بال قىلىقتى بالاپاندار بول امان
كەلۋقاينارى:جۇڭگو قازاق راديو تورابى |جاۋاپتى رەداكتور:ايناگۇل | جاڭالانعان ۋاقىت:2017-08-29 16:02:00


    ارزىگۇل ابدەش قىزى 


    قاي كۇنى، بالامدى جەتەلەپ بارا جاتىپ، كوڭىلىمدە ەشتەڭە جوق، جول شەتىنە وسكەن ادەمى گۇلدەن بىرەۋىن قىزىما ءۇزىپ بەردىم، ەرتەڭىندە، ۇيدەگى ەڭ ادەمى اشىلعان گۇلىمنىڭ جۇلىنعانىن كورىپ، كۇلەرىمدى نە جىلارىمدى بىلمەدىم... (دوسىمنىڭ اڭگىمەسىنەن)


    ءار كۇنى جۇمىسقا اسىعىپ بارا جاتىپ، بالاپانداردىڭ قىزىقتى قيمىلدارىنا كۋا بولىپ قالاتىنىم بار، بىردە، قۇلىنشاعىن جەتەلەگەن كورشى اشىق تۇرعان قاقپادان شىعا بەرگەنى سول بالاسى شىڭعىرىپ جىلاي جونەلدى. ءاسىلى ول اسىعستا اۆتوموبيل وتەتىن قاقپادان وتە شىققان ەدى. ال بالاسى ونىڭ جانىنداعى جاياۋلار وتەتىن قاقپانى اشىپ، ءالى «قىرىسىپ» تۇر. شەشەسىنە، «شەشە، ول دەگەن ماشينا جۇرەتىن قاقپا، سەن مىنادان ءجۇر»،-دەيدى، شەشەسى اينالىپ دۇرىس جولىمەن جۇرگەندە عانا بالا كوڭىلى جايلانعانداي. اناسىنا ىلەسىپ كەتە باردى. «ءوزىنىڭ پرينسىپشىلىن» دەپ، قاقپا قاراۋشى ماقتاعانى نە داتتاعانى بەلگىسىز كۇبىر ەتتى. تاعى ءبىر جولى، دوسىمنىڭ ۇيىندە قوناقتا وتىرمىز، 3-4 جاستار اينالاسىنداعى قىزىنىڭ بەتىن جۋىپ بەرگەن ول تاعى دا سول «اسىعىستا» ونىڭ بەتىن قول جۋۋ بولمەسىندە ءىلۋلى تۇرعان ورامالمەن سۇرتە بەرۋگە وقتالعاندا، قىزى ايعاي سالدى.« شەشە، ونىمەن بەتىمدى سۇرتپەيمىن، ول كىسىلەر قول سۇرتەتىن ورامال عوي، مەن ءوز ورامالىما سۇرتەمىن» دەپ شۇلدىرلەپ جاتتى. ونىڭ بال تىلىنە دوستارى ءماز. كۇلىستىك تە قويدىق.


    كەيىن كەلە بالا تاربيەسىنە قاتىستى ماتەريالداردى اقتارىپ وتىرىپ، «ءتارتىپ تانىمى» اتتى ۇعىمدى بايقاپ قالدىم. اسىرەسە، 6 جاستان تومەنگى بالالاردىڭ بارىندە دەرلىك، اتالمىش «ءتارتىپ تانىمى» بولادى ەكەن. ولاردا، زاتتارمەن قۇبىلىستاردىڭ كەڭستىك، ورنالاسۋ، ءومىر سۇرۋ فورماسى، رەت-ءتارتىبى جايلى وزىندىك تالابى ءومىر سۇرەدى ەكەن. عالىمدار بالانىڭ بۇل سەزىمنە جاي قاراماۋدى ءناسيحاتتايدى، ويتكەنى ول بالانىڭ دۇنيەنى زەرتتەۋى مەن تانۋىنا العاشقى تانىم قالىپتاستىرادى. سونداي-اق، ءار شارۋانىڭ رەت–ءتارتىبىمەن جۇرىلۋى بالا كوڭىلىندە بەلگىلى حاۋىپسىزدىك تانىمىن پايدا قىلادى ەكەن.


    ءبىر جولعى تەلە باعدارلاماسىندا، بالالاردىڭ وسى «ءتارتىپ تانىمى» جايلى تاجىريبە ناتيجەسى اڭگىمەلەندى. وندا، سىرتقى ورتا تىنىش، ءبىر قالىپتى ساتتەردەن-شۋىلدى، قالايماعانعا وزگەرگەندە، وزىندىك ءتارتىپ تانىمى قالىپتاسىپ بولعان بالا ءباز-باياعىسىنشا، سانالى تۇردە، ۋاقىتىندا، ۇيىرەنۋ، تۇرمىسىن قالىپتى ورنالاستىرىپ، اسپاي-ساسپاي، ءبارىن دا لايىعىندا جونگە سالا الادى ەكەن.


    جوعارى مەكتەپ ەمتيحانى تاياعاندا، اسىرەسە، ۋنيۆەرسيتەتكە ەمتيحان تاپسىراتىن جىلى اتا انالارمەن ۇستازدار قانشاما زور دارەجەدە تىرىسشاڭدىق كورسەتسە دە كەي بالانىڭ ەمتيحان ناتيجەسى كوڭىل كونشىتپەيدى. ويتكەنى، وندا بۇرىننان قالىپتاسقان، ءتارتىپتى تۇرمىس جانە ۇيرەنۋ ادەتى جوق، جۇرت جابىلىپ، جوعارى مەكتەپكە ەمتيحان بەرەسىڭ، دەپ ۇيرەنۋ پىسىقتاۋ مەن ەلىكتەمە ەمتيحانعا باس قويعاندا، ول بىردەن قاربالاس ۇيىرەنۋ تارتىبىنە ۇيلەسە قويۋى بىلاي تۇرسىن، كوڭىل-كۇي جاعىنان قىسىمعا ۇشىراپ، توزىمسىزدىك بايقاتاتىن بولادى. ارينە كوڭىل-كۇيدىڭ قوبالجۋلى بولۋى، ءبىر قالىپتى، ءتارتىپتى تۇردە ۇيرەنۋدى تاباندىلىقپەن جالعاستىرا الماۋى ونىڭ ەمتيحان ناتيجەسىنە ىقپال ەتۋى ابدەن مۇمكىن عوي.


    جۋىردا كىتاپحاناعا باردىق، جاڭبىرلى كۇن بولسادا، كىتاپحانادا وقىرماندار شوعىرى مول كورىندى. اسىرەسە، وقۋشىلار ءبىر شاما كوپ ەكەن، جايلى ۇستەل ورىندىقتار قويىلعان، ولار 3-4 تەن بىرگە وتىرىپ، ءۇن-ءتۇنسىز كىتاپ وقۋدا، ءبىر «قىزىعى»، جاستاۋ ءبىر ايەل سول بالالاردىڭ الدىنداعى ۇستەلگە قىرىنداپ وتىرا سالىپ تەلەفوندا سويلەسىپ وتىر. مۇمكىن، سول ۇستەلدە كىتاپ وقىپ جاتقاندار ىشىندە ءوز بالاسى بار بولۋى كەرەك. مىنەكي، وسىلايشا، ءبىز كەيدە اتا -انا بولا تۇرىپ، بالالاردىڭ ءتارتىپ تانىمىن «ءوز قولىمىزبەن» بۇزىپ قوياتىنىمىز بار. اسىرەسە الەۋمەتتىك ءتارتىپ تانىمىنا ءوزىمىز تىكەلەي ىقپال جاسايدى ەكەنبىز. مىنەكي، جاڭا وقۋ ماۋسىمى باستالىپ، قۇلىنشاقتار «بالا باقشا» نە مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاۋعا دايىندالۋدا، وسىندايدا، باقشاداعى ۇستازدارمەن بالا پىسيحولوگياسىن زەرتتەيتىن پىسيحولوگتار پىكىرىنە جۇگىنسەك، ءبىز قۇلىنشاقتارعا: «بالاقاي، بالاباقشا دەگەن سەنىڭ ءسوزسىز باراتىن ورىنىڭ. بەينە اكەڭ مەن شەشەڭنىڭ قىزمەتكە بارعانى نە باسقا ءوز كاسىپتەرىن ىستەيتىنى سەكىلدى. سەن وندا كوپتەگەن كىشكەنتاي دوستارمەن بىرگە، كوڭىلدى وينايسىڭ. ۇستازدارىڭ جاقسى...ت.ب » دەگەن سەكىلدى اڭگىمەلەردى كوكەيىنە ءسوزسىز ٴسىڭىرىپ بولۋىمىز، اتاپ ايتقاندا، «باقشاعا بارۋ كەرەكتىگى تانىمىن» ورناتۋعا كۇش سالۋىمىز ءتيىس ەكەن. وسىلايشا ءبىز ءار كۇنى ءتارتىپتى تۇردە تۇرمىس، ۇيرەنۋ، دەمالىس جانە قىزمەتتى ورنالاستىرىپ، ريتىمدى تۇردە بارلىعىن ءوز ۋاعىندا ورىنداۋعا كەپىلدىك ەتە الساق، وندا بالالاردا دا سول ادەت قالىپتاسادى. اينالامىزعا بايىپپەن قارار بولساق، تابىسقا جەتكەن كوپتەگەن ادامداردىڭ ىشكى دۇنيەسىندە وزىندىك تىم بەرىك ءتارتىپ تانىمى بارلىعىن بايقايمىز. ول قىزمەتتى دا ۇيرەنۋدى دە كوڭىل اشۋدى دا ءوز كەزەگىندە كەلىستىرىپ ورنالاستىرا الادى. كوڭىلىندە انىق وي-جوباسى، كەلەسى قادامدى قالاي باسۋى، ءتارتىبى، باعىتى بار. ءوزىنىڭ نە ىستەپ وتىرعانىن ايقىن تانيدى. ماقساتى انىق. ءسويتىپ، ول ءوز شارۋاسىن شىن جۇرەكپەن، ءوز قالاۋىمەن ەشكىمنىڭ بۇيىرىعىنسىز-اق، ءساتتى اتقارا الادى. سوندىقتان سىرتقى ورتانىڭ جاعدايى مەيلى قالاي بولسا دا ول بايىپتى قالپىنان، تاباندىلىعىنان اينمايدى. ءيا، ءبىر ادام ءوز ارەكەتىن مەڭگەرە السا، وندا ول، ءوز ءومىرىن مەڭگەرە الادى. ال جۇرەگىنىڭ قالاۋىن مەڭگەرە السا، وندا ول تۇرمىسىنىڭ دا ءمان-ماعىنالى بولۋىن مەڭگەرە الادى دەگەندىك. ومىردە، اۋرۋ، سىرقاۋ، جاقىندارىنان ايىرىلسۋ، ويلاماعان ىستەر، باقىتسىزدىقتار بولۋى ابدەن مۇمكىن. وسىندايدا، قارا نارداي قايىسپاي، سابىرلى بەينەمەن ءبارىن دە جەڭە بىلەتىن جانداردى كەزىكتىرەمىز. ولار-كوڭىلىندە قارشادايىنان دۇرىس ءومىر، تۇرمىس تانىمىن قالىپتاستىرا العاندار ەدى. سوڭىندا «ارعىماقتىڭ بالاسى، ارىعان سايىن تىڭ جورتار، ارقامنان قوسىم قالار» دەپ كەلەتىن جىراۋلار جىرىمەن ءار وتباسىنىڭ قىزىعى بولعان بالاپاندارعا تۇلپار مىنەز، سەرگەك رۋح، بەرىك سەنىم تىلەپ، بال قىلىقتى بالاپاندار بول امان دەگىم كەلەدى.