تۇيە تۋرالى تۇيەدەي ءسوز
كەلۋقاينارى:جۇڭگو قازاق راديو تورابى |جاۋاپتى رەداكتور: | جاڭالانعان ۋاقىت:2018-06-13 10:19:00

 

(شاڭحاي سەلبەستىك ۇيىمىنا مۇشە ەلدەر باسشىلار القالار كەڭەسىنىڭ 18-رەتكى ٴماجىلىسىنىڭ چيڭداۋدا اشىلعانىنا تارتۋىم)


    (قارا ءسوز-شالقىما)


    قاپاس اسەيىن ۇلى


    «وي-قوي، دۇنيە سەرۋەن، ادام − ءبىر كوشكەن كەرۋەن»، «تۇيەلى باي كيەلى باي، تۇيەلى جولاۋشى كيەلى جولاۋشى»، «تۇيە مىنگەننىڭ توبەسى بيىك»، «تۇيە الپىس كۇن اشتىققا، قىرىق كۇن شولگە شىدايدى»، «التى ايلىق جولعا ارىماس، اتان دەگەن كولىك بار»،-دەيدى. يتارقاسى قياننان، شەتسىز-شەكسىز قۇمدى شولدەردەن، ۇشى-قيىرسىز ءشول دالالاردان كوشىمىزدى الىپ ماڭ-ماڭ باسىپ باقىت باستاۋىنا جەتكىزىپ، ىرگەسىن بەكىتىپ، ەسىن جيعىزىپ، ەل قاتارىنا قوسقان قاسيەتتى «قارا جەردىڭ قايىعى»، «مال قاسقاسى»، «ويسىلقارانىڭ» ۇرقى-تۇيە حالقىمىزدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىندە ايىرىقشا ورىن الادى. «ارتسا كولىك، باقسا تۇلىك»، «شۋداسى جال، شۇباتى بال»، «مالدىڭ قاسقاسى»، «تۇلىك باسى»، «تۇيە تۇلىگى-سالتانات»، «نار جولىندا جۇك قالماس»، «جۇك اۋىرىن نار كوتەرەر، ەل اۋىرىن ەر كوتەرەر»، «اۋىرلىقتى جەر كوتەرەر، اۋىر جۇكتى نار كوتەرەر»، «نامىسى بار جىگىتتىڭ نار كۇشى بار»، «سوڭعى تۇيەنىڭ جۇگى اۋىر»، «جىعىلساڭ تۇيەدەن جىعىل»، «ءتورت تۇلىكتىڭ تورەسىن تۇيە دەيدى، تۋعان جەردىڭ تۇيە جەيتىن جاپىراعى دا، تۇيە اۋنايتىن توپىراعى دا ءدارى»،-دەيدى. حالقىمىز ءتورت تۇلىك مالدىڭ ىشىندە تۇيە مالىن بايلىق رەتىندە دە، كولىك رەتىندە دە، ازىق رەتىندە دە توتەنشە قاستەرلەگەن. توعىزدىڭ، سي-جۇلدەنىڭ باسى تۇيە بولعان. تۇيەلى كوشتىڭ سالتاناتى دا بولەك بولعان. «اق تۇيەنىڭ قارىنى جارىلدى» دەپ قۋانىشىن ءبىلدىرىپ، اق تىلەگىن ايتىپ، ۇلان-اسىر توي جاساپ، ارقا-جارقا بولىپ جاتادى الا تاۋ اشاسىنان كەلمەي.


«شولگە شىقساڭ،
ءشول ەكەنىن ءبىلىپ شىق.
ءشول ءتاڭىرى-
سارى اتانعا ءمىنىپ شىق»،-دەيدى.
بايىرعى جىبەك جولى تۇيەنىڭ تابانىمەن وسىلىپ بۇگىنگى ساۋدا، مادەنيەت بارىس-كەلىسىنىڭ ىرگەسىن قالاپ، شاڭىراعىن كوتەرگەن ەدى. ەندى سول تۇيەنىڭ تابانى وسقان جولدا ۇشقىر پويەزدار زىمىراپ، ۇشاقتار ۇشىپ، ءتۇرلى-ءتۇستى اۆتوكولىكتەر قايشالىسۋدا. عىلىم-تەحنيكانىڭ ۇشقان قۇستاي دامىعان بۇگىنگى كۇنىن ويلاعاندا كەشەگى قۇمدى شولدەردەن، ۇشى-قيىرسىز ەن دالالاردان ماڭ-ماڭ باسقان تۇيە كەرۋەنى كوز الدىڭا كەلەدى؛ قۇلاعىڭا تۇيە كەرۋەننىڭ قوڭىراۋ ءۇنى ەستىلگەندي بولادى. اۋىلىمىزدىڭ جانىنان قاراجول ءوتۋشى ەدى وسىلعان. كىشكەنە كۇنىمىزدە وسى جولمەن قوڭىراۋلاتقان كەرۋەننىڭ سوڭىن كورە قالىپ ەدىك، سول جول جىبەك جولىنىڭ ەرەنتاۋدىڭ سولتۇستىگىندەگى سورابى ەكەن. اۋىل بالالارى كەرۋەننىڭ سوڭىنان ەرىپ نەشە شاقىرىم جەرگە بارىپ قايتۋشى ەدىك. كەيىن ءبىزدىڭ اۋىلدان اۋداندىق ورتالاۋ مەكتەپكە باراتىن ەكى-ءۇش بالا اترەتتىڭ ات ارباسىنا ءتۇسىپ سول جولىمەن اۋدان ورتالىعىنا وقۋعا بارعانىم ەسىمدە. جىبەك جولىنىڭ سول داۋىردەگى دامىعان كولىگىنە ءتۇسىپ، جىبەك جولىمەن «جىبەك وقۋعا» بارعانىما ماقتانامىن. سول جول ەندى دۇنيە شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ، حالىقارالىق بارىس-كەلىستىڭ ماڭىزدى جولى «ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جولىنا » اينالدى.


ءتوراعا شي جينپيڭ«ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول» حالىقارالىق سەلبەستىك ۇيىمىنىڭ اشىلۋ سالتىنداعى ارقاۋ لەكسياسىندا جىبەك جولى رۋحىن تىلگە تيەك ەتىپ، ادامدارعا بايىرعى جىبەك جولىن اشۋدى قاندىبالاق سوعىس ءۇشىن ەمەس، تۇيە كەرۋەنى مەن جاقسى نيەت ءۇشىن پايدالانۋدى؛ تولقىن جارعان الىپ كەمەلەر مەن زىمىراندارعا يەك ارتپاي، ادامدارعا باقىت پەن دوستىق سيلاپ، شۇعىلالى ات قالدىرۋدى ەسكەرتتى.


ەلىمىز ەلۋ ءتورت تۇيە، ون ات، ون بەس اۆتوكولىك، ەلۋ نەشە ادامىنان ۇيىمداستىرعان بەس شاقىرىمعا سوزىلعان مەملەكەت اتتاعان ۇقساتپالى تۇيە كەرۋەنى قازاقستان مەن جۇڭگو شەكاراسى ارقىلى قىرعىزستان شەكاراسىنا كىرىپ «جىبەك جولى مادەنيەت ساياحاتى» ساپارىن ءساتتى اياقتاتقان.


ەرتە زاماندا حايۋاندار جىلدىڭ باسى بولۋعا تالاسىپتى. تىشقان قۋلىق ويلاپ، جيىلعان كوپكە: «بۇل تالاستان ەش نارسە ونبەيدى، جىلدى كىم بۇرىن كورسە، سول جىل باسى بولسىن»،-دەيدى. كوپ ماقۇل بولادى. تۇيە ءوزىنىڭ بويىنا سەنىپ «مەنەن بۇرىن كىم كورەدى؟» دەپ، تىشقاننىڭ ءسوزىن قوستايدى. ءبىرازدان سوڭ تىشقان جورعالاپ تۇيەنىڭ وركەشىنە شىعىپ وتىرادى. سونان جىلدى بارىنەن بۇرىن تىشقان كورىپ حابار بەرىپ، جىل باسى بولىپتى. «تۇيە بويىنا سەنىپ جىلدان قۇر قالىپتى». تىشقاننىڭ ءىنىن كورسە تۇيەنىڭ جاتا قالىپ اۋنايتىنى وسىدان دەيدى.


اينالايىن، تۇيەم-اي، سول جىلعا كىرمەي قالعانىڭ قانداي جاقسى بولعان؛ ايتپەسە، سول جىلدارىڭ كۇندە بولاتىن «جيىن-ماجىلىس، تەكسەرۋ-زەرتتەۋ، باس قوسۋلارىنان» قولىڭ تيمەي قالادى ەكەن. ەسەسىنە ادامزات ءۇشىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن تابان اۋدارماي قىزمەت ەتىپ كەلەسىڭ؛ بويىڭ ولاردان ءالى بيىك، ءوزىڭ سالعان جىبەك جولىندا-ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جولدا عاسىرلار بويى جۇرەتىن بولاسىڭ.


«ءسوزدىڭ دە ۇزىنى بار، قىسقاسى بار،
كەي ادامنىڭ سوزگە جۇيرىك ۇستاسى بار.
قاراعىم سەن بىلمەسەڭ مەن ايتايىن،
تۇيەدە ون ەكى جىلدىڭ نۇسقاسى بار» دەپ ايتىلاتىن ولەڭ جولدارى بار. قۇلاعى-تىشقان، باقايى-سيىر، تىرسەگى-بارىس، ەرىنى-قويان، شوككەنى-ۇلۋ، كوزى-جىلان، ءتىسى-قوي، توبەسى-جىلقى، ءجۇنى-مەشىن، مويىنى-تاۋىق، تابانى-ءيت، قۇيرىعى-دوڭىز.
«تۇيە سەنىپ بويىنا،
قالعان ۇمىت جىلداردان.
جاتپا قاراپ مويىما،
تايما يمەنىپ ءدىلماردان». وسى سوزدەردىڭ باسقى ارىپتەرى ءبىر مۇشەلدەگى ون ەكى حايۋاننىڭ باس ارىپىنە ۋاكىلدىك ەتەدى. تۇيە-تىشقان، سەنىپ-سىيىر، بويىنا-بارىس، قالعان-قويان، ۇمىت-ۇلۋ، جىلداردان-جىلان، جاتپا-جىلقى، قاراپ-قوي، مويىما-مەشىن، تايما-تاۋىق، قاراپ-قوي، يمەنىپ-ءيت، ءدىلماردان-دوڭىز.


«بازاردان الىپ كەلگەن اقشام بوز بار،
ىشىندە اقشام بوزدىڭ ىرعاي كەز بار.
قاراعىم سەن بىلمەسەڭ مەن ايتايىن
شىعىپتى تۇيە سوردان دەگەن ءسوز بار». تۇيە سورتاڭ، اششى شوپكە اۋەس، شولگە شىدامدى تۇيە قىرىق كۇن شولگە شىدايدى ەكەن. تۇيە «اشىلى، تۇزدى سورعا بىتەمىن، باسقا جەرگە زورعا بىتەمىن» دەيدى.


بۋرىلتوعاي اۋدانى شىعانجيدە اۋىلىندا مىڭ ادامدىق تۇيە ساۋۋ جارىسى وتكىزىلىپ، شاڭحاي دۇنيە گەننيس رەكوردىنا جازىلعان. دۇنيەدە ءار جىلى بىرنەشە ەلدەردە ءدۇبىرلى تۇيە مەرەكەسى وتكىزىلىپ تۇرادى ەكەن. بۋرىلتوعاي اۋدانىندا 1118 تۇيە قاتىناسقان 2-كەزەكتى جۇڭگو تۇيە جارىسى وتكىزىلگەن، قيمىل سوڭىندا الامان بايگە شاڭحاي دۇنيە جۇزىلىك گەننيس رەكوردىن جاراتقان. سول كۇنى بۋرىلتوعاي اۋدانىنا مەملەكەت جاعىنان «ءشۇبات مەكەنى» اتاعى بەرىلگەن. ەلىمىزدەگى تۇيە تۇلىگىنىڭ %20 ى التاي ايماعىندا وسىرىلەدى ەكەن.


حالقىمىزدىڭ «بۋرا سان، اتان جىلىك» بالۋاندارىنىڭ جولىن اشىپ «تۇيە بالۋان» كۇرەس ءتۇرىن حالىقارالىق دەڭگەيگە جەتكىزىپ، وليمپيادا ويىندارىنىڭ قۇرامىنا ەنگىزۋگە قۇلشىنىس جاسالىپ جاتىر ەكەن. «تۇيە بالۋانعا» سايكەس، «بوتا بالۋان» جارىستارى دا وتكىزىلە باستاعان. «تۇيە بالۋان» دارەجەسىندەگى جارىسقا قاتىناسۋشى بالۋانداردىڭ سالماعى، ءسوز جوق، 80 كيلوگرامنان جوعارى بولۋى كەرەك ەكەن.


تۇيەنىڭ تابيعي جاراتىلىسى ماڭ، ساباز، اڭقاۋ، جۋاس مىنەزدى كەلەدى، سودان «كىشپەيىلدىلىكتى تۇيەدەن ۇيرەن» دەيدى. بويىمىزدا ءتورت تۇلىكتىڭ مىنەزى بار.


«ساراتان-ءزاۋزا» امالى حالقىمىزدىڭ ءتول ءوندىرىس امالياتىنان الىنعان، اڭىز-اڭگىمەگە اينالعان امالداردىڭ ءبىرى. حالقىمىزدىڭ كەستەشىلىك-زەرگەرلىگىندە «تۇيە تابان» ورنەك ءتۇرى بار؛ «تۇيە باۋىرساق»، «تۇيە بۇرشاق»، «تۇيە بۇلدىرگەن» ت. ب ازىق-تۇلىك اتاۋلارى؛ «بۋرا»، «اتانتاي»، «تايلاق»، «بايتايلاق»، «بوتاقارا» ت. ب كىشى رۋ اتتارى؛ بوتاكوز، اقبوتا، بوتاباي، بوتاجان، بايبوتا، جانبوتا، ناربول، ناربۇلان، ناربوتا، نارتاي، ناربەك، اقنار، ەرنار، نارگۇل، تۇيەباي، قومشاباي، اتانتاي، اتانباي، اتانبەك، بۋراتاي، بۋراقان، تايلاقباي، اقتايلاق، ت . ب ادام اتتارى؛ «بۋراباي»، «بوتامويناق»، « تۇيە مويناق»، « تۇيە وركەش»، «تۇيە تاس»، «تۇيەوتكەل»، «تۇيەسۋ» ت. ب جەر اتتارى؛ «بوتاقۇلاق»، «تۇيە تىكەن»، «تۇيەجوڭىشقا»، «تۇيەقاڭباق»، «تۇيەقارىن» ت. ب وسىمدىك اتاۋلارى؛ «تۇيە كەنە»، «تۇيە قۇس»، «تۇيە قوڭىز»، «تۇيە قۇلاق» ت. ب جاندىك-قۇس اتتارىنان تۇيەنىڭ حالىق ساناسىنداعى قاستەرلى ورنىن باعامداۋعا بولادى.


بوتاعا قۇردان نوقتا جاسايدى، موينىنا تۇمار تاعىپ الپەشتەيدى، بوتا مەن بالا ءبىرىن-ءبىرى قۋىپ بالاشا وينايدى؛ بالالارىن «بوتاقانىم»، «بوتام» دەپ ەركەلەتەدى؛ زار، ساعىنىش، سارعايۋدى «تۇيەشە بوزداپ»، «بوزىنگەندەي بوزداپ»، «بوتاداي بوزداپ» دەپ كوركەمدەيدى؛ جىلاپ توقتاماعان بالاسىن «نەمەنە، بوتاداي بوزداپ!»دەپ ۇرسىپ جاتادى ىرىمداپ. «بوتانىڭ كوركى-كوز، ادامنىڭ كوركى-ءسوز»، «بوتانىڭ كوزىندەي، شەشەننىڭ سوزىندەي».


بەسىكتە تۇيەنىڭ جاباعىسىنا بولەندىك، ەرجەتە باستاعاندا تۇيە جاباعىسىنان كۇپى كيدىك، ءسۇتىن ءىشىپ، شۇباتىنا قانىپ ەرجەتتىك. بۇگىندە تۇيەنىڭ ءسۇتى، شۇباتى دەسە ىشكەن اسىمىزدى جەرگە قويامىز. «اتانداي»، «نارداي»، «تۇيەدەي»، «بۋرا ساندى» دەپ باعالايدى بالۋان-باتىرلاردى؛ «اتان»، «نار»، «بۋراعا» بالايدى اقىل-ويدىڭ يەسى، ەل باستاعان، كوش باستاعان اقىلمان ادامداردى. «نامىسى بار جىگىتتىڭ نار كۇشى بار».


«وي-قوي، دۇنيە سەرۋەن، ادام ءبىر كوشكەن كەرۋەن»، «تۇيەلى باي كيەلى باي، تۇيەلى جولاۋشى كيەلى جولاۋشى»، «تۇيە مىنگەننىڭ توبەسى بيىك»، «تۇيە الپىس كۇن اشتىققا، قىرىق كۇن شولگە شىدايدى»، «التى ايلىق جولعا ارىماس، اتان دەگەن كولىك بار»، «نار جولىندا جۇك قالماس»، «جۇك اۋىرىن نار كوتەرەر، ەل اۋىرىن ەر كوتەرەر»، «اۋىرلىقتى جەر كوتەرەر، اۋىر جۇكتى نار كوتەرەر»،«نامىسى بار جىگىتتىڭ نار كۇشى بار»، «سوڭعى تۇيەنىڭ جۇگى اۋىر»، «جىعىلساڭ تۇيەدەن جىعىل»، «تۇيە اياعى مايماق، تورە اياعى تايعاق، قوي اياعى كىلمەك، قوجا اياعى ىلمەك»، «تۇيە دە جۇيەلىگە شوگەدى»، «قۇرتتىڭ ەسەسى مالتادان قايتادى، كورشى قارىزىن تۇيە قايىرادى»، «تۇيە مىنگەن قازاق ءتورت اۋىز ولەڭ ايتادى»، «ەكى اياقتىدا باجا تاتۋ، ءتورت اياقتىدا بوتا تاتۋ»، «جاماندى تۇيە ۇستىنەن ءيت قابار»، «كەرۋەن كەرى اينالعاندا، اقساق تۇيە العا شىعادى»، «تۇيە سىلكىنسە، ءبىر ەسەكتىڭ جۇگى شىعادى»، «قارا جەردىڭ قايىعى»، «اق تۇيەنىڭ قارىنى جارىلدى»، «تۇيەشە تايراڭداپ»، «تۇيە ۇستىنەن سيراق ءۇيتۋ»، «تۇيە بوتالاعانداي»، «تۇيە كوزىندەي تەسىك»، «بوتاداي بوزداۋ»، «ماياداي باقىرۋ» ت. ب ۇنەمى قولدانىلاتىن ماقال-ماتەل، تۇراقتى ءسوز تىركەستەرى بار.


كوشكەندە تىگىل ەڭىس جەرگە كەلگەندە تۇيەنىڭ ەڭىستەپ ءجۇرىپ كەتپەۋى ءۇشىن «شوك-شوك، اياعىڭنىڭ استىندا جىلان جاتىر، شوك-شوك» دەپ وتىرادى، ايتپەسە تۇيە ەڭىستەن ءسۇرىنىپ، ەكبەتتەپ جىعىلادى.


«ءتورت تۇلىك مال سەمىرگەندە جىلقى جىرا سالىپ، تۇيە قومدىق الىپ، سيىر توبىقتانىپ، قوي شايلاپ قالادى» دەيدى.


تۇيەنى «كوس-كوس» دەپ شاقىرادى، «ءوشى-ءوشى» دەپ جۇرگىزەدى، «شوك-شوك» دەپ شوگەرەدى، «سوراپ-سوراپ» دەپ سۋارادى. «تۇيەگە ءوشى دەگەندە دەمەۋ».


«تۇيە پىسقىرسا، بوران سوعادى. تۇيە ەرنىن جىبىرلاتسا، جىلىمىق بولادى؛ تۇيە سارى الا كۇزدەن ىقتاسا، قىس قاتتى بولادى» دەيدى ەكەن ەسەپشىلەر.


اسان قايعى قوي ۇستىنە بوز تورعاي جۇمىرتقالايتىن جەردى ىزدەپ، ونى «جەر ۇيىق» دەپ اتايدى ءارى جەلماياسىنا ءمىنىپ وسى«جەر ۇيىقتى» ىزدەيدى. ءبىز سول اسان اتامىز ىزدەگەن «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان»، «اق تۇيەنىڭ قارىنى جارىلعان» زاماندا وتىرمىز.


كوزى جارىق جۇلدىزداي،
مويىنى ءيىر قوبىزداي،
قۇيىرىعى ۇزىن قامشىداي،
شۋداسى بار جامشىداي؛
ماڭ، ماڭ باسقان، ماڭ باسقان،
شۋدالارىن شاڭ باسقان،
ءتورت اياعىن تەڭ باسقان،
ەكى وركەشىن قوم باسقان،
ءتىلىن تىكەن تەسپەگەن،
الابۇتا، تەرىسكەن،
مۇرىندىعى كەلىسكەن،
«شوك!»، دەگەندە «بىق!» دەگەن،
شەشىپ ءۇيىن جۇكتەگەن،
ويسىل قارا بالاسى
تۇيە باسسىن ءۇيىڭدى؛
تۇيە باسسا ءۇيىڭدى
كيە باسسىن ءۇيىڭدى!