ءبىر ادام-ءبىر قالا-ءبىر كينو
كەلۋقاينارى:جۇڭگو قازاق راديو تورابى |جاۋاپتى رەداكتور:داۋىل | جاڭالانعان ۋاقىت:2019-06-09 14:48:00

گۇلجان زارقىنبەك قىزى


-جىلاي بەرمەسەڭشى ءار نارسەگە، بالام، قايسار بول!

قانشا قارا سۇمەك بولىپ جۇگىرسەدە فوتبۋلدى قاقپاعا كىرگىزۋگە دارمەنى جەتپەي، تەپكەن دوبى ءدۇي دالاعا قاشىپ، قۋا-قۋا ءالسىن-ءالى جىعىلىپ، قۇتى قاشىپ، سابىرى تاۋسىلعان ۇلىم سورا-سورا بولىپ جىلاپ تۇر. التى جاستان ەندى اسقان ونىڭ ويىندا ونان اسقان ازاپ جوق سياقتى. كۇيگەلەكتەنىپ جەردى تەۋىپ-تەۋىپ قويادى. شاڭ -توزاڭ باسقان ءۇڭىن جاس جۋىپ سالتاققا اينالدىرعان.

-وعان نەسىن جىلاي بەرەسىڭ؟-دەدىم مەن قاباعىمدى شىتىپ.

-ەندىگارى دوپ تەپپەيمىن، جامان ەكەن. جۇگىرە-جۇگىرە تيتىقتادىم. قاقپاعا ءبارى ءبىر كىرمەيدى. . . بارىنەن شارشادىم. . ا-ا-ي-ي. .

ۇلىمنىڭ «بارىنەن شارشادىم» دەگەن ءسوزىن ەستىگەندە جۇرەگىم زىرىق ەتە ءتۇستى. ۋىزداي بالدىرعاننىڭ اۋىزىنان شىعىپ تۇرعان ءسوزدى قاراشى. دوپ الاڭىنىڭ شەتىندە وتىرعان مەن ونىڭ قاسىنا قالاي جۇگىرىپ جەتكەنىمدى سەزبەي دە قالدىم.

- نە ايتىپ تۇرسىڭ، بالام، -كەنەت اشۋىمدى سابىرعا جەڭدىرىپ، بايسالدى كۇيگە اۋىستىم- بارىنەن شارشاعانى نەسى. بالا شارشايما ەكەن. دوپ كىرمەسە قويسىن، اقىرىن-اقىرىن ۇيرەنەسىڭ، وعان بولا وسىنشاما ەگىلىپ جىلاۋدىڭ ءجۇنى بارما؟ سەن ەر بالاسىڭ، ازاماتسىڭ. ەر جىگىتتىڭ كوز جاسى توگىلە بەرسە جىگەرى مۇقالا باستايدى.

مەن ۇلىمنىڭ جاسىن ءسۇرتىپ، قولىنان جەتەلەپ، دوپ الاڭىنىڭ شەتىنە قاراي بەتالدىم. ىشتەي قازىرگى بەيبىت باياشات زاماندا ءبىر-ءبىر وتباسىنىڭ كوز نۇرى، كوڭىل قۋانىشى، اتاسىنىڭ ەركەسى، اپاسىنىڭ تەنتەگى، اكە-شەشەسىنىڭ الدىندا اق دەگەنى العىس، قارا دەگەنى قارعىس جالعىز بالانىڭ مىنەزدەمەسى مەن كوزقاراسى جايىندا كۇيىنىپ كەلەمىن. قالا ومىرىندە ءبارى دە قولايلى. زاتتىق دۇنيە ىرعىن. جانىڭدى كۇيىتتەيمىن دەسەڭ اڭسارىڭدى اۋدارىپ، شىرقىڭدى شىرمار ارزان نارسە كوپ-اق. ارايلاپ اتقان تاڭ، ماناۋراپ باتقان كەش، اق ايدىننىڭ بەتىندەي شىمىرلاعان جانعا جايلى زاماندا ۇرپاقتارعا كەيدە ات اۋىزدىعىمەن السىپ، ەر ەتىگىمەن سۋ كەشىكەن قينشىلىق، الىپ تاۋدى قوتارىپ، اسقار بەلدى قۇلاتار قايسارلىق، ەڭكەيىپ بەلى ءۇزىلىپ، ەگىلىپ ەسى اۋىسقانشا قاجىماس قايتپاس قاجىرلىلىق دەگەن ۇعىمدى ناقتىلى ءىس ارقىلى كوڭىلىنە قالاي ورناتىپ، جۇرەگىنە قالاي قوناقتاتۋدى ۇقپاي دا قالادى ەكەنسىڭ. وسىنداي ويلاردىڭ الەگىندە كەلە جاتىپ قولفونىمنىڭ شىرىلىن دا ەستىمەپپىن.

-ماما، قولفونىڭ سايراپ تۇر، -دەدى ۇلىم باعاناعى ەگىلۋدەن كەيىنگى قارلىعىڭقى ۇنىمەن بەتىمە قاراپ.

- سالەمەتسىز! بالاڭىز«سپان جولىنىڭ گەنارالى-مۋشىڭجۇڭ» اتتى كينوداعى مۋساتتار رولىنا تالداندى. مەن ورىنباسار رەجيسسەر جاڭ ۋىنلۇڭ بولامىن. ەكى كۇننەن كەيىن چيڭحاي ولكەسىنىڭ حۇلمىت قالاسىنا كەلىپ تۇسىرىلىمگە قاتىناسۋعا ۋاقىتتارىڭىز بار شىعار؟

-جارايدى. كوپ راحىمەت رەجيسسەر. ءسوزسىز بارامىز.

وسىدان جارىم اي بۇرىن «اسپان جولىنىڭ گەنارالى-مۋشىڭجۇڭ» اتتى كينوعا قازاق بالا اكتەر تالداۋ بەتپە-بەت كەزدەسۋىنە بارعانىمىز ەسىمە ءتۇستى.

