قويان جىلى سۇلۋ ءسوز
كەلۋقاينارى:جۇڭگو قازاق راديو تورابى |جاۋاپتى رەداكتور: | جاڭالانعان ۋاقىت:2018-06-09 16:18:00

 

(قارا ءسوز-شالقىما)


قاپاس اسەيىن ۇلى

«اپپاق-اپپاق قويانداي، اققا تامعان بوياۋداي» دەپ ايتىلاتىن جىر جولدارىنان جىم تاۋىپ «قويانداي ورعىپ» قويان جىلى كەلىپ قالىپتى.


«ءتورتىنشى جىلىڭىز قويان دەپتى،
ءجۇرىسى بۇگەجەكتەگەن سونداي ەپتى.
قالقاڭ قاعىپ بارادى جايىلىسقا-
تويعان سوڭ بادىرايىپ قايتىپ كەپتى».
قويان سۇلۋ، سۇيكىمدىلىگىمەن جىلعا كىرىپ، ادامزاتتىڭ تورىنە شىعىپ قوناق بولىپ وتىر كەرىلىپ. «قويانجون تاباعىمىزدى» تارتىپ اتتاندىرىپ سالايىق سۇيىكتى قويانىمىزدى. سالەم بەرسىن ءبىر دالادا وسكەن، ءبىر قازاننىڭ تاماعىن جەگەن ويسىلقارانىڭ، قامبار اتانىڭ ۇرقىنا، زەڭگى بابانىڭ ۇرپاعىنا، شوپان اتا، شەكشەك اتانىڭ بالاسىنا؛ ايمالاسسىن بوتا، قۇلىن، بۇزاۋ، قوزى، ىلاقتارمەنەن. ارالاسىن ءوزى جۇرگەن جەرلەرىن  اقشي، قاراعان، قامىس، شەڭگەل، جىڭعىل، ساربالاق، كۇيرەۋىك، بايانىش، تال-تەرەك... وسكەن دالامىزدى؛ كورسىن وزەن، باستاۋ، بۇلاقتارىمىزدى... . ويىنى قانىپ، رازى بولىپ قايتسىن!


حالقىمىز ەڭ كادەلى تاباعىن«قويانجون تاباق»، جىلقىنىڭ سۇلۋىن«اققويان» دەيدى. «قويانىم، كوجەگىم» دەپ بالالارىن باۋرىنا باسىپ جاتادى انالارىمىز باسىنان يسكەپ. «قويانداي ورعىپ، قارعالارىم، ويناق سالىپ»دەپ اسىر سالىپ ويناپ جۇرگەن بالالارىنىڭ سىرتىنان ءسۇيىنىپ وتىرادى شەشەلەرى. قىستا«قوياننىڭ جىمىن بۇزباڭدار»، جازدا «قوياننىڭ كوجەگىنە تيسپەڭدەر» دەپ اقىلىن ايتىپ، «ادام تاپپاس ءسوزدى بول، ور قويانداي كوزدى بول» دەپ اقتىلەگىن تىلەپ وتىراتىن اجەلەرىمىز. بالا كەزىمىزدە وت تامىزعاندا، شىرپىنى تۇتاتىپ جىبەرگەننەن كەيىن «قويان شابان، وت جۇيرىك؛ قويان شابان، وت جۇيرىك»دەپ وت مازداعانشا ۇردەپ اندەتەتۇعىمىز وتقا ءتۇسىپ كەتە جازداپ. قۋانعاندا«جەردەن جەتى قويان تاپقانداي قۋانىپ»دەپ جاتادى. توننىڭ ىشكى باۋىنداي «قويان - قولتىق ارالاسقان» دەيدى بەرەكە-بىرلىكتى.


«جىلقىنى قارنىنا قىستىرىپ،
تۇيەنى ەرنىنە قىستىرىپ،
ەسەكتى قۇلاعىنا قىستىرىپ،
قاسقىردى ات قىپ مىنىپ،
ايت دەگەندە جۇرە بەرگەن»- دەيدى قوياندى جۇمباقتاپ.
حالىقىمىزدا ەجەلدەن قويان توبىعىن جۇتۋ ىرىمى بولعان. توبىقتى جۇتۋشى جاس ادام جۇتار الدىندا:
«باتىر بولسام جۇرەگىمنەن شىق،
پالۋان بولسام بىلەگىمنەن شىق؛
 شەشەن بولسام تاڭدايىمنان شىق،
 باقىتتى بولسام ماڭدايىمنان شىق!»- دەپ سەرتتەسىپ بارىپ جۇتادى ەكەن. حالىق ۇعىمىندا توبىق قاسيەتىنە قاراي الگى ادامنىڭ ايتقان جەرىنەن شىعادى دەگەن تۇسىنىك بولعان. اتتىڭ سىنىن ۇلى اباي:   
«شوقپارداي كەكىلى بار قامىس قۇلاق،   
قوي مويىندى، قويان جاق، بوكەن قاباق» دەپ جىرلاعان.   


قوياندى«قورقاق»دەيدى ادامدار، قورقاق ادامداردى«ﻗﻮﻳﺎﻧﺪﺍﻱ ﻗﻮﺭﻗﺎﻕ»، «قويانجۇرەك»دەيدى. قوياننىڭ شىن اتى سەكەم. جەر شارىن توسەك، اسپاندى جامىلعى قىپ جان باققان دالا قويانى قورقپاعاندا قايتسىن. ادامدار ۇيىنە ەسىك سالىپ، قۇلىپتاپ قويادى؛ «اڭ-قۇستان اباي بول» دەپ جاتادى ءبىر- بىرىنە. قوياننىڭ قۇلاعى ۇلكەن، ساققۇلاق، سەرگەك، سەكەمشىل. «قويان قۇلاعىمەن، ەلىك لاعىمەن ماقتانادى». قويان جاۋلارىنان قويانداي ورعىپ، قويانبۇلتاققا سالىپ قاشىپ قۇتىلادى. «اققويان الدىرمايدى وردە بولسا، اقساقال باس مۇجيدى توردە بولسا»، «ءبىر جىلعا قوياننىڭ تەرىسى دە شىدايدى».


«ۇزىن قۇلاق قويانىم،
كوجەگىڭدى باعامىن.
قاشسا جۇيرىك، قورقاقتى
قايدان ىزدەپ تابامىن؟» دەپ جىرلايدى بالالار.
«اي قاراڭعى، قالقاتاي، تۇن بولادى،
كوكشە قويان جۇرگەن جەر جىم بولادى.»
«جۇمباعىم، ءجۇپ - جۇمباعىم، جۇمنان شىققان،
جايىلىپ كوكشە قويان قۇمنان شىققان.»
«قويان-قويان، قوسقۇلاق،
ايداعانىم ەشكى-ىلاق.»
«تاۋدا قويان ءىزى بار،
ەتىكشىنىڭ ءبىزى بار.»


اقىندارىمىزدىڭ تاڭدايىنان جىر بولىپ سورعالاپ، كۇيشىلەرىمىزدىڭ قولىنان كۇي بولىپ توگىلىگەن قوياندارىمىزدىڭ جۇرەگىمىزدەگى سۇيكىمدى«قويانداي» بەينەسى ماڭگى ساقتالا بەرەدى. قويانداردىڭ كوڭىلىنەن ءبىزدىڭ دە ماڭگى وشپەيتىنىمىز ءشۇباسىز! «ور قويان»، «سۇر قويان»، «كوكشە قويان». قويان سۇلۋلىقتىڭ، سەرگەكتىكتىڭ نىسانى  سيمۆولى. قوياننىڭ سەرگەك، ساققۇلاق قاسيەتىن بىزگەدە بەرسە ەكەن دەپ تىلەيمىز.


قويان جىلى باسىمىزعا سۇلۋلىق، سۇيكىمدىلىك سيلاسىن، تورىمىزدەن قويانجون تاباق كەتپەسىن!