«اقىلدى بالا» تۋرالى حيكايا
كەلۋقاينارى:جۇڭگو قازاق راديو تورابى |جاۋاپتى رەداكتور: | جاڭالانعان ۋاقىت:2018-06-16 17:01:00

 

مارك تۆەن


    اۋدارعان: قۋات جۇماش ۇلى


    شىعارما تۋرالى: مارك تۆەن بالالاردى ايىرىقشا جاقسى كورەدى. «سوتقار بالا» تاقىرىبىندا جازعان شىعارمالارىندا تەنتەك، ءار نارسەنى ءبۇلدىرىپ جۇرەتىن بالالاردى سۋرەتتەگەنىمەن، الايدا، سول بالالاردىڭ بويىنان كەيبىر ەرەكشە قاسيەتتەردى قازبالاپ ايشىقتاپ كورسەتە بىلەتىن: بالا بويىنداعى قالىپقا تۇسكەن داعدىعا باعىنباۋ، ەسكى ەرەجە-تارتىپتەردى بۇزۋ، كونە قاساڭ قاعيدالارعا سايىس جاريالاۋ، دەربەس ويلاۋ جانە دەربەس ارەكەتتەنۋ قاتارلى ەرەكشەلىكتەردى دارىپتەيتىن.


    تومەندەگى شىعارمادا تىلگە الىنعان «اقىلدى بالا» جوعارىدا ايىتلعان شىعارمالارىنا ۇقسامايدى. قازىرگى تىلمەن ايتقاندا «مومىن بالانىڭ قايعىلى تاعدىرىن بايانداعان». سەبەبى شىعارمادا سۋرەتتەلگەن بالا كەيىپكەر قۇرعاق قيالعا بەرىلەدى. دەربەس وي جۇگىرتە المايدى. وقۋلىقتاعى قيالي حيكايالارعا ۋلانادى. شىنايى تۇرمىسقا بەيىمدەلمەيدى. مارك تۆەن اسىرەلەۋ تاسىلىمەن بالانىڭ ايانىشتى تاعدىرىن بەينەلەپ، اتا-انالارعا «ۇرپاعىڭدى شىعارمادا كورسەتىلگەندەي ‹اقىلدى بالا› بولۋعا يتەرمەلەي كورمە» دەگەن وي تاستايدى. 

    اۆتور تۋرالى: مارك تۆەن-1835-جىلى 11-ايدىڭ 30-كۇنى تۋعان. ا ق ش-نىڭ ساتيريگى، اڭگىمە شەبەرى، جازۋشى، ايگىلى لەكسيا سويلەۋشى. يۋمەرلى، پاراساتتى شىعارمالارىمەن ا ق ش-ىنداعى ەڭ ايگىلى قايراتكەرلەر قاتارىنان ورىن العان. 


    ەرتەدە جاكوپ بۋليۋەنس اتتى بالا بولىپتى. ول اكە-شەشەسىنىڭ ايىتقانىن ەكى ەتپەپتى. كەيدە اكە-شەشەسىنىڭ قيتۇرقى، وداعاي تالاپتارىن ورىندايدى ەكەن؛ وقۋدى جاقسى وقىپتى، جەكسەنبىلىك مەكتەپكە ۋاعىندا بارىپتى. ساباقتان قاشقان بالالارعا ەرمەپتى.


    باسقا بالالار ونىڭ مىنەزىنە ءجىپ تاعا الماپتى. جاكوپ بۇرىننان وتىرىك ايىتپايدى. ول باسقالارعا وتىرىك ايتۋ جامان ادەت ەكەنىن ەسكەرتىپتى.


    جاكوپتىڭ قوي اۋىزىنان ءشوپ الماس مومىندىعىنان جۇرت جەرىپتى. ادەتتەگى بالالارعا جات مىنەزىنەن مەزى بولىپتى. ءتىپتى، دەمالىس كۇندەرى جاكوپ رەگاتكا اتپايدى. قۇستاردىڭ ۇياسىن بۇزبايدى. كوشەدەگى ويىن قويۋشىنىڭ مايمىلىنا اشتى بۇرىشقا بىلعاعان كامپيت تاستامايدى؛ قىسقاسى، قالىپتى كوڭىل اشۋ قيمىلدارىنا مۇلدە زاۋقى سوقپايدى. سونىمەن، وزگە بالالار مۇنىڭ سەبەبىن بىلگىسى، جاكوپتى تۇسىنگىلەرى كەلەتىن. سوندادا، ولار ريزا بولارلىق جاۋاپ تابا المايدى. الگىندە مەڭزەگەنىمدەي بالالاردا جاكوپتى «ٴنادۇرىس» سەزىنەتىن ۇعىم ورناعان. سول ءۇشىن ولار جاكوپتى قورعاۋعا، ونىڭ جابىرلەنبەۋىنە جاۋاپتى بولۋعا بەكىنەدى.