سونىمەن شۇعىل دايىندالىپ جولعا شىقتىق. شايداي اشىق اسپان اياسىندا الىپ قىرانداي زىمىراعان ۇشاق ءبىزدى ەكى ساعاتتا -اق بيجيڭنەن شينيڭ قالاسىنا اكەلىپ تاستادى. شينيڭ اۋەجايىندا ەكى ساعات ايالداپ، تاعى دا ۇشاقپەن حۇلمىتقا ساپار شەكتىك. اققۋلار مامىرلاعان اق ايدىن كولىمەن اتاعى الىس-جاقىندى شارلاعان چيڭحاي ولكەسىنە تۇڭعىش رەت اياق باسىپ وتىرمىن. اتامەكەن شينجياڭعا كورشىلەس ورنالاسقان بايابان ولكەدەگى اقباس شىڭدار مەن القا كول اۋىلدىڭ اقجارماءيسىن الا كەلگەندەي ەدى. ۇشاق قاناتىندا كولبىرەگەن اشىق اسپاننىڭ اقشا بۇلتتارى ۇلىما تابىلماس قۋانىش اكەلدى. ءجۇزىن توسسا قۇشىرلانا وبەتىندەي ءاپپاق ەركە بۇلتتار بىردە الىستاپ، بىردە جاقىنداپ، ۇلىمنىڭ بار نازارىن اۋدارعان. بۇلىتتار قولىنا ىلىنەردەي ۇشاق تەرەزەسىنە جابىسىپ الىپتى. حايشي مۇڭعۇل-زاڭزۋ اۆتونوميالى وبلىسىنىڭ ورتالىق قالاسى بولعان حۇلمىتتىڭ ميزام دالاسى كوك استىندا كەربەز كەرىلىپ جاتقان سايدام ويپاتىنىڭ ورتا ۇڭتۇستىگى مەن گيمالايدان قالسا چيڭحاي-شيزاڭ ۇستىرتىندە اسپان اناسى مەن جەر اتاسىن جاقىننان جالعاستىرىپ جاتقان ءتاڭىر تاۋى تاڭگولا تاۋىنىڭ ارالىعىنداعى ۇلان-بايتاق ءوڭىر. تاڭگولا زاڭزۋ تىلىندە «ۇستىرتتەگى تاۋ»دەگەن ماعىنادا بولسا، مۇڭعۇل تىلىندە «قىران اسپاس قالقان تاۋ» دەگەن ءسوز ەكەن. تاڭگولانىڭ تاڭعاجايىپ سىلەمىنەن ءسۇزىلىپ بارىپ سايدامعا جالعاسقان ورتالىقتا سارى ارقا دالاسىنان اسىل اڭىز تۋلاپ، داڭسالى داستان توگىلگەن، ءار شىمشىم توپىراعىنان قايتپاس قاجىرلىلىق پەن تولاعاي تالپىنىستىڭ ۇشقىنى الاۋلاعان ارداقتى القاپ - حۇلمىت قالاسى. حۇلمىت دەگەن اتاۋ مۇڭعۇل تىلىنەن كەلگەن بولىپ، «وزەن-كول شوعىرلانعان القاپ»، -دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى.

تاڭ پاتشالىعىنىڭ العاشقى مەزگىلىندە تيبەت بەكتىگى شيزاڭدا ەڭسە كوتەرەدى. تاڭ گاۋزۇڭ تۇسىنداعى لۇڭشۋ جىلدارى تيبەت بەكتىگى تۇيعۇن ەلىن جاۋلاپ الادى دا، ەجەلگى حۇلمىتتاعى سانبەلەر مەن قياندار تيبەت ۇلتىنا بىرتىندەپ سىڭەدى. 9-عاسىردىڭ ورتا شەنىندە تيبەت ەلى ىدىراعاننان كەيىن، حۇلمىت ءوڭىرى چيڭحاي-شيزاڭ ۇستىرتىندەگى باسقا وڭىرلەر سياقتى رۋلار تارتىسى قىرىق قياق جاعدايعا تاپ بولادى. 13-عاسىردىڭ ورتا شەنىندە يۋان پاتشالىعى شيزاڭ ۇستىرتىندە تىكە ۇستەمدىك قۇرىپ، چيڭحاي-شيزاڭ ۇستىرتىنىڭ 400 جىلعا جالعاسقان رۋ-تايپالار جان-جاققا تارتقان بەيبەرەكەت كۇيىن اياقتاتادى. 1955-جىلى حۇلمىتتا العاش رەت ەگىس اتىزى بارلىققا كەلە باستاعان كەزدە، ودان يۋان پاتشالىعىنىڭ ءبىر قالتا قاعاز اقشاسى قازىپ الىنعان. 1958-جىلى قىستا، نومحوندا مۇڭعۇل قولباسشىنىڭ مۋمياسى دا بايقالعان. ءيا، وسىلاي تارلان تاريحتىڭ تاڭبالارى قالاسى مەن دالاسىنا ىزەتتى ءىزىن قالدىرعان حۇلمىت بۇگىنگى كۇنى زامانا كوشىنىڭ زاڭعار بەلەسىنەن كورىنگەن قۇتتى مەشىن قاسيەتتى جەر. دۇنيەنىڭ جوتاسى تاڭگولا تاۋىنان تامىر تارتىپ، چيڭحاي، شيزاڭ، جياڭسۋ، شاڭحايعا دەيىنگى 11 ولكە-وڭىرگە قارا سۋىنىڭ قاسيەتىن ءسىڭىرىپ، اساۋ تولقىن ءاپپاق مونشاقتارى القالى ەلدىڭ ءارى مەن انىنە اينالعان جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ انا وزەنى چاڭجياڭ وزەنىنىڭ باستاۋىن وسى حۇلمىتتان كورەمىز. چارچان تۇزدى كولىنە كورىك قوسقان ۋانجاڭ كوپىرى دە، كوك تىرەگەن كەۋدەسىنەن قۇت قۇيىلعان كۇنلۇن تاۋى دا حۇلمىتتىڭ اسقاق تۇلعاسىن اۋەلەتە تۇسەدى. . .

ۇشاق حۇلمىت قالاسىنا جاقىنداپ كەلەدى. ادەمى اسفاليت جولدارمەن ءزاۋلىم عيماراتتار كوز ۇشىنا ىلىنە بەردى. وي يىرىمىنە باتىپ كەتكەن مەنىڭ زەيىنىمدى ۇلىم بۇزدى.

-ماما، مەن سومدايتىن رولدىڭ اتى كىم؟ قانداي كينو؟

-ۇشاقتان كورىپ تۇرعان شىعارسىڭ بالام. اناۋ لاساعا قاراي بەت تۇزەگەن الۋەتتى تاسجولدى كوردىڭبە؟ بۇل جول حۇلمىتتان باستالعان، ۇزىندىعى 2000 كيلومەتر اينالاسىندا. الەمدەگى تەڭىز ۇستىنەن ەڭ جوعارى سالىنعان ەڭ ۇزىن بىردەن-ءبىر تاسجول. اسپان جول اتالعان بۇل جولدىڭ جاعىراپيالىق ورتاسى وتە كۇردەلى. ەرتە كەزدە شيزاڭعا استىق جوتكەيتىن تەك وسى جول بولعاندىقتان، «جان جول»دەپ تە اتالعان. بالام، سەن قاتىساتىن كينودا قاقاعان قىس جانىڭدى قارىتىپ، قاپىرىق ىستىق دەمىڭدى تۇنشىقتىراتىن قيىن-قىستاۋ ورتادا، تەڭىز دەڭگەيىنەن 4000 مەتىر بيىكتىكتەگى جوعارى ۇستىرتتە، 1200 عانا اداممەن جەتى اي ءتۇرت كۇندە ەش تەحنيكانىڭ كومەگىنسىز، قارا بىلەكتىڭ كۇشى، قارا ەڭبەكتىڭ دەسىمەن، قارا موما مەن قارا شايدى تالعاۋ ەتىپ، جاپالى جۇمىس جۇرگىزىپ، قارلى مۇز قاراتاستى جانشىپ، ءزاۋلىم جارتاستاردى زاڭعار رۋحپەن جەڭگەن مۋ شىڭجۇڭ دەگەن گەنارالدىڭ ولمەسءومىرى مەن وشپەس ءىزى باياندالعان. ال سەن مۋشىڭجۇڭنىڭ بالاسى مۋساتتار دەگەن كىسىنىڭ بالالىق شاعىن سومدايدى ەكەنسىڭ.

-مۋساتتار!؟. . - ۇلىم كىبىرتىكتەي سويلەپ جۇزىمە تاڭىرقانا قارادى- سوندا مۋساتتار مۋ شىڭجۇڭ دەگەن كىسىنىڭ بالاسى ما؟ مۋ شىڭجۇڭ سوندا نە ىستەگەن ادام بولعان؟ ماما. مۋشىڭجۇڭ حانزۋ ۇلتى، ال مۋساتتار قازاق تۇرسا، ەكەۋى قالاي اكەلى-بالالى بولادى؟

ۇلىمنىڭ جان-جاقتان جاۋدىرتقان سۇراعىنا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن ۇلاعاتتى ۇلىلىق ۇيىعان ۇزاق-ۇزاق اڭگىمەگە شومۋ كەرەك ەدى. . .

ءبىر ادامنىڭ اداميلىق قاسيەتىنىڭ تاعانىن قالاۋشى وتباسى قۇشاعىنداعى اتا-اناسى بولسا، ال قوعامدا قوردالى ورنىن تابۋىنا قونىمدى اقىل كورسەتىپ، باسىرەلى باعت سىلتەيتىن ۇستاز ەكەندىگى ايدان-انىق. ال سول ۇستازدىڭ ۇشان-تەڭىز ەڭبەگىنە ەرەن قۇرمەت كورسەتۋ ءۇشىن دۇنيەگە كەلگەن «سالەم سىزگە مۇعالىم»ءانى بارشا قاۋىمنىڭ قاپەلدەرىندە دەپ ويلايمىن. باستاۋىش-ورتالاۋ مەكتەپ قۇشاعىندا جۇرگەنىمىزدە «سالەم سىزگە مۇعالىم» ءانىن اسقاقتاتا شىرقاپ، ۇستازدارعا دەگەن ىستىق ىقىلاسىمىز بەن تەرەڭ قۇرمەتىمىزدى بىلدىرىپ جاتۋشى ەدىك. سول حالىق تىلەگىنەن شىعىپ، جۇرت جۇرەگىنەن ورىن العان ادەمى كلاسسيىك ءان قازىرگە دەيىن ەل جادىنان كوتەرىلگەن جوق. وسى اسىل ءاننىڭ اۆتورى مىناۋ ۇلىم وعلان بالا كۇنىن سومدايتىن مۋساتتار اعا ەكەندىگىن كەيىن ءبىلدىم. مۋساتتار اعانىڭ راديو سالاسىنىڭ مايتالمانى ەكەندىگىن، حالقىمىزدىڭ ءان-كۇي ادەبيەت سالاسىنا قوسقان ەسەلى ەڭبەگى مەن شينجياڭ حالىق راديو ىستانسياسىندا جۇمىس اتقارعان جىلدارى نە ءبىر ادەمى اندەردى دۇنيەگە اكەلىپ، جۇرت اراسىندا ۇمتىلىپ بارا جاتقان كلاسسيىك تۋىندىلاردى التىن قورعا ەنگىزگەن ەرەن ۇلەسى جايلى ەستىپ، ءجۇزىن كورمەسەمدە كاسىپتەس بولىپ، ءبىر ارنانىڭ ارىعىن ارشىپ، تۋىن جەلبىرەتكەن ماعىنالى ءومىردىڭ ءبىر سالاسىندا كۇن كەشكەنىمىزدى بىلگەندە بويىمدى ءبىر ءتۇرلى ماقتانىش كەرنەدى. بۇل ماقتانىش سەزىمى كينو ەكرانىندا العاش بوي كورسەتۋ ورايىنا يە بولعان ۇلىم ءۇشىن دە ەمەس، قايتا ءوزىم شەكسىز سۇيەتىن ەفير سالاسىندا وشپەس ەلەس، وسكەلەڭ وبراز قالدىرعان مۋساتتار سىندى اسىل اعانىڭ ەفير ارقىلى حالىقتىڭ رۋحاني الەمىنە كۇن ساۋلەسىندەي جارىق بەرۋ ءۇشىن ارپالىسىپ ءجۇرىپ سوڭعى تاعدىرى مەن قىمباتتى ءومىرىن ارناعان اسقاق دا ارداقتى بەينەسىنىڭ بالدىرعان بالالىق شاعىنا ورالۋ، وتاندى كوركەيتۋ، حالىقتى تاماشا تۇرمىسقا كەنەلتۋ ءۇشىن جان اياماي كۇرەسكەن الدىڭعى اعا بۋىن توڭكەرىسشىلەردىڭ ءبىرى بولعان مۋ شىڭجۇڭ گەنارالدىڭ ىزگى ىستەرىنىڭ ايعاعىنا، سوناۋ تارلان تاريحتان تاس ءمۇسىن ارقىلى بىزگە جەتكەن ءۇيسىن ەلى ەلجاۋ كۇنبي مەن شيەجۇن جيە يوۋدان باستالعان قازاق-حانزۋ اراسىنداعى ۇلى ىنتىماقتىڭ تاعى ءبىر وزگەشە اڭعارىلىمىنا كۋا بولۋمەن ۇشتاسىپ جاتقان ەدى.

وي قۇشاعىندا تولقىپ وتىرىپ حۇلمىتقادا كەلىپ جەتىپتىك-اۋ. ۇشاقتان تۇسە سالا اۋەجايدا «اسپان جولىنىڭ گەنارالى مۋشىڭجۇڭ» كينو ۇجىمىنىڭ قىزمەتكەرى ءبىزدى قۋانا قارسى الدى. جاڭا زاماننىڭ جارقىن بەينەسى اڭعارىلىپ، قاز-قاتار زاماناۋي بينالار اراسىنان باتقان كۇننىڭ شۇعىلاسىمەن القىزىل بوياۋعا بولەنگەن حۇلمىت قالاسى ماعان تارعالاڭ تاريحتىڭ تاڭباسىنداي سىرلى سەزىلدى.

ەرتەسى تاڭ قىلاڭ بەرە ءتۇسىرىلىم باستالىپ كەتتى. گەنەرال مۋشىڭجۇڭنىڭ رولىن «6-گرۋپپانىڭ دەلو تەكسەرۋشىلەرى»، «شۇعىل ەمدەۋ ءبولىمىنىڭ اڭگىمەسى»اتتى ايگىلى سەريالداردى مارەسىنە جەتكىزە ورىنداعان تانىمال اكتەر ۋاڭ تيڭ سومداعان ەدى. ۇلىم قاتىناسقان العاشقى كورىنىس مۋشىڭجۇڭ ءتىرى كەزىندە تۇرمىس كەشىرگەن، قىزمەت اتقارعان، ال بۇل كۇندەرى ونىڭ بارلىق ىزگى ىستەرى مەن وسكەلەڭ ءومىر بەلەستەرى، تارتىمدى تابىستارىنىڭ كۋاسىنا اينالعان ەكى قاباتتىق مۇراجاي «گەنارال بيناسىندا »تۇسىرىلدى. ەسىك الدىندا حۇلمىت اسپانىنا اسقاق بەينەمەن كوز تاستاعان گەنارال مۋشىڭجۇڭنىڭ تاس ءمۇسىنى تۇر. ال ونىڭ لاسادان حۇلمىتقا تۇتاسقان الەمدەگى ەڭ قيىن جولدى سالۋ بارىسىنداعى جاپا-ماشاقاتقا تولى ىزدەتتى ىزدەرى مەن كورەگەن باسشىلىعىن بەينەلەيتىن كونە فوتولار، حۇلمىت قالاسىنىڭ ەڭ العاش قۇرىلۋىنا ەسەلى ۇلەس قوسقان تاريحي ارحيپ-ەستەلىكتەر «گەنەرال مۇراجايىندا» ساقتالىپتى.

1954-جىلى 2-اي. سۇلتۇستىكتىڭ ۇسكىرىك ايازى بەتتى قارىپ، بەلدى سىرقىراتاتىن سۋىعىندا، قىس قاھارىنان ءجۇزى توتىقتانسادا جۇرەگى شايلىقپاعان مۋ شىڭجۇڭ چيڭحايدان بيجيڭگە، قاتىناس مينيستىرلىگىنىڭ تاسجول مەكەمەسىنە ات باسىن تەبىنە تىرەيدى. مەكەمە باستىعىنا چيڭحاي مەن شيزاڭدى تۇتاستىراتىن جول سالۋدى بەكىتۋىن سۇرايدى.

تىكسىنە قاراعان مەكەمە باستىعى: «نە دەيسىڭ؟ چيڭحاي ۇستىرتىندە جول سالۋ قيىننىڭ قيىنى ەمەسپە. بۇل وتە تولعاقتى ءىس ەكەن. ءبىز باسقارۋ تاراۋى بولساقتا، مۇنداي قۇرىلىستى ەجەلدەن ورنالاستىرىپ كورگەمىز جوق»، -دەپ شوشىنا قالادى.

- ورنالاستىرماساڭدار ورنالاستىرىڭدار. مەن سوعان بولا كەلىپ تۇرعان جوقپىنبا؟

- سوندا سەن شيزاڭ قىزمەت كوميتەتى اتىنان كەلىپ تۇرسىڭبا؟ الدە. . . . .

- جوق. مەن وزىمە عانا وكىلدىك ەتەمىن. مەن چيڭحايدان كەلدىم، - دەيدى مۋشىڭجۇڭ سىلكىنە ءتىل قاتىپ.

مەكەمە باستىعى بۇل ءىس جايلى نە دەرىن بىلمەي داعدارادى. مەملەكەتتە، قاتىستى باسقارۋ تاراۋلارى دا تالاپ قىلماعان، تەك مۋشىڭجۇڭ سياقتى جۇمىسشىلار كوميتەتى ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى مەن تاسىمال اترەتىنىڭ ساياسي كوميسسارىنىڭ جەكە تالابىمەن عانا بىتەتىن ءىس ەمەس -اۋ بۇل؟

ءدال وسى كەزدە پىڭ دىحۋاي چاۋشيان سوعىسىنان ەندى ورالعان كەزى ەدى. مۋشىڭجۇڭ اقىرىندا پىڭ مارشالعا امانداسا بارىپ، وعان ءوزىنىڭ جول سالۋ ويىن جەتكىزەدى، مۋشىڭجۇڭنىڭ دوكلاتىن تىڭداعان پىڭ دىحۋاي قاريتانى اشىپ جىبەرىپ:«بۇل جەر قازىقتا قاعىلماعان يەن جەر ەكەن. ۇزاق بولاشاقتان قاراعاندا بۇل اراعا قاتىناس تامىرىن تارتۋ شىنىندا حالىققا پايدالى يگىلىكتى ءىس. »، -دەپ مۋشىڭجۇڭعا دەرەۋ دوكلات جازىپ، زۇڭلي جوۋىنلايعا تاپسىرۋدى ۇيعارادى. نەشە كۇننەن كەيىن جوۋىنلاي زۇڭليى مۋ شىڭجۇڭنىڭ بۇل بايانداماسىن بەكىتەدى. پىڭ دىحۋاي لانجوۋ اسكەي رايونىنا مۋشىڭجۇڭ جۇمىس اترەتىنىڭ جول سالۋىنا 10 قۇرىلىس اسكەرى، 10 جۇك اۆتوموبيلى، 1200 كۇرەك، 1200 قايلا، 1500 كيلوگرام قوپارىلعىش ءدارى بوساتتىرىپ بەرەدى. مىنە وسىلايشا ەشكىمىنىڭ بۇيرىعىنسىز، تاپسىرۋىنسىز جاپان دالادا جاپالى ەڭبەك جۇرگىزسەدە جالپى جۇرتقا يگىلىك جاراتۋدى الدىمەن ويلاستىرعان مۋشىڭجۇڭنىڭ اسىل تىلەگى ۇلى اعا بۋىنداردىڭ قۋانا قۇپتاۋىمەن ورىندالادى. قارجىنىڭ تاپشىلىعى، تەحنيكانىڭ كەمشىلىگى، اۋارايىنىڭ ناشارلىعى ولاردىڭ جىگەرىن ەش مۇقالتپايدى. مۋشىڭجۇڭ مۇراجايى انە وسىنداي اسەرلى اڭگىمەلەردىڭ ايعاعى ەكەن. ول حۇلمىت قالاسىنىڭ ەڭ وكىلدىك سيپاتقا يە قۇرىلىسى.

كەزىندە تاس جول سالۋشىلار قاريتادان كورگەن حۇلمىتتىڭ ناقتىلى ورنىن تۇراقتاندىرا الماي، كوز جەتكىسىز تاستاق-تاستاق قۋاڭ دالاعا شيرىعا كوز سالىپ مۋشىڭجۇڭنان: مۋ گەنارال، سوندا تاسجول حۇلمىتتان باستالدى دەيمىز. ال حۇلمىتىمىز قايدا ؟ قاي جەردەن باستالادى؟ -دەپ داعدارا سۇراۋ تاستايدى. مۋشىڭجۇڭ از-كەم ويلانىپ الىپ، بەتىنە دامىلسىز ۇرىلعان شاڭ-توپىراقتى قولىمەن سىپىرىپ تاستاپ، قولىنداعى كۇرەگىن تابانىنىڭ استىنداعى جەرگە شانشىپ جىبەرىپ، اسا ءبىر سالتاناتپەن: مىنە، مىناۋ حۇلمىت! حۇلمىت دەگەن وسى. ەندى وسى جەرگە جۇگىمىزدى تۇسىرەمىزدە شاتىرىمىزدى تىگىپ، جۇمىسىمىزدى باستايمىز. وسى جەردە تىرشىلىك وتىن تۇتاتامىز. -دەگەن ەكەن. ەرتەسى ۇيقىدان ويانعان قۇرىلسشىلار مۋشىڭجۇڭنىڭ قولىمەن قاعىلىپ، حۇلمىت دەگەن حانزۋ ءارىپى جازىلعان بەلگى تاقتايشاسىن كورەدى. ءيا، سۇيتىپ سول ءبىر تاس جول قۇرىلسشىلارىنىڭ قازان-اياعى سالدىرلاپ، قارقىندى ۇندەرى ساڭقىلداعان جەر بۇگىنگى كۇنى الىپ شاھارعا اينالىپتى. ال التى شاتىر بولىپ تىگىلىپ، ازۋىن ايعا بىلەگەن مىڭعا تارتا جۇمىر بىلەكتى جۇمىسشى ەڭ العاشقى حۇلمىتتىقتار ەدى. حۇلمىت قالاسنىڭ نەگىزىن قالاۋشى دەگەن داڭىقتى اتاققا يە بولعان مۋشىڭجۇڭ اقساقالعا حۇلمىت حالقىنىڭ قۇرمەتى ەرەكشە بولۋى دا سودان.

بىزبەن بىرگە تۇسىرىلىمگە قاتىناسىپ، مۋشىڭجۇڭنىڭ قىزى مۋ چييدىڭ رولىن سومداعان لي جياچي مەن اناسى حۇلمىت قالاسىنىڭ تۇرعىنى ەكەن. اناسى ماعان: حۇلمىت قالاسى ءۇشىن مۋشىڭجۇڭ گەنارالدىڭ ورنى بولەك. ەگەر ول كىسىنىڭ تاۋەكەلشىلدىلىگى مەن باتىلدىعى بولماسا، تاسجول سالىنباس ەدى دە بۇگىنگى حۇلمىت قالاسى دا تاريح بەتىنە جازىلماس ەدى، 1982-جىلى مادەنيەت زور توڭكەرىسى سەبەپتى كۇرەسكە الىنىپ اقتالىپ شىققان مۋشىڭجۇڭ 72 جاسىندا ۇل-قىزدارىن ەرتىپ كۇنلۇن تاۋىنىڭ باۋرايىنداعى حۇلمىتقا اسىعا اياق باسادى. سونداعى چيڭحاي-شيزاڭ تاسجولىنىڭ جاعاسىندا اقكۇمىس شاشىن جەل ءسۇيىپ، جۇزىنەن ءبىر ءتۇرلى سۇيىنىش لەبى ەسە ايتقانى: «مەنىڭ ماڭگىلىك ۇيقىعا كەتەتىن جەرىم وسى جەر. كۇنلۇن تاۋىندا تۇرىپ تۇتاس ءومىرىمنىڭ قىمباتى بولعان چيڭحاي-شيزاڭ تاسجولىنا كوز مەيىرىمىن قاندىرىپ جاتۋ- مەن ءۇشىن ەڭ ۇلكەن ارمان. مەن ولگەننەن سوڭ سۇيەك كۇلىمدى وسى اراعا شاشىڭدار، -دەپ وسيەت قالدىرعان ەكەن. » شىنىندا ارادان 12 جىل وتكەنسوڭ 84 جاستاعى مۋشىڭجۇڭنىڭ سۇيەك كۇلى كۇنلۇن تاۋىنا شاشىلادى. سوندا سەنىڭ ۇلىڭ سومداعان مۋشىڭجۇڭنىڭ باعىپ العان ۇلى قازاق ۇلتىنىڭ ازاماتى مۋساتتار دەگەن كىسى ۇلىن ەرتىپ سوناۋ شينجياڭنان كەلىپ، گەنارالدىڭ سۇيەك كۇلىن شاشۋ ازالى سالتىنا قاتىناستى، -دەپ ەستىدىك ۇلكەندەردەن. -دەدى تەرەڭ سەزىممەن. ءيا، مۋشىڭجۇڭ مۇراجايى تەك مۋشىڭجۇڭنىڭ وسكەلەڭ وبرازىنىڭ ايناسى عانا ەمەس، ول حۇلمىتتىڭ جوقتان بارعا، قۇبا دالادان ءىرى قالاعا، مەشەۋلىكتەن مىقتىلىققا قادام باسقان شۇعىلالى تاريحىن پايىمداۋشى.

قاراعاندا كوگىلدىر ەكراننان كولبىرەي ۇشقان ەركە قۇستاي كوز بەن كوڭىلگە تەك قيال الەمنىڭ كورىگىن سيلايتىن كينو ونەرىنىڭ شىنتۋايتىندا قانشالىقتى جاپالى ەڭبەكتەن تۋىندايتىندىعىن بالكىم بارشا جۇرت بىلمەسەدە باسى-قاسىندا جۇرگەن ونەر ادامدارى ابدەن بىلەتىن بولار.

ۇلىم وعلان قاتىسقان ەڭ العاشقى كورىنىس گەنارال مۋشىڭجۇڭنىڭ لاسا قالاسىنىڭ كوشەسىندە سەرگەلدەڭدە جۇرگەن بالا مۋساتتاردى تاۋىپ الىپ، ونى باۋىرىنا باسىپ باعىپ الۋعا بەكىپ، ۇيىندەگى ايەلى مەن ەكى بالاسىنا تانىستىرۋ ءۇشىن كەلگەن ساتىنەن باستالدى. الاڭ -ەلەڭنەن جۇمىستارىن باستاعانءتۇسىرىلىم ۇجىمى ءار كورىنىستى سان قايتالا قاداعالاپ، سان رەت سومداپ، بەينە ينەنىڭ كوزىنەن ءجىپ وتكىزگەندەي ىجداعاتتىلىق تانىتادى. بەتى-اۋزىن سارى توپىراق باسىپ، اياز بەن قۇرعاقتان ايعىز-ايعىز جارىلىپ كەتكەن قولدارىن ءبىر-بىرىنە ۇيكەپ، گەنارال مۋشىڭجۇڭنىڭ ( اكتەر ۋاڭ تيڭنىڭ) باۋىرىنا تىعىلىپ، جان-جاعىنان جابىرقاي قورقا قاراپ، شەگىرتكەدەي تىرتيعان دەنەسىنە شاڭىراقتاي بولىپ كيىلگەن ۇلكەن اسكەري سارى شاپاننىڭ ىشىندە جۇزىنەن جاتىرقاۋشىلىقتىڭ لەبى ەسكەن مۋساتتاردىڭ ( ۇلىم وعلاننىڭ) بەينەسى رەجيسسەردىڭ الدىنداعى باقىلاۋ ەكرانىنان كورىنگەندە كوز الدىما بەينە مۋساتتار اعا پايدا بولعانداي بولدى. مۋساتتار اعانى كورمەسەمدە، ۇستازدارىم قىزىربەك جاناسىل ۇلى، بالاپان ءارىپجان ۇلىنان ول كىسىنىڭ راديو سالاسىنا قوسقان اسەرلى اڭگىمەلەرىن، كەيىنگى تاعدىردىڭ وقيات وقيعاسى سالدارىنان تۋىنداعان سوڭعى كەشىرمەلەرىن ەستىگەن ەدىم. ۇلىم وعلان ەڭ العاش رولعا تاڭدالعاندا مۋساتتار اعانىڭ رولىن سومدايتىندىعىن بىلمەيتىندە ەدىم. ايتەۋىر قازاق بالانىڭ رولى دەپ ءتۇسىندىم. بىراق كەيىن مۋساتتار اعا ەكەندىگىن ءارى مەنىمەن كاسىپتەس بولىپ، راديو سالاسىنا وراسان زور ەڭبەگى سىڭگەن تالانت يەسى ەكەندىگىن بىلگەندە ۇلىمىنىڭ وسى شاعىن رولىنا ەرەكشە ءبىر سۇيىنىشپەن قاراعان ەدىم. سوندىقتاندا، حۇلمىتقا تەك اكەسى بارسا عانا بولۋعا بولسادا بىرگە ەرىپ العانىم، «اسپان جولىنىڭ گەنەرالى مۋشىڭجۇڭ » كينوسىنىڭ توعىز جۇزگە جۋىق فيلىم اراسىنان اعالاپ العا شىعىپ، ەلىمىزدەگى ەڭ مارتەبەلى سيلىق ساحناسى التىن اتەش بايحۋا سيلىعىنىڭ 26-كەزەكتى تاقتاسىندا كورەرمەنگە جول تارتقان ۇزدىك جاڭا كينو رەتىندە تانىستىرىلعانىندا شەكسىز قۋانعانىم ءبارى-ءبارى دە ۇلىلارعا دەگەن قۇرمەت پەن سۇيىنىشتەن تۋىنداپ جاتقان ەدى.

الدىڭعى بۋىن اعالار ءومىر سۇرگەن سول زاماندا زاتتىق ءومىر قانشا تاپشى بولسادا رۋحاني دۇنيە ەش قۇندىلىعىن جوعالتپاپتى -اۋ. ادامدار قانداي دارقان، قانداي اق كوڭىل، قانداي كەڭ پەيىل ! ولار قانشاما جاپا تارتسادا ەش قايىمىقپاعان، قايعى جۇتپاعان، دۇنيە قۋماعان. قاۋىمنىڭ قامى، جەسىردىڭ جانى، جەتىمىنىڭ جاسى قاي-قاشاندا نازاردان تىس قالعان ەمەس، مەيلى تاعدىرلى جاندار قاي ۇلت، قاي سالانىڭ ادامى بولسادا. . .

بۇگىندە ءتوراعا شي جينپيڭنىڭ دارا باسشىلىعى مەن دانا ساياساتىنىڭ نۇر شۇعىلاسىندا ءار ۇلت كادر بۇقاراسىنىڭ نەگىزگى ساتىدان تۋىس تابۋ، ولارمەن ءبىر تۋعانداي ەتەنە بايلانىستا بولۋى انە سول ۇلتتار ىنتىماعى ۇلى داستانىنىڭ تاعى ءبىر جانعا جايلى جاعىمدى سينفونياسى ەمەسپە؟! «اسپان جولىنىڭ گەنارالى» اتتى فيلىمدە گەنارال مۋشىڭجۇڭ ەكى بالاسىن جالعىز ءوزى ارەڭ باعىپ وتىرعان ايەلىنە مۋساتتاردى ءوز بالاسىنان كەم كورمەۋدى تابىستاۋى، ۇيدەگى بالالارىنىڭ ونى اعا رەتىند قۋانا قابىلداعاندىعى، ىشەر اس كيەر كيىمدى ەكى بالاسىنا ارەڭ جەتكىزىپ وتىرعان ايەلىنىڭ انالىق مەيىردىڭ شۇعىلاسىنان اندا-ساندا سەزىلىپ قالعان شاراسىزدىق شارپىعان ءجۇزى مەنىڭ ويىمدى تالاي جەرگە دەيىن سۇيرەپ تاستادى.

مەنىڭ ءتۇسىرىلىم الاڭىندا تۇرىپ ۇزاققا سامعاعان قيالىمدى تاعى دا ۇلىم بۇزدى.

-ماما، نەدەگەن سۋىق كۇن.

تاڭعى التىدا ۇيقىدان ازەر ويانىپ، تۇسىرىلىم الاڭىنا كەلىپ كينوعا قاتىسقان ءۇش بالا العاشىندا قىزىق كورىپ بىراز اسەرلەنە ويناسادا، ەندى ناعىز جۇمىسقا كىرىسىپ، رەجيسسەردىڭ بۇيرىعىمەن قايتا-قايتا وبرازعا ەنىپ شارشاپ دا قالعانداي.

كينوداعى بالا مۋساتتاردىڭ الىستاعى اۋىلىن ساعىنىپ سالعان قازاقشاءانى ءتۇسىرىلىم الاڭىنداعى بارشا جۇرتتى ەلەڭدەتكەن ەدى.

-اۋىلىپ كوشىپ بارادى المالىعا،

كىم كونبەيدى تاعدىردىڭ سالعانىنا -اي.

كورمەگەلى كوپ ايدىڭ ءجۇزى بولدى،

اتا-انامنىڭ حابارىن الماعانىما-اي. . . . .

ءاندى سۇيىنە تىڭداعان كينو كورىنىسىن ەستەلىككە الۋشى بويجەتكەن مەنەن ءان ءماتىنىنىڭ ماعىناسىن قىزىعا سۇرادى. مەن ءاننىڭ ءار جولىن حانزۋ تىلىنە اۋدارىپ، ءان ءماتىنىنىڭ بالا مۋساتتاردىڭ كوڭىل-كۇيىنە ءدال ۇيلەسىپ تۇرعاندىعىن ايتتىم.

-لاسادا قازاق ۇلتى جوقتىڭ قاسى-عوي. سوندا مۋساتتار دەگەن كىسى قالايدان-قالاي لاسادا گەنەرال مۋشىڭجۇڭعا جولىعىپ ءجۇر؟ مەن مۋشىڭجۇڭعا ارنالعان گەنارال مۇراجايىنىڭ تام قابىرعاسىنان مۋشىڭجۇڭنىڭ ۇرىمجىگە ۇلىن ىزدەپ بارعان اڭگىمەسىنىڭ ويىپ جازىلعاندىعىن، مۋشىڭجۇڭنىڭ مۋساتتاردان تۋىلعان نەمەرەسىن قۇشاقتاپ تۇسكەن فوتوسىن «ۇلتتار سۋرەتتى جۋرنالىنىڭ »مۇقاباسىنان كورگەن ەدىم، -دەدى بويجەتكەن قولىنداعى كينو ەستەلىك تاقتايشاسىنا جازىلعان جازۋدى قاداعالاپ جاتىپ.

ءيا، مۋساتتاردىڭ گەنارال مۋشىڭجۇڭمەن كەزدەيسوق كەزدەسۋى دە كەرەمەت القيسا.

مۋساتتار 1942- جىلى 4-ايدا ۇرىمجىدە دۇنيە ەسىگىن اشادى. جاستاي ساۋاتىن اشقان كوز قاراقتى اكەسى ءسالىس وعان ءابدساتتار دەپ ات قويادى. 1949- جىلى اكەسى وتباسىن ەرتىپ گانسۋعا اۋا قاشادى. ولار لۇپنۇر ماڭىنا كەلگەندە مۋساتتار سەگىز جاستاعى بالا ەكەن. جولداعى ۇركىن-قورقىندى قاشقىن تۇرمىس مۋساتتاردىڭ شەشەسىنىڭ جانىن جالمايدى. ءسالىستىڭ ازعانتاي مالى مەن قورجىن-قولاڭدارىنا كوز تۇنعان جول قاراقشىلارى ولاردى وكشەلەي قۋىپ ارتتارىنان قالمايدى، اشىنعان ءسالىس پەن ەكى دوسى قاراقشىلارمەن قاتتى قارسىلاسادى. ءبىر كۇنى تۇندە قاراقشىلار سارىستاردىڭ جاتقان جەرىنە باسىپ كىرىپ كوپ ادامدى ولتىرەدى، ءسالىسقا وق تيەدى. ءسالىستىڭ مىلتىعىن الداپ العاننان كەيىن، قاراقشىلار مال كوزدەۋگە كەتكەن التى جاس بالادان باسقا ەرەسەكتەردى تۇگەلدەي قىرىپ تاستايدى. ءۇش ءۇيلى جاننان يەسىز قالعان التى بالا مالدان قايتىپ كەلىپ جاناشىرلارىنىڭ سۇلاپ جاتقان سۋىق مۇردەلەرىن كورىپ كوكىرەكتەرى قارىس ايىرىلا جوقتايدى. ولاردىڭ جىلاعان داۋىسىن ەستىگەن قاراقشى قاراۋىلدارى بالالاردى ەرتىپ، قالعان مالدى يەمدەنىپ، تايىپ تۇرادى. جاناشىرلارىنىڭ كومۋسىز قالعان مۇردەسى مەن كۇلگە اينالعان قارا قوس قاق دالادا قالا بەردى. قاراقشىلار جولدا ەرەسەكتەۋ ەكى بالاعا قوي ايداتىپ، مۋساتتار مەن باسقا ءۇش بالانى تۇيەگە ارتىپ الادى، بالالار جول بويى جىلاپ- ەڭىرەپ قاراقشىلاردىڭ ساي-سۇيەگىن سىرقىراتىپ ەس-اقىلىن الادى. ولار بالالاردى اتىپ تاستاماقشى دا بولادى. اقىرى ءبىر كۇنى قاراقشىلار وتىن تەرۋگە كەتكەن ءۇش بالانى اتىپ ولتىرەدى. مىلتىق داۋىسىن ەستىپ شوشىنعان مۋساتتار شوگىپ جاتقان تۇيەنىڭ قولتىعىنىڭ استىنا تىعىلىپ قالادى، ونى كوزى شالعان شابارمان قاراقشىلار اتامانىنىڭ الدىنا الىپ بارادى. قورىققاننان دىرىلدەپ، وكسي جىلاعان مۋساتتاردان اتامان نەنى كورگەندىگىن سۇرايدى. مۋساتتار: “تۇيەنىڭ قولتىعىنىڭ استىنا تىعىلىپ جاتىپ ەشتەمە كورمەدىم. . . ”-دەپ كۇمىلجيدى. مۇنى ەستىگەن قاراقشى: «وندا جاقسى بولدى، انا بالالاردى قاسقىر جەپ كەتىپتى، بۇل جەردىڭ قاسقىرى وتە جىرتقىش كورىنەدى، ادام جەيدى ەكەن. سەن شاتىردان ۇزاپ كەتپەسەڭ بولعانى، مەن ساعان تيىسپەيمىن. »- دەيدى.

قاراقشىلار شيزاڭعا جول تارتادى. جول بويى ءۇش جەتىم بالا جىلاي ءجۇرىپ جىعىلا-سۇرىنە كوشتىڭ سوڭىنان جاياۋ ەرۋمەن بولادى. ولار اشتىقتان وزەۋرەپ قول اياقتارى قاجالىپ قان- جوسا بولىپ، قاراقشىلاردان اسقان جۇعىندىنى جەپ، ءبىر- بىرىنە سەرىك بولىپ، بوتاداي بوزداي ءجۇرىپ، كوزەۋلى جەرگە ارەڭ-ارەڭ جەتىپ جۇرەدى. ءسۇيتىپ جۇرىپ ولار شيزاڭ وڭىرىنە دە تايايدى. شيزاڭعا كىرگەننەن كەيىنگى بالالاردىڭ ءبىرىنشى جاۋى تيبەت ءيتى بولادى. يتتەر ارىستانداي اتىلىپ، تايىنشاداي گۇرىلدەپ جەتىپ كەلگەندە بالالار قورىققاندارىنان كىرەرگە تەسىك تاپپاي شىرقىراي جونەلەتىن. لاساعا كەلگەنسوڭ ءۇش بالا قايىر تىلەپ كۇن كورەدى. مۋساتتار جولدا قايتىس بولعان قارىنداسىنىڭ موينىنان كوزىندەي كورەيىن دەپ ەستەلىككە ءۇزىپ العان التىن القانى اشتىقتان تيبەت كەمپىرگە ءبىر قالتا تالقانعا ايىرباستاپ از ۋاقىتتىق اۋجال ەتەدى. ەندى جەرلىك تيبەتتەر مەن قانقۇيلى قاراقشىلار اراسىندا قايشىلىق پايدا بولادى. جەرلىكتەر قاراقشىلار توبىن قارۋسىزداندىرىپ، كيىم- كەشەكتەرىن سارلىققا ارتىپ، وزدەرىن بايلاپ- ماتاپ ناشۇي قالاشىعىنا ايداپ اكەلەدى. مۋساتتار، توقتار، ءالىم اتتى ءۇش جەتىمدى دە سارلىققا ارتىپ الىپ كەلەدى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار ولارعا ءبىر اۋىز ءۇي جانە سابان توتەنىش اپەرەدى. ەل-جۇرت پەن اتا -انادان ايىرىلىپ تاعدىر تارتىسىندا تارعالاڭ كۇيگە تۇسكەن ءۇش بالانىڭ كۇڭىرەنگەن كوڭىل-كۇيىن ولاردىڭ ءوسىپ جاباعىعا اينالعان شاشتارى، ايعىز-ايعىز تىلىنگەن ءسابي جۇزدەرى، ءمولدىر جاسقا تولىپ جاپاقتاعان جانارلارى ايتىپ تۇرعانداي ەدى. قارىندارى اشسا بۇتحاناعا بارىپ تىلەنشىلىك ىستەپ سەرگەلدەڭ كۇن كەشكەن ءۇش بالانى كورگەن ادامنىڭ بارلىعى ولارعا ۇدىرە قارايدى.

1951- جىلدىڭ قىسىندا، قاراقشىلار توبى شيزاڭنىڭ لاسا قالاسىنا جوتكەلىنەدى. مۋساتتار شاڭرىن دەيتىن حۇيزۋعا قول بالا بولادى دا، توقتار مەن ءالىمدى رۋ باسى ەرتىپ كەتەدى. بۇل دۇڭگەن جەرلىك تيبەت جەسىر ايەلمەن ۇيلەنگەن ەكەن. باۋىرلارىندا بالا جوق بولعاندىقتان، مۋساتتاردى اسىراپ الماقشى بولادى. بىراق ولار مۋساتتاردى بالا ەمەس، كۇتۋشى ورنىنا العانداي ەدى. مۋساتتار كۇنى بويى وسى وتباسىنىڭ جۇمىسىن ىستەپ، ەرلى زايىپتى ەكەۋىنىڭ وتىمەن كىرىپ كۇلىمەن شىعادى. دۇڭگەن مەن ايەلى ەكەۋى دە ناشاشى بولعاندىقتان تاڭ اتقاننان كەش باتقانعا دەيىن ناشا تارتادى ەكەن. مۋساتتار ولارعا ءشاي قۇيىپ، تەمەكى تامىزىپ ابىگەر بولادى. ەگەر دە كوڭىلدەرىنەن شىقپاسا اياۋسىز تىلدەۋ مەن اششى تاياققا ۇشىرايدى.

شيزاڭ بەيبىت جولمەن ازات بولعاندا شيزاڭ قىزمەت كوميتەتى" لاساداعى قۇلدار مەن جەتىم- جەسىرلەرگە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ، ولاردى باسىن قوسىپ، قوعامدىق قۇتقارۋ اۋماعىنا ەنگىزەدى. ازاتتىق ارميانىڭ باسشىلارى مۋساتتاردى تاۋىپ الىپ ونان باستان وتكەن كەشىرمەلەرىن سۇرايدى. ونىڭ جول بويى كورگەن جاپاسى، جاناشىر جاقىندارىنان ايىرىلعان جان تۇرشىگەرلىك جان ايعايىن تىڭداعان قارسىنلاما اتتى مۇڭعۇل تىلماش جىگىتتىڭ اۋىزى سوزگە كەلمەي كەمسەڭدەپ كەتەدى. مۋساتتاردىڭ باستان كەشكەنىن اۋدارۋ بارىسىندا كوز شاراسىنان توقتاماي جاس دومالايدى. ەرتەسى بالا مۋساتتار اتقان تاڭنىڭ مەرەيىمەن بىرگە وتكەن كۇنىنە حوش ايتىپ ازاتتىق ارمياداعى اعايلارعا ىلەسەدى.

سول كەزدەگى شيزاڭعا كىرگەن ارميانىڭ ارتقى شەپ ءبولىمىنىڭ باستىعى مۋ شىڭجۇڭ گەنەرال مۋساتتاردى جانىنا جاقىن تارتىپ، اسىراپ الۋعا بەكيدى. وعان جانى كۇيزەلە قامقورلىق تانىتىپ، باعىپ الۋعا جوعارتىننىڭ بەكىتۋىن سۇرايدى. گەنارال ءبىر رەتكى جيىندا مۋساتتاردى قۇشاعىنا الىپ وتىرىپ: “ بۇل بالانى پارتيا ماعان بەردى، مەن ونى ءسوزسىز جاقسىلاپ تاربيەلەيمىن ”، -دەيدى. بالاعا ات قوياتىن كەزدە ول ويلانىپ وتىرىپ: “بۇل مەنىڭ بالام بولعاندىقتان، فاميلياسى مۋ بولۋى كەرەك، تاعىدا اكەسىنىڭ قويعان اتىن دا ساقتاۋىمىز قاجەت، سوندىقتان، فاميلياسى مەنىكى، اتى اكەسىنىكى، مۋساتتار بولسىن”، -دەيدى، سونىمەن مۋساتتاردىڭ جاڭا اتى رەسىمي تىزىمگە الىنادى. اسكەري قوسىن قۇتتىقتاۋ مۇراسىمىن وتكىزىپ، مۋ شىڭجۇڭ گەنارالدىڭ بالالى بولعاندىعىن قۇتتىقتايدى. بالا مۋساتتار گەنارالدىڭ قۇشاعىندا ەكىنشى رەت اكەنىڭ اسقاق مەيىرىن سەزىنەدى. اكەسىن قاتتى قىسىپ قۇشاقتاپ جۇرەگى الاقىزىپ اتشا تۋلاپ، گەنارالدىڭ مەيىرلى قولىن قىسا ۇستاپ، ءومىرى تىڭ بