى تاريحشى، ەتنوگراف، كورنەكتى ءتىل مامانى، ادەبيەت تانۋشى، زەرتتەرمەن، اقىن، جازۋشى، اۋدارماشى، جۋرناليست، باسپاگەر، ەل ءىشى – سىرتىنا تانىلعان ۇلكەن قوعام قايراتكەرى. وسىنشاما كوپ ونەر نىقاڭنىڭ باسىنا تۋادا دارىعان ەمەس، ات جالىن تارتىپ ازامات بولعانعا دەيىن قوعامدىق ومىرگە ارالاسىپ، تار جول، تايعاق كەشۋلەردى باستان وتكىزىپ، قاجىرلى ەڭبەك ەتۋىنىڭ اشتى تەرىنەن كەلگەن.


    نىعىمەت 1922 – جىلى ناۋرىزدىڭ 22 – كۇنى تارباعاتايدىڭ تولى اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. العاشىندا اۋىل مەدىرەسىنەن ساۋات اشىپ اراب، پارىس تىلىنەن حابارلى بولعان. ول 1936 – جىلدان 1939 – جىلعا دەيىن جاڭاشا مەكتەپتە تاربيە الىپ اباي، ىبىراي، شاكەرىم سۇلتانماحمۇت، ساكەن قاتارلى ونەر الىپتارىنىڭ شىعارمالارىمەن تانىسىپ، يدەيالىق جاقتان ۇلكەن بۇرىلىس جاسايدى. 1939 – جىلى شينجياڭنان سوۆەت وداعىنا وقۋعا باراتىن وقۋشىلار ۇيرەنۋ كۋرسىنىڭ 4 – مەرزىمدىك ەمتيحانىنا قاتىناسىپ وتكەننەن كەيىن، ديحۋاعا (ءۇرىمجى) كەلىپ سوۆەت وداعىنا وقۋعا بارۋدى كۇتەدى. ءبىراق، شىڭ شىسايدىڭ توڭكەرىستەن بەت بۇرۋ سالدارىنان وقۋعا بارا الماي قالادى. اڭساعان ارمانىنا جەتە الماي، شەتەلگە وقۋعا بارۋ ءۇمىتى كەسىلگەن نە ءبارى 17 جاسقا جاڭا كەلگەن نىعىمەت سول جىلى ولكەلىك ساقشى وفيتسەرلەر مەكتەبىنە 2 جىلدىق وقۋعا تۇسەدى. وسى بارىستا حانزۋ ءتىلىن وزدىگىنەن ۇيرەنىپ ساۋات اشادى. 1941 – جىلى ساقشى مەكتەبىن جاقسى ناتيجەمەن تامامداپ قوعام حاۋىپسىزدىگى باسقارماسىنا بارىپ، اۋدارۋشى قىزمەتكە ورنالاسادى. 1946 – جىلى ولكەلىك قازىنا مەڭگەرمەسىنە اۋىسىپ بارىپ ورىنباسار باس حاتشىلىق مىندەت وتەيدى. وسى بارىستا، نىعىمەتتىڭ قىزمەتتەگى ىسكەرلىگى مەن عىلمي قابىلەتىنىڭ جوعارلىعى ايگىلى باسشى بۇرھان شاھيدي مىرزانىڭ كوزىنە ەرەكشە تۇسەدى. سول تۇستا «ۇلى وتانشىل، توڭكەرىسشى بۇرحان مىرزانىڭ مارتەبەسى مەملەكەتتىڭ ءىشى – سىرتىندا وتە جوعارى ەدى. ول كىسى بىلىمگە قۇرمەت ەتۋدى، زيالىلاردى ايالاۋدى ۇنەمى دارىپتەپ كەلدى. سوناۋ 1947 -، 1948 – جىلدار ارالىعىنىڭ وزىندە – اق نىعىمەت مىڭجانيدىڭ بولاشاعى بار وتە دارىندى ازامات ەكەنىن بىلگەن ول كىسى سول كەزدە، ءوزىنىڭ حاتشىسى بولىپ جۇرگەن ءبىر جولداسقا نىعىمەت مىڭجانيدىڭ كەلەشەكتە ءسوزسىز مەملەكەت پەن ۇلتتىڭ تابىلماس دارىندىلارىنىڭ ءبىرى بولىپ شىعاتىندىعىن ايتقان، ءارى كەيبىر از ۇلت كادرلارىنا وعان جاقىنداسۋدى، ونىمەن ىنتىماقتاسۋدى قاداعالاپ تاپسىرعان»(3) ەدى. ول 1948 – جىلدان 1949 – جىلى قىركۇيەك ايىنا دەيىن گومينداڭ ورتالىعىنىڭ زاڭ شىعارۋ القاسى بولىپ قىزمەت اتقارسا، 1942 – 1949 – جىلعا دەيىن شينجياڭ قازاق – قىرعىز مادەنيەت باس قوعامىنىڭ اتقارۋشى مۇشەسى بولعان. تاعى ول 1947 – 1949 – جىلعا دەيىن «ساۋلە» ايلىق جۋرنالىنىڭ (قازاقشا) باس رەداكتورلىعىن قوسىمشا وتەگەن.


    «نىعىمەت مىڭجانيدىڭ اسا مول بىلىمدىلىگىن، قاجىرلى، قاراپايىمدىلىعىن سونداي – اق تالانتتىلىعىن ۇلى وتانشىل بۇرھان مىرزا ەرتەدە – اق جاقتىرىپ قالعاندىقتان، 1949 – جىلى 27 جاستاعى نىعىمەت مىڭجاني شينجياڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ ورىنباسار باس حاتشىسى بولىپ تاعايىندالادى. سول جىلى بۇرھان، تاۋسيۋلار جاريالاعان شينجياڭنىڭ بەيبىت كوتەرىلىس لەگىنە قاتىناسادى.» (4)


    1949 – جىلى جاڭا جۇڭگو قۇرىلىپ، وتان باسىنا ۇيىرىلگەن قارا تۇمان ايىعىپ ارايلاپ تاڭ اتادى. وسى بارىستا نىعىمەت ومىرىندە ۇلكەن وزگەرىس بولادى. جاڭا ءومىردى، جاڭا اتقان تاڭدى قۋانا قارسى الادى، ونىڭ ەڭبەگىن ەسكەرگەن پارتيا، ۇكىمەت شينجياڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ ورىنباسار حاتشىلىق مىندەتىنە تاعايىندايدى. وسى بارىستا نىقاڭ پارتيا، ۇكىمەت، وتان، حالىق ءۇشىن ايانباي تەر توگىپ قىزمەت ەتەدى.


    1951 – جىلى نيعىمەت مىڭجاني قىزمەت قاجەتىمەن شي – انعا اۋىسىپ بارىپ، باتىس سولتۇستىك اسكەري – ساياسي كوميتەتىنە ۇلت ىستەر كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى، قوسىمشا باسقارما باستىعى بولىپ مىندەت اتقارادى. 1953 – جىلى بەيجيڭگە اۋىسىپ بارىپ، ورتالىق ۇلتتار باسپاسى قازاق رەداكسيا – اۋدارما ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ىستەيدى. 1953 – جىلدان 1960 – جىلدارعا دەيىن نىقاڭ ورتالىق ۇلتتار باسپاسىندا قىزمەت ىستەپ جۇرگەندە، ماركس – لەنين شىعارمالارى مەن ماۋزىدۇڭ تاڭدامالى شىعارمالارىن جانە ورتالىقتىڭ ماڭىزدى قۇجاتتارىن حانزۋشادان قازاقشاعا اۋدارۋعا باستاماشىلىق ىستەپ حالقى ءۇشىن ەلەۋلى ەڭبەك ءسىڭىردى.


    1960 – جىلدىڭ جازىنا كەلگەندە «كىتاپ – جۋرنالداردىڭ ساپاسىن تەكسەرۋ» بارىسىندا نىقاڭا، جالعان جالا جابىلىپ «كەرى توڭكەرىسشىل» دەگەن قالپاق كيگىزىلىپ تۇرمەگە جابىلادى.


    «ءىس جۇزىندە، 1975 – جىلى قادىرلى جوۋىنلاي زۇڭلي گومينداڭنىڭ ولكە – گەنەرال دارەجەلى وفيتسەرلەرىنە ەرەكشە كەشىرىم جاساۋ بۇيرىعىن جاريالاپ، نىعىمەت مىڭجاني دا سول قاتاردا تۇرمەدەن بوساتىلىپ، ۋاقىتشا ىلە حالىق باسپاسىنا قىزمەتكە ورنالاستىرادى»(5).


    ول تابانى كۇرەكتەي 18 جىل جالعان جالا جابىلىپ وبالدى بولىپ شەتكە قاعىلادى. 1978 – جىلعا كەلگەندە بەيجيڭ قالالىق جوعارى دارەجەلى حالىق سوتى تۇبەگەيلى اقتاپ، قاتىستى تاراۋلار ونىڭ وبالدى بولعاندىعى ءۇشىن كەشىرىم سۇرايدى.


    1980 – جىلداردان كەيىن، جاڭادان ءوز الدىنا شاڭىراق كوتەرگەن شينجياڭ قوعامدىق عىلىم اكەدەمياسىنىڭ ءتىل زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ورىنباسار باستىعى، اعا زەرتتەۋشى بولىپ ءتۇرلى عىلمي زەرتتەۋ قيمىلدارىنا بەلسەنە قاتىناسىپ، جاسى ەگدەلەگەنىنە قاراماي، بار اقىل زەيىن – زەردەسىن عىلمي زەرتتەۋ جۇمىسىنا ارنايدى. نىقاڭ اۋىر، ازاپتى كۇندەردى ەلەڭ قۇرلى كورمەي ءبىر كۇنگىدەي وتكىزدى. 1993 – جىلى 22 – ماۋسىمدا قازاقستاننىڭ الماتى قالاسىندا عىلمي ساپاردا جۇرگەندە، تۇتقيىل جۇرەك اۋرۋى قوزعالىپ عالىمنىڭ جۇرەگى ماڭگى سوعۋدان توقتادى.



2. عالىمنىڭ شىعارمالارى مەن عىلمي ىزدەنىس جولىنداعى قيمىلدارى




    نىعىمەت مىڭجاني ادەبي جاسامپازدىق ەڭبەگىمەن 1939 – جىلدان باستاپ شۇعىلدانعان ەدى. 1942 – جىلى جازعان جۇڭگونىڭ جاپون باسقىنشىلارىنا قارسى سوعىس ومىرىنەن الىنعان «جاۋىنگەر سەميا» (باسقالارمەن بىرلەسىپ جازعان) اتتى ءتورت پەردەلى دىرامماسى، قازىرگى زامان قازاق ادەبيەتىنىڭ تۇڭعىش دىرامما جانرىنا جول سالعان تۋىندى بولدى. جاڭا جۇڭگو قۇرىلۋدىڭ العاشقى كەزىندەگى جارلى حالىقتىڭ ايانىشتى تاعدىرىن بەينەلەگەن «بەرەسى بورىشى» اتتى داستانىن 1944 – جىلى «شينجياڭ گازەتى» قازاقشا باسىلىمدا جاريالادى. سودان كەيىن تىنباي ىزدەنىس جولىنا تۇسكەن قالامگەر 1945 – جىلدان 1947 – جىلعا دەيىن «قۇنگەرلەر» (ولەڭمەن جازىلعان فەلياتون)، «ءبىلىم شىراعى»، «كۇش بىرلىكتە» دەگەن حالىقتى ونەر – بىلىمگە شاقىراتىن تاماشا تۋىندىلارمەن بىرگە، «ءشارىپحان تۋرالى» دەگەن ءومىر باياندىق كوركەم وچەرىگىن جازدى. ال، 1948 – جىلى جاريالانعان «تۇرمىس ءتىلشىسى» اتتى پوۆەستى «ءۇش ايماق توڭكەرىسىن» ارقاۋ ەتكەن قازاق ادەبيەتىنىڭ جۇڭگوداعى پروزا جانر تاريحىنداعى تۇڭعىش كەسەك تۋىندى ەسەپتەلەدى.


    قالامگەردىڭ «تۇرمىس ءتىلشىسى» اتتى پوۆەستىندە:


جاعداي مۇحيت، تەنتەك تەڭىز تولقىنى،
تۋدى تۇرمىس، تىرمىستى دا تولقىدى.
تىرلىك كەمە تەلەگەيدى تەربەتىپ،
العا ءجۇزىپ، سەڭدەي بۇزىپ قالقىدى.

تۇرمىس «ءتىلسىم» ءتىلسىز مىلقاۋ ءىس ەمەس،
تالاپكەرگە تابىنبايتىن كۇش ەمەس.
كەيىس، مەرەي تارازىنىڭ تاباعى،
تۇندەي تۇنەك، ماڭگىلىككە قىس ەمەس.

تۇرمىس بايتاپ، تالايلاردى بيلەدى،
تۇرمىس جاقتاپ تالايلاردى سۇيرەدى.
تۇرمىسىندا تالاپپەنەن ەرجەتكەن،
تىلشىلەردە تۇرمىس كۇيىن كۇيلەدى،- دەپ بەتاشارىن وسىلاي باستاعان تاماشا پوۆەست وقىرماندار اراسىندا جاقسى اڭىس قوزعادى.


جاڭا جۇڭگو قۇرىلعاننان كەيىن، نىعىمەت مىڭجاني قالامىن ءتىپتى قايراي ءتۇسىپ «جاقسى ءان ءتاتتى كۇي مەن تاماشا ءبي» دەگەن كوركەم وچەرىگىن جازدى. 1951 – جىلى «تيانشانداعى مالشى ءانى» اتتى اڭگىمەسى حانزۋ تىلىندە «باتىس سولتۇستىك حالقى» دەگەن جۋرنالدا جاريالاندى. ودان كوپ وتپەي «جاماعات گازەتى» بۇل اڭگىمەنى كوشىرىپ باستى. 1951 – 1952 – جىلدارى، ول شي – اندا تۇرعان مەزگىلىندە شينجياڭداعى قازاق حالقىنىڭ ءومىرى مەن تۇرمىسىنان الىنىپ جازىلعان «قارلىعاش» اتتى رومانىن اياقتاتتى. بۇل رومان 1979 – جىلى ىلە حالىق باسپاسى جاعىنان جارىق كورىپ، ولكەلىك ادەبيەت جارىسىندا بايگە الدى. «قارلىعاش» اتتى تۋىندى جۇڭگو قازاعىنداعى ولەڭمەن جازىلعان تۇڭعىش رومان ەدى. ولەڭمەن رومان جازۋ كەز كەلگەن قالامگەردىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى، تەك تالانتتى سۋرەتكەردىڭ قولىنان عانا كەلەدى. وسى جاعىنان العاندا نىقاڭدا ۇلكەن اقىندىق تالانت بارلىعىن اڭعارۋعا بولادى. بۇل ولەڭمەن جازىلعان روماننىڭ 3 – ءبولىمىنىڭ «اۋىلداعى ءان» دەگەن ەكىنشى تاراۋىنان ءۇزىندى تاڭدالىپ ورتا مەكتەپ قازاق «ادەبيەت وقۋلىعىنىڭ» 1 – بولىمىنە ەنگىزىلدى. «روماننىڭ بۇل بولەگىندە ازات بولۋدان بۇرىنعى قازاق ساحاراسىنداعى شارۋالاردىڭ جۇپىنى تىرشىلىك كۇيى مەن كوكەن باستان وزبىر كۇشتەردىڭ گومينداڭ كەرتارتپا كۇشتەرىمەن ءتىل بىرىكتىرىپ، قالىڭ حالىق بۇقاراسىنا جاساعان زورلىق – زومبىلىعى مەن اياۋسىز جانىشتاۋى ءسوز بولادى. جاۋىز وكتەمدىككە قارسى ەڭبەكشىل، ەزىلگەن شارۋالار اراسىنداعى كوكتەمنىڭ جارشىسى قارلىعاشتاي قازاق قىزدارى مەن ەركىندىكتىڭ ەر تۇلعاسى مۇراتتاي ازاماتتاردىڭ ەركىندىك، تەڭدىك جولىندا قارا كۇشتەرگە قاسقايا مايدانعا شىعىپ، باتىل كۇرەس جاساعان ەرلىك ىستەرى جىر ەتىلەدى»(6).


    ال، ەندى ءتىلى كوركەم، وقىرمانىن باۋراۋ قۋاتىنا يە «قارلىعاش» رومانىنان الىنعان مىنا ۇزىندىلەرگە نازار سالايىق:
قۇلپىرعان ماساتىداي جاسىل دالا،
ايدىن كول، اشىق اسپان، جاسىل جاعا.
جۇككە قونعان جۇپىنى ءۇش ءۇي وتىر،
ءومىردىڭ وگەيىندەي وقشاۋلانا.

كوسىلگەن كوك جيەككە جاسىل دالا،
بالبىراپ بالاۋساسى جاسىل الا.
قۇبىلىپ قىزىل – سارى قىزعالداعى،
قىراتتار قۇلپىرادى گۇلگە ورانا.

كول جايناپ كۇلىم قاعىپ شۇعىلاعا،
شالقيدى شاتتىق شاشىپ كەڭ دالاعا.
جارقىلداپ اسپانعا اتقان اق كۇمىستەي،
ءشۇيىلىپ ايدىن كولگە اق شاعالا...

ماڭگىلىك جاز بولسايشى ءومىر، شىركىن،
سايرانداپ جۇرسەشى ادام ەمىن – ەركىن.
ءداريعاي، قىزىل گۇلىڭ سولماسايشى!...
سارعايىپ تارتىپ كۇزدىڭ قاسىرەتىن...

جەلپىنبەي جەل تىڭدادى تىنا قالىپ،
تولقىماي كول تىڭدادى تۇنا قالىپ.
تاڭىرقاپ اسپانداعى اقشا بۇلت تا،
قالقىماي كوك توسىندە تۇرا قالىپ، - دەگەن ولەڭ شۋماقتارىنان ساحارانىڭ سۇلۋ تابيعاتى كوز الدىڭا ەلەستەيدى.


    نىعىمەت تانىمالى اۋدارماشى. 1945 – جىلدان 1947 – جىلعا دەيىن باسقالارمەن بىرلەسىپ «ساليقا – سامەن»، «مانشۇك» داستاندارىن قازاقشادان حانزۋ تىلىنە اۋداردى. 1950 – جىلداردىڭ ىشىندە «كورشىم ساحارانىڭ ادامدارى»، «باقىت جولىندا» اتتى رومانداردى، 1975 – جىلى ايگىلى جازۋشى لۋشۇننىڭ «ەسالاڭنىڭ ەستەلىگى» جانە «قايعىلى قازا» شىعارمالارىن، 1975 -، 1976 – جىلدارى «سۋ بويىندا» (3 – كىتاپ)، 1977 -، 1978 – جىلدارى «قىزىل ساراي ءتۇسى» (4 -، 6 – كىتاپ)، «باتىسقا ساپار» (1 – كىتاپ) قاتارلى كەسەك رومانداردى اۋدارىپ، قازاق وقىرماندارىنىڭ سۋسىنىن قاندىردى. ول قالامگەرلىك ساپارىندا پوەزيا، پروزا جانرلارىنا تەڭ قالام تارتىپ 300 دەن استام ادەبي تۋىندى جاراتتى.



    عىلمي زەرتتەۋ جۇمىسىن جاڭا جۇڭگو قۇرىلۋدان ىلگەرى باستاعان تاريحشى، عالىم نىعىمەت مىڭجاني قازاقتىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن، ءتىل – جازۋىن، ەتنوگرافياسى مەن ادەبيەتىن زەرتتەۋ جاعىندا ۇلكەن تابىس جاراتتى. ول ادەبيەت زەرتتەۋمەن 1940 – جىلداردىڭ باسىنان باستاپ اينالىسىپ، 1943 – جىلى «قىز جىبەك جايىندا» دەگەن ادەبي شولۋىن جازىپ، بۇل داستاننىڭ بارلىققا كەلگەن تاريحي ءداۋىر جونىندە جۇيەلى تالداۋ جاسادى. سودان باستاپ حالىق اۋىز ادەبيەتى تۋرالى «قازاق حالقىنىڭ اۋىز ادەبيەتى»، «باقتياردىڭ قىرىق بۇتاعى»، «اۋىز ادەبيەتىندەگى قيسا – داستان جانرى جايىندا»، «قازاقتىڭ ەل اۋزىنداعى ەكى ءجۇز داستانى» ت. ب ماقالالارى قازاق ادەبيەتىن زەرتتەۋگە قوسىلعان ۇلكەن ۇلەس بولىپ تابىلادى. ول 1946 – جىلدان باستاپ حانزۋ تاريحشىلارى ۋاڭ رىننان، سۋ بيحاي قاتارلى شوقتىعى بيىك زيالىلارمەن تانىسىپ، قازاق تاريحىن بىرلىكتە زەرتتەپ ءبىر – بىرىمەن سايكەستى.


    «1946 – جىلى جاڭ جىجۇڭ گەنەرال ىشكى ولكەلەردەن ۇسىنىسپەن شاقىرعان تاريحشىلار مەن شينجياڭ تاريحى ماماندارىمەن وتكىزىلگەن سۇحبات جيىنىندا، ىشكى ولكەلەردەن كەلگەن تاريحشىلاردىڭ شينجياڭداعى ۇلتتاردىڭ تاريحى حاقىندا قويعان ساۋالدارىنا جاۋاپ بەرۋمەن باستالعان ەدى. سول جيىندا نىعىمەت مىڭجاني قازاق تاريحى جايىندا سۇرالعان ماسەلەلەرگە (200 دەي ساۋالعا) جاۋاپ ازىرلەپ، ءوزىنىڭ قازاق تاريحى جونىندەگى مول بىلىممەن تۇڭعىش رەت جۇرت نازارىن اۋدارعان ەدى»(7).


    ول اسىرەسە ايگىلى تاريحشى سۋ بيحاي مىرزامەن قويۋ دوستىق ورناتىپ، ءوزارا پىكىر الماستىرىپ، عىلمي زەرتتەۋ جاقتاردا بىرىنە – ءبىرى كومەكتەستى. نىقاڭ جازعان «قازاق تاريحى» اتتى كولەمدى ماقالاسى سۋ بيحاي مىرزانىڭ كومەگىندە حانزۋ تىلىنە اۋدارىلىپ «1947 – جىلى شاڭحايدا شىعاتىن ”ءشول جازيرا تولقىنى“ اتتى جۋرنالدىڭ 4 – سانىنان 9 – سانىنا دەيىن ۇزبەي جاريالاندى»(8). 1948 – جىلعا كەلگەندە بۇل كولەمدى ماقالا «قازاق تاريحىنىڭ دەرەگى» دەگەن اتپەن كىتاپ بولىپ باسىلدى.


    قازاق تانۋشى عالىم سۋ بيحايدىڭ نىقاڭدى ەسكە ءتۇسىرۋ ماقالاسىندا «مەن 1945 – جىلى قاڭتاردىڭ 1 – جاڭاسىندا ءۇرىمجى قالاسىنا كەلگەن سوڭ، العاش تانىسقان ادامىم نىعىمەت مىڭجاني مىرزا بولدى. ول تەرەڭ ويلى، وتە بىلىمدىلىگىمەن مەنى باۋراپ اكەتتى. انە سودان باستاپ قازاق تاريحىن بىرگە زەرتتەدىك.


    وسى عاسىردىڭ 60 – جانە 70 – جىلدارىنداعى ساياسي سويقاندا نىعىمەت مىڭجاني مىرزا ەكەۋىمىز شينجياڭداعى ءبىرىنشى تۇرمەدە جاتتىق. اقتالىپ تۇرمەدەن شىققان سوڭ نىعىمەت مىڭجاني ”قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحىن“، مەن ”قازاقتىڭ جالپى تاريحىن“ جازاتىن بولىپ كەلىستىك. كەيىن بۇل ويىمىز ىسكە استى...


    نىعىمەت مىڭجاني مىرزا جۇڭگوداعى ءار ۇلت حالقىنا مىنە وسىنداي وراسان زور بايلىق قالدىردى. ءبىر سىپىرا ”اقتاڭداقتى“ تولتىردى. ءسويتىپ، ول اسا تالانتتى عالىم بولدى. عىلىم يەلەرى كوبىندە ءبىر سالادا بەدەلىن تىكتەيدى نەمەسە ۇلەس قوسادى. ال نىعىمەت مىڭجاني مىرزا كوپ جاقتان ءوزىنىڭ ءبىلىم جۇيەسىن قالىپتاستىرىپ، بەدەلىن تىكتەگەن، بۇرىن دا، قازىردە از ۇشىرايتىن عالىم بولدى»(9) دەگەن جوعارى باعاسىن بەردى.


    1951 – جىلى نىقاڭدى باتىس سولتۇستىك بيرونىڭ بىرلىكساپ ۇلت ىستەر كوميتسياسى «شينجياڭ قازاقتارىنىڭ ازاتتىقتان بۇرىنعى ەكونوميكالىق، قوعامدىق حالى» دەگەن ماقالانى جازۋعا ۇسىنىس ەتەدى، بۇل ماقالا جازىلىپ بولعاننان كەيىن قاتىستى مامانداردىڭ جوعارى باعاسىن الادى. 1981 – جىلى بۇل ماقالا شينجياڭ مال شارۋاشىلىق عىلمي قوعامى جاعىنان قۇراستىرىلعان كىتاپقا تاڭداپ بەرىلەدى.


    1987 – جىلى نىعىمەت مىڭجاني جازعان «قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى» دەگەن سۇبەلى كىتاپ ەل ءىشى – سىرتىندا ۇلكەن اڭىس قوزعادى. بۇل كىتاپ حانزۋ تىلىنە اۋدارىلىپ، باسپادان شىعىپ حانزۋ حالقىنىڭ قازاق تاريحىن بىلۋگە جول اشتى.


    ايگىلى قازاق تانۋشى عالىم جاقىپ مىرزاقانوۆ اعامىز نىعىمەت مىڭجاني تۋرالى جازعان ماقالاسىندا «”قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى“ — اعابۋىن تاريحشىمىزدىڭ ءومىر بويى قازاق تاريحى جونىندەگى ىزدەنىستەرىنىڭ جەمىسى، عىلمي ەڭبەكتەرىنىڭ ەڭ بيىك شىڭى. كىتاپتىڭ نىقاڭنىڭ اتىمەن قاتار اتالۋى دا وسىدان.


    بۇل كىتاپ 1980 – جىلداردىڭ ورتا شەنىنە دەيىن ەلىمىزدە جازىلىپ، باسپادان شىققان قازاق تاريحى جونىندەگى ەڭ كولەمدى ەڭبەك بولىپ قالماستان، عىلميلىعى جاقتان دا ەڭ كەمەلدى، قۇندى ەڭبەك بولدى. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ ءىشى – سىرتىندا ەرەكشە قارسى الىندى، قايتالاي باسىلدى، اماليات ونىڭ ناعىز عىلمي ەڭبەك، قوماقتى ەڭبەك جانە قۇندى ەڭبەك ەكەنىن دالەلدەدى. شەتەل راديولارىندا قاتىستى تاراۋلارىنىڭ وقىلۋى، قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا باسىلىم كورۋى، جوعارى مەكتەپتەردە وقۋلىق ورنىندا پايدالانۋى — ونىڭ ودان بۇرىنعى باسىلىم كورگەن قازاق تاريحى حاقىنداعى ەڭبەكتەردەن الدە قايدا جوعارى ورەدە ەكەنىن ايگىلەدى»(10) دەگەن قۇندى كوزقاراسىن ايتتى. بۇل كىتاپ 1992 – جىلى بۇكىل مەملەكەتتىك از ۇلت كىتاپتارىن باعالاۋدا 1 – دارەجەلى جۇلدەگە يە بولدى. كىتاپ تۋرالى انگليانىڭ لوندون قالاسىندا شىعاتىن «ورتا ازيا حابارلارى»، تۇركيا رەسپۋبليكاسىندا شىعاتىن «تۇركيا مادەنيەتى» جۋرنالى ارناۋلى شولۋ جاريالادى. امەريكانىڭ كاميريدگە ۋنيۆەرسيتەتى حات جازىپ كىتاپتى قۇتتىقتادى. گەرمانيانىڭ ميونحىن راديو ستانسياسى كىتاپتى وقىپ اۋە تولقىنى ارقىلى كۇللى الەمگە تاراتسا، قازاقستاننىڭ «جالىن» اتتى اپتالىق جۋرنالى بۇل كىتاپتى جالعاستى باستى. بۇل كىتاپتىڭ شەتەلدەردە ۇلكەن اڭىس قوزعاۋى، قازاقستاندا قايتالاي باسىلىم كورۋى، جوعارى مەكتەپتەردە وقۋلىق رەتىندە پايدالانۋى نىقاڭنىڭ مارتەبەسىن بيىكتەتىپ، حالىقارا نازار سالعان ۇلكەن وقىمىستىعا اينالدىردى.


    نىعىمەت مىڭجاني 1985 – جىلى ۇسىنىس بويىنشا تۇركيادا، فەدراتسيالىق گەرمانيادا بولىپ، عىلمي لەكسيا وقىدى. 1989 – جىلى كوكەك ايىندا، ا ق ش – نا بارعاندا حارۋارد ۋنيۆەرسيتەتىندە وزدىرعان «ءسىلام ءدىنى جۇڭگودا» دەگەن تاقىرىپتا حالىقارالىق عىلمي تالقى جيىنىندا «ءسىلام ءدىنىنىڭ قازاق حالقىنا تارالۋى» اتتى بايانداما جاساپ شەتەل عالىمدارى جاعىنان مويىندالسا، ودان كەيىن وسى عىلمي بايانداماسىن ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ تاماشا القاۋلارعا يە بولدى.


    ول قازاق ءتىلىنىڭ تاريحىن ءار قىرىنان تەرەڭ زەرتتەپ، كەمەلدى دە كەلەلى كوزقاراستارىن ورتاعا قويا ءبىلدى. مىسالى، «قازاق ءتىلى تاريحىنا شولۋ»، «ديۋان لۇعات تۇرىكتىڭ قازىرگى قازاق تىلىمەن قاتىناسى»، «قازاق ءتىل – ادەبيەتىنىڭ قالىپتاسۋى جانە دامۋ داۋىرلەرى»، «قازاق رۋ – تايپالارىنىڭ تاڭبالارى مەن ۇراندارى جايىندا» قاتارلى ءتىل عىلىمىنا قاتىستى كوپتەگەن سۇبەلى ماقالالار جاريالادى.


    ايگىلى تاريحشى، ادەبيەت زەرتتەۋشى، اقىن، جازۋشى، ءتىل مامانى، اۋدارماشى نىعىمەت مىڭجاني جارتى عاسىردان استام ۋاقىت ارماي – تالماي ىزدەنىس جاساپ قازاق ادەبيەتىن، مادەنيەتىن، تاريحىن دامىتۋ جولىندا ەرەكشە ۇلەس قوسقان ۇلكەن عالىم، كورنەكتى قوعام قايراتكەرى رەتىندە تانىلىپ ەلىمىز ىشىندە جانە حالىقارادا زور قۇرمەتكە بولەندى. ونىڭ باسپا بەتىندە جاريالانعان ادەبي كىتاپتارى مەن عىلمي كىتاپتارىنان «تۇرمىس ءتىلشىسى» (1948 – جىلى)، «قازاق تاريحىنىڭ دەرەگى» (1948 – جىلى)، «قارلىعاش» (1979 – جىلى)، «قازاقتىڭ ميفتىك اڭىزدارى» (1996 – جىلى، شينجياڭ حالىق باسپاسى) قاتارلى ارناۋلى جيناقتارى جارىق كوردى. ول بۇدان سىرت، «قازاق شەجىرەلەرىنىڭ جيناعى»، «قازاق حيسالارى» (1 – كىتاپ)، «قازاق ءتىلىنىڭ ەمىلە سوزدىگى»، «قازاق جىراۋلارىنىڭ جىرلارى»، «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى» (1 – توم) قاتارلى كىتاپتاردى قۇراستىرۋ، رەداكسيالاۋ جۇمىسىنا جەتەكشىلىك ەتتى، ال ءبىر ءبولىم كىتاپتارعا باس رەداكتورلىق مىندەت اتقاردى.


    نىعىمەت مىڭجاني حالىقاراعا تانىلعان جۇڭگو قازاعىنان شىققان ۇزدىك تاريح عالىمى، نەشە مارتەبە ۇسىنىس بويىنشا 1980 – جىلداردىڭ ورتا شەنىنەن باستاپ ا ق ش، گەرمانيا، تۇركيا، بۇرىنعى سوۆەت وداعىنىڭ ورتا ازيا رەسپۋبليكالارىندا ساپاردا بولىپ عىلمي باياندامالار جاساپ، جۇڭگو قازاعىن حالىقاراعا تانىتۋ جاعىندا نەداۋىر كۇش شىعاردى. ول اۆتونوميالى رايوندىق 4 -، 5 – جانە 7 – كەزەكتى ساياسي -ءماسليحات كەڭەسىنىڭ تۇراقتى جوراسى، مەملەكەتتىك 7 – كەزەكتى ساياسي -ءماسليحات كەڭەسىنىڭ جوراسى، اۆتونوميالى رايوندىق حالىق ۇكىمەتىنىڭ اقىلشىلار كەڭەسىنە اقىلشىلىققا ۇسىنىس ەتىلدى. ول جۇڭگو تۇركى تىلدەرىن زەرتتەۋ قوعامىنىڭ، شينجياڭ قازاق ءتىل – مادەنيەت عىلمي قوعامىنىڭ ورىنباسار ءتوراعاسى، جۇڭگو از ۇلت جازۋشىلار عىلمي قوعامىنىڭ، جۇڭگو ورتا ازيا مادەنيەت زەرتتەۋ قوعامىنىڭ، شينجياڭ ءتىل عىلىمى قوعامىنىڭ، شينجياڭ تاريح عىلىمى قوعامىنىڭ جوراسى، تۇراقتى جوراسى، شينجياڭ قوعامدىق عىلىمدار اكەدەمياسىنىڭ اعا زەرتتەۋشىسى قاتارلى 20 شاقتى عىلمي ۇيىمداردا مىندەت وتەگەن. نىقاڭ ءوزىنىڭ قاجىرلى ىزدەنىسى ارقىلى جۇڭگودا جانە حالىقاراداعى عىلىم يەلەرى جاعىنان مويىندالعان ءىرى عىلىم يەسى بولۋمەن بىرگە، ونىڭ ءومىر بايانى «جۇڭگو ءىرى ەنتسيكلوپەدياسى»، «جۇڭگونىڭ زامانىمىزداعى ايگىلى ادامدارى»، «جۇڭگونىڭ زامانىمىزداعى از ۇلت ءتىل عالىمدارى»، «تۇركولوگيا سوزدىگى»، «جۇڭگونىڭ از ۇلتتار ادەبيەت سوزدىگى»، «مەملەكەتتىك ساياسي - ءماسليحات كەڭەس جورالار ەسىمدىگى» قاتارلى اتاقتى كىتاپتاردا تانىستىرىلۋمەن بىرگە، «شينجياڭ گازەتى»، «شينجياڭ قوعامدىق عىلىمى»، «مۇرا» ت. ب گازەت – جۋرنالداردا جۇيەلى تانىستىرىلدى جانە شەتەلدەردەگى ۇلى بريتانيا، تۇركيا، قازاقستان باسىلىمدارىن دا ارنايى تانىستىرىلىپ عالىمنىڭ عىلمي ەڭبەكتەرىنە جوعارى باعالارىن بەردى. مۇنان سىرت، نىقاڭنىڭ «قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى» اتتى كىتابى جوعارى مەكتەپتەردە تاريح وقۋلىعى رەتىندە پايدالانسا، «تىنەيدىڭ سارى قۇسى»، «اۋىلداعى ءان»، «قازاق شەجىرەسى جايىندا» قاتارلى شىعارمالارى ورتالاۋ، ورتا مەكتەپ قازاق «ادەبيەت وقۋلىعىنا» تاڭدالىپ كىرگىزىلىپ وقۋشىلار ءسۇيىپ وقيتىن قۇندى دۇنيەلەرگە اينالدى.


    1994 – جىلى عالىمنىڭ دۇنيەدەن قايتقاندىعىنىڭ ءبىر جىلدىعىن ەسكە ءتۇسىرۋ بايلانىسىمەن ۇزاق جىلعى ۇزەڭگىلەس جولداستارى، ساپتاستارى، دوستارى، شاكىرتتەرى بولىپ ءبىر تالاي عالىم، وقىمىستى، اقىن، جازۋشى، قوعام قايراتكەرلەرى قالام تەربەپ ماقالالار جازىپ ونىڭ ەڭبەكتەرى تۋرالى جان – جاقتى باعالارىن بەردى. 1995 – جىلى ءار دارەجەلى پارتيا، ۇكىمەت، قوعامدىق ۇيىمداردىڭ ءمان بەرۋىندە، ونىڭ شىعارمالارى تۋرالى عىلمي تالقى جينالىس وزدىردى. بۇل ونىڭ تۋعان حالقىنا قادىر قىمباتى زور، بەدەلى بيىك وقىمىستى ارداگەرلەرىمىزدىڭ ءبىرى ەكەنىن دالەلدەيدى.


    نىقاڭ انە سونداي، ءوز عۇمىرىن عىلىمعا ارناپ اۋمالى – توكپەلى زاماندا جوعالعان، وشىرىلگەن، جىرتىلعان اسىل اتا تاريحىمىزدى تولىقتاۋ جولىندا ارماي – تالماي قۇلشىنىس جاساپ، اتا تاريحىمىز الدىندا ۇلكەن جاۋاپكەرلىك ارقالاي بىلگەن ۇلاعاتتى ۇستاز بولا ءبىلدى. 


    ەسكەرتۋلەر مەن پايدالانعان ادەبيەتتەر:


    (1) كارىم اكىرامي: «ءبىتىمى بولەك دارا تۇلعا»، «شينجياڭ قوعامدىق عىلىمى»، 1994 – جىل 2 – سان، 38 – بەت.


    (2) سۇلتان جانبولاتوۆ: «ۇرپاققا ۇلگى ۇلان»، «ىلە تاريحي ماتەريالدارى»، (21 – سان)، 2005 – جىل جەلتوقسان، 10 -، 11 – بەت.


    (3) (4) (5) شياۋ جۇڭي: «نىعىمەت مىڭجانيدىڭ وتانشىلدىق يدەياسى جونىندە» (ۇلىقپان قازىكەي ۇلى اۋدارماسى)، «مۇرا» جۋرنالى، 1996 – جىل 2 – سان، 11 –، 15 – بەت.


    (6) ورتا مەكتەپ قازاق «ادەبيەت وقۋلىعى» 1 – ءبولىم، شينجياڭ وقۋ – اعارتۋ باسپاسى، 1998 – جىل ماۋسىم، 1 – باسپاسى، 264 – بەت.


    (7) يبرايىم ءمۇتيي: «ۇزدىك عالىم، تالانتتى جازۋشى، اقىن نىعىمەت مىڭجانيدى ەسكە الۋ»، «شينجياڭ قوعامدىق عىلىمى» 1994 – جىل 2 – سان، 33 -، 34 – بەت.


    (8) بەكسۇلتان كاسەي ۇلى: «وقىمىستىنىڭ ءومىر جولى»، ورتا مەكتەپ قازاق «ادەبيەت وقۋلىعى» 1- ءبولىم، شينجياڭ وقۋ – اعارتۋ باسپاسى، 1998 – جىل ماۋسىم، 1 – باسپاسى، 123 – بەت.


    (9) سۋ بيحاي: «وشپەس ونەگە»، «شينجياڭ قوعامدىق عىلىمى»، «1994 – جىل 2 – سان، 35 -، 37 – بەت.


    (10) جاقىپ مىرزاقانوۆ: «نىعىمەت مىڭجان ۇلىنىڭ قازاق تاريحىن قانداي زەرتتەگەندىگى تۋرالى»، «عاسىرلار قويناۋىنان» (ماقالالار جيناعى)، ورتالىق ۇلتتار باسپاسى، 2004 – جىل مامىر، 1 – باسپاسى، 221 -، – بەت.


    1. اۆتورى: جاقىپ مىرزاقانوۆ قاتارلىلار «قازاق مادەنيەتىنىڭ ايدىنى»، شينجياڭ جاستار – ورەندەر باسپاسى، 2006 – جىل مامىر، 1 – باسپاسى.


    2. سەرىكبول داۋلەتكەلدى ۇلى: «وسى زامانعى جۇڭگو قازاق ادەبيەتى قالامگەرلەر سوزدىگى»، شينجياڭ حالىق باسپاسى، 2003 – جىل ناۋرىز، 1 – باسپاسى.


    3. «ءتىل – ادەبيەت نەگىزدەرى»، شينجياڭ وقۋ – اعارتۋ باسپاسى، 1986 – جىل ماۋسىم، 1 – باسپاسى.