    جاكوپ جەكسەنبىلىك مەكتەپتىڭ بارلىق ساباعىن وقىپ تاۋىسادى؛ بۇل كىتاپتار وعان مول قۋانىش سيلايدى. ونىڭ بار قۇپياسى وسى ەدى. جاكوپ جەكسەنبىلىك مەكتەپ وقۋلىقتارىنداعى اقىلدى بالا جايىنداعى حيكاياعا قالىتقىسىز سەنەتىن؛ كۇندەردىڭ بىرىندە كىتاپتا ايتىلعان اقىلدى بالاعا جولىعۋدى ارماندايتىن. دەسەدە، ول ەجەلدەن مۇنداي بالانى كورمەگەن ەدى. شاماسى اقىلدى بالالار جاكوپ ومىرگە كەلەردەن بۇرىن جەر بەتىنەن عايىپ بولعان ءتارىزدى.


    ول ٴار جولى جاقسى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزگەن ۇلگىلى بالالار تۋرالى حيكايانى وقىپ وتىرىپ، ماقالانىڭ سوڭعى بولەگىن اسىعىس اشىپ، بالانىڭ تاعدىرى نەمەن اياقتالارىن بىلۋگە ىنتىعاتىن. نەشە مىڭ شاقىرىم جول باسىپ، ناقتى جاعدايدى كوزبەن كورگىسى كەلەتىن. سولايدا، ٴار رەت جاكوپتىڭ ارمانى سەلگە كەتىپ، حيكاياداعى بالا كەيىپكەر سوڭعى تاراۋدا كوز جۇماتىن. ماقالانىڭ ورتاسىندا جەرلەۋ ٴمۇراسىمى تۋرالى قىستىرما سۋرەت بەرىلەدى. سۋرەتتە بالانىڭ جاقىن تۋىستارى مەن جەكسەنبىلىك مەكتەپتەگى ساباقتاستارى ونىڭ قابىرىن قورشاي تىزىلەدى. ولار شولاق دامبال، ۇلكەن قالپاق كيىپ، شىتپەن كوزدەرىن باسىپ جىلاپ سىقتايدى. ٴسويتىپ، جاكوپتىڭ تىلەگى قابىل بولمايدى. كىتاپتاعى اقىلدى بالالاردى ٴتىرى كەزىكتىرە الاتىن ەمەس. سەبەبى، ونداي بالالار ۇنەمى وقۋلىقتىڭ سوڭعى تاراۋىندا جان ۇزەدى.


    جاكوپ وزىنەن قاتاڭ تالاپ قويىپ، جەكسەنبىلىك مەكتەپ وقۋلىعىنا كەيىپكەر رەتىندە ەنۋدى كوكسەدى. ول وقۋلىقتاعى ٴوزىن تانىستىرعان بولەكتە قىستىرما سۋرەتتەر بەرىلۋىن، سۋرەت مازمۇنىندا اناسىنا وتىرىك ايتۋدى قالامايتىنى، بۇعان شاتتانعان اناسىنىڭ ٴجۇزىن كوز جاسى جۋعانى بەينەلەنۋىن ءۇمىت ەتتى؛ باسپالداقتا تۇرىپ التى بالانى ەرتكەن قايىرشى ايەلگە ٴبىر پەنستى (انگىليانىڭ اقشا بىرلىگى) ۇستاتىپ، قالاعان زاتىن ساتىپ الۋىن، اقشانى بەتالدى ءسىراپ ەتپەۋىن، ٴسىراپشىلدىقتىڭ كۇنا ەكەنىن ايتقانى جازىلۋىن ارماندادى؛ مۇنان باسقادا قىستىرما سۋرەتتەر ارقىلى ٴوزىنىڭ كەڭپەيىل مىنەزىن اشا ٴتۇسۋدى، تەنتەك بالانىڭ جامان قىلىقتارىن اشكەرەلەمەگەنىن، سودىر بالانىڭ مەكتەپتەن قايتار جولدا ٴوزىن ۇنەمى توسىپ تۇرىپ، تاسادا تاياقپەن باسىنا ۇراتىنىن، جاكوپتى الدىعا سالىپ ايداپ، سوڭىنان «ەي، وي» دەپ ايعايلايتىنىن بەينەلەۋدى قيالدادى.


    مىنە بۇلار كىشكەنتاي جاكوپتىڭ ويى ەدى. جەكسەنبىلىك مەكتەپ وقۋلىعىنا ەنۋدى ارمانداعانىمەن، اقىلدى بالالاردىڭ ومىردەن اتتانىپ كەتەتىن سوڭعى تاعدىرىن ويلاسا جاكوپتىڭ كوڭىلى سابىنداي بۇزىلاتىن. ۇيتكەنى بالا جاكوپ ٴومىردى ەرەن قىزۋ سۇيەتىن ەدى. جەكسەنبىلىك مەكتەپ وقۋلىعىنداعى اقىلدى بالا كەيىپكەر بولۋعا وسىنداي كوڭىلسىز ىستەر كەدەرگى اكەلەتىن. ول اقىلدى بالا بولۋدىڭ دەنساۋلىعىنا زياندى ەكەنىن بىلەتىن. وقۋلىقتاعى اقىلدى بالالاردىڭ كوپكە مۇلدە ۇقسامايتىنىن، ەلدەن ەرەك كەلەتىنىن، ٴتىپتى اقىلدى بالا بولۋدىڭ وكپە ناۋقاسىنا شالدىعۋدان قاتەرلى ەكەنىن انىق ۇعاتىن؛ وقۋلىقتاعى اقىلدى بالالاردىڭ ەشقايسىسى دا ۇزاق ٴومىر سۇرە المايتىنى جاكوپقا ەجەلدەن انىق؛ جاكوپ وقۋلىققا ەنگىزىلگەنىمەن ول وقۋلىقتى كورە الماۋى مۇمكىن. بىلايشا ايتقاندا، اتالعان وقۋلىق ونىڭ كوزى تىرىسىندە دايارلانعانىمەن، تارالىمى ويداعىداي بولا قويمايدى. سەبەبى، وقۋلىقتا اقىلدى بالانى جەرلەۋ ٴمۇراسىمى تۋرالى قىستىرما سۋرەت كەمدىك ەتەدى.


    جاكوپ وسىنى ويلاپ بارىنشا قامىقتى. ونىڭ ۇستىنە، كوپشىلىكتىڭ جاكوپتى سوڭعى ساپارعا اتتاندىرعان جانازا ٴسوزى كەم سوقسا، جەكسەنبىلىك مەكتەپ وقۋلىعىنىڭ قۇنى تومەندەيدى. دەگەنمەن، جاكوپ بەلدى بەكەم بۋىپ، جاعدايعا قاراي بار كۇشىن سارقا جۇمساعىسى كەلدى-ياعني، امان-ەسەن ٴومىر سۇرە بەرۋ، ٴالىپتىڭ ارتىن باعۋ، سوڭعى ٴسات جەتكەنشە، اقتىق وسيەتتى دايىنداپ قويۋعا بەكىندى.


    ٴبىراق، نەگە ەكەنى بەلگىسىز، اقىلدى بالانى ارت-ارتىنان قىرسىق شالدى. ونىڭ باستان وتكەرگەن ۋاقيعالارى وقۋلىقتاعى اقىلدى بالالار تاپ بولعان ۋاقيعاعا مۇلدە ۇقسامادى. وقۋلىقتاعى اقىلدى بالالار شات-شادىمان ويىن ويناپ، سوتقار بالالاردىڭ قول-اياعى مەرتىگىپ قالاتىن؛ ال جاكوپ نە ىستەسەدە كەرى باقتى. جيم بلايك باسقالاردىڭ الما اعاشىنان الما ۇرلاعاندا، جاكوپ اعاشتىڭ تۇبىندە وعان وقۋلىقتاعى سوتقار بالا كورشىنىڭ الما اعاشىنان الما ۇرلاپ، اعاشتان قۇلاپ بىلەگىن سىندىرعانىن وقىدى. ٴبىر عاجابى، جيم اعاشتان دومالاپ ٴتۇستى. باعىنا جاراي جاكوپتىڭ ۇستىنە قۇلادى. جيم ەشتەڭە بولعان جوق. كەرىسىنشە جاكوپتىڭ قولى سىندى. بۇعان جاكوپتىڭ ميى جەتپەدى. وقۋلىقتا مۇنداي ىستەر ايتىلماعان بولاتىن.


    تاعى ٴبىر جولى ٴبىر توپ سوتقار بالالار ٴبىر سوقىردى شۇڭقىرداعى شالشىق سۋعا يتەرىپ جىقتى. جاكوپ جالما-جان بارىپ سوقىردى سۇيەپ تۇرعىزدى. جاكوپ ىشتەي سوقىر ادام العىس ايتاتىن شىعار دەپ ويلادى. الگى سوقىر راقىمەت ايتقاننىڭ ورنىنا اسا تاياعىمەن جاكوپتى باسىنان ۇردى. جاكوپقا مەنى شالشىققا يتەرىپ جىعىپ، سودان تۇك بولماعانداي سۇيەپ تۇرعىزعىڭ كەلەمە دەپ كىنالادى. بۇنداي ىستەر وقۋلىقتا كورسەتىلگەن ۋاقيعالارمەن قابىسپادى. جاكوپ وقۋلىقتى باسىنان اياعىنا دەيىن اقتارىپ، ٴسىرا نە بولعانىن بىلمەك بولدى.


    جاكوپتىڭ جالعاستى جاقسىلىق ىستەگىسى كەلدى. بۇرالقى، ەلدەن تاياق جەيتىن، قاڭعىباس، سيراعى اقساق ٴيتتى ۇيىنە اپارىپ اسىراپ، ءيتتىڭ سەنىمىنە يە بولۋدى ويلادى. ٴوزى ويلاعانداي ٴيتتى تاپقانىنا قاتتى قۋاندى. ٴيتتى ۇيىنە اكەلىپ اسىرادى. ٴبىراق، ۇيىنە اكەلىپ باققان ٴيتى جاكوپقا ارسالاڭداپ، كيىمدەرىن جىرتتى. سىمىنىڭ دال-دۇلىن شىعاردى. جاكوپتىڭ ۇسقىنسىز كەيپىن كورگەندەر توتەنشە تاڭىرقادى. جاكوپ وقۋلىقتى اقتارعانىمەن بۇعان ماردىمدى جاۋاپ تاپپادى. اسىراعان ٴيىتىنىڭ حالى وقۋلىقتا ايتىلعان يتپەن ۇقساس بولسادا، قىلىعى مۇلدە باسقاشا شىقتى. بۇل بالا نەندەي ىسپەن شۇعىلدانسادا وڭىنا باسپاي پالەگە شىرمالدى. جوعارىداعى ىستەردى وقۋلىقتاعى كەيىپكەر بالالار شىرعاسىن شىعارماي ورىندايدى. ال جاكوپتىڭ باسىنا كەلگەندە ناس باسا بەرەدى.


    ٴبىر جولى جەكسەنبىلىك مەكتەپكە بارار جولدا ٴبىر توپ سوتقار بالالاردىڭ قايىققا ٴمىنىپ جاعالاۋدان الىستاپ بارا جاتقانىن كورگەندە جاكوپ قاتتى تىكسىندى. سەبەبى، وقۋلىقتا جەكسەنبى كۇنى قايىققا وتىرعان بالالار دەرلىك سۋعا تۇنشىعىپ ٴولۋشى ەدى. سالعا قارعىپ شىعىپ بالالاردىڭ الدىن توسۋعا قارماندى. سالعا قارعىپ شىقپاق بولعاندا اياعى تايىپ سۋعا قۇلادى. سىرتىنان بايقاپ قالعان بىرەۋ ونى جاعاعا قۇتقارىپ شىقتى. شيپاگەر كەلىپ جۇتىپ قويعان سۋىن قۇستىردى. جەلدەتكىش ارقىلى تىنىس جولىن اشتى. ويلاماعان جەردەن جاكوپكا تۇماۋ ٴتيدى. توعىز اپتاعا دەيىن توسەك تارتىپ ورنىنان تۇرا المادى. ءبىر عاجابى، قايىقتاعى سوتقار بالالار قۇمارى قانعانشا ٴبىر كۇن ويناپ، اسىر سالعان بەتى ۇيلەرىنە قايتتى. جاكوپ بۋليۋەنس وقۋلىقتا بۇنداي ۋاقيعالار كىرىستىرىلمەگەن ەدىدەپ اڭكى-تاڭكى كۇي كەشتى.


    جاكوپ ناۋقاسىنان ايىققانىمەن ارىنى سۋ سەپكەندەي باسىلدى. سوندادا، ىزگىلىك شارالارىن توقتاتقىسى كەلمەدى. وسى شاققا دەيىن ٴوزىنىڭ ىستەگەندەرى وقۋلىققا كىرەتىندەي دارەجەگە تولماعانىن سەزىندى. جاس شاماسى اقىلدى بالالاردىڭ جاسىنا دەرلىك جەتە قويعان جوق. تاباندىلىق تانىتسا بولعانى، ٴومىرىنىڭ سوڭعى ساعاتىنا دەيىن شىداسا، اقىرىندا ايگىلى كىتاپتارعا ٴومىربايانى ساقتالارى داۋسىز. باسقاسىن بىلاي قويعاندا، اقتىق وسيەتى، قالايدا، ٴبىر كەرەككە جارايدى.


    سولايشا جاكوپ ەرتە زاماننان قالعان كلاسسيكالىق كىتاپتاردى اقتارىپ، مىنا جاسىندا تەڭىزگە قۇلاش ۇرىپ، كەمەدە جۇمىس جاسايتىن مەزگىلى ەكەنىن بايقادى. ٴبىر كاپيتانعا سالەمدەسە بارىپ جۇمىسقا قابىلداۋىن ٴوتىندى. كاپيتان جۇمىسقا تانىستىرۋ جولداماسىن سۇراعاندا ول ماقتانىشپەن ٴدىنني كىتاپشا الىپ شىعىپ، مۇقاباسىنداعى ٴبىر جول جازۋدى نۇسقادى: «جاكوپ بۋليۋەنىسكە ۇسىنامىن، ءوزىڭدى سۇيەتىن ۇستازىڭنان!»


    ٴبىراق، كاپيتان ۇرت مىنەزدى ادام ەكەن. ول: «ەي، اكەڭنىڭ...، سۇمەلەك، مىناۋ نەگە سەپ بولماق؟ مىناۋ سەنىڭ تالەنكەلەردى جۋا الاتىنىڭدى، قوقسىقتاردى توگە الاتىنىڭدى ايعاقتاي المايدى»-دەپ دۇرسە قويا بەردى. بۇل جاكوپتىڭ ٴومىر ەسىگىن اشقاننان بەرى اقىلى جەتپەگەن ەڭ كۇردەلى ماسەلە بولدى. ول وقىعان كىتاپتاردىڭ بارلىعىندا: «ۇستازىنىڭ ٴدىني كىتاپشاعا جازعان ماداق سوزىنە تەبىرەنبەيتىن كاپيتان جوق، شاكىرتى سول ارقىلى داڭق پەن داۋلەتكە جول الىپتى.»-دەلىنەتىن. جاكوپ كاپيتاننىڭ ٴسوزىن جاڭساق ۇققام جوق پا دەپ كۇدىكتەندى.


    جاكوپ كورگىلىكتى ابدەن كوردى. باياعى زامانعى كلاسسيكالىق كىتاپتاردا ايتىلعان جاعداي جاكوپتىڭ باسىندا قايتالانبادى. كەيىننەن ٴبىر كۇنى تاربيە بەرەتىن سوتقار بالانى ىزدەدى. ەسكى تەمىر قالىپتاۋ زاۆتىنىڭ جانىندا تۇرعان ٴبىر توپ بالانى كوردى. بالالار يتتەردى قىزىقتاپ تۇر ەكەن. ون شاقتى ٴيتتى ٴبىر-بىرىنە ماتاپ، يتتەردىڭ قۇيىرىعىنا نيتراتتى گليتسەريننىڭ بوس كۇبىسىن تاڭىپتى. بۇنى كورگەن جاكوپتىڭ يتتەرگە جانى اشىدى. جاكوپ ٴبىر بوس كۇبىگە وتىرىپ (بۇلتارعىسىز بورىش الدىندا كىر قوجالاق بولۋدى ەسكەرمەيتىن) ەڭ الدىندا تۇرعان ءيتتىڭ قارعىباۋىنان ۇستادى. ارتىنا بۇرىلىپ سۇيكىمسىز توم جونىسقا الايا قارادى. سول كەزدە قالالىق كەڭەس مۇشەسى مايۋيلت تۇتەسى شىعىپ بۇرقىراپ كەلە جاتىر ەكەن. توپتاسىپ تۇرعان سوتقار بالالار شۋ ەتىپ قاشا جونەلدى. جاكوپ بۋليۋەنس جايبىراقات ورنىنان تۇرەگەلىپ، جەكسەنبىلىك مەكتەپتەگى جاتتاندى لەكسيالاردى ايتارداعى ايبىندى سوزدەرمەن ٴسوزىن باستادى. لەكسيانىڭ بەتاشارى قاشاندا «ۋا، مىرزا» تەكتەس سوزدەردەن قۇرالاتىن. انىعىندا، مەيلى قانداي بالا بولسىن، اقىلدى نە سوتقار بولسىن، بىرەۋمەن سويلەسەردە «ۋا، مىرزا» دەۋىنىڭ قاجەتى جوق ەدى.


    قالالىق كەڭەس مۇشەسىنىڭ بۇنداي ٴسوزدى اسىقپاي تىڭداۋعا قايدان مۇرساسى ٴتيسىن؟ جاكوپتىڭ قۇلاعىنان شاپ بەرىپ بۇراپ، بوكسەگە شاپالاقپەن سالىپ جىبەردى. سول ساتتە جاكوپتىڭ دەنەسى زاۆودتىڭ توبەسىن تەسىپ ٴوتىپ، زەڭگىر كوككە شانشىلا شىققان ەدى. ٴبىر-بىرىنە ماتالعان ون شاقتى ٴيت جاكوپتىڭ سوڭىنان كوككە بىتىراي شاشىراعان. ەسكى تەمىر قالىپتاۋ زاۆودى مەن قالالىق كەڭەس مۇشەسىنىڭ قاراسى كوزدى اشىپ جۇمعانشا عايىپ بولدى. ەندى جاكوپ بۋليۋەنىستىڭ جۇرەك قانى مەن كوز مايىن سارقا جۇمساپ جازعان اقتىق وسيەتىن جاريالايتىن وراي قالمادى. اقتىق وسيەتتى قۇستارعا وقىپ بەرۋدەن باسقا لاج جوق.


    ونىڭ كەۋدە ٴبولىمى كورشىلەس اۋدانداعى ٴبىر اعاشتىڭ باسىنا ءىلىنىپ، دەنەسىنىڭ قالعان بولەكتەرى ٴتورت قالاشىققا شاشىرادى. سوندىقتان ادامداردىڭ ٴار ورىنعا تەنتىرەپ ونىڭ مۇردەسىن تەكسەرۋى مۇمكىن بولماي قالعان. ۋاقيعانىڭ جاي جاپسارىن بىلۋگەدە شاراسىز ەدى. ٴبىر بالانىڭ وسىنداي ايانىشتى تۇردە ولگەنىن ٴارقاشان كورمەگەن بولارسىز. (گليتسەريننەن تۋىنداعان قاندى ۋاقيعالار جاريالاناتىن جىلجىمالى گازەتتەردەگى حابارلاردى كىم جازعانىن بىلسەم اۆتورىن سىزدەرگە ايتار ەدىم.-مارك تۆەن).


    جاقسىلىققا جانى قۇشتار اقىلدى بالا وسىلايشا ومىردەن وزدى. الايدا، ونىڭ سوڭعى تاعدىرى وقۋلىقتا ايتىلعانداي قايىرلى بولمادى. ودان وزگە تالاپتى بالالار تۇگەلدەي تابىسقا جەتتى. جاكوپتىڭ تاعدىرى تىم وزگەشە بولدى. بۇنىڭ ناعىز سىرىن ەشكىم بىلمەسە كەرەك.


اۋدارعان: قۋات جۇماش ۇلى (تورابىمىز ۇسىنىس ەتكەن ٴتىلشى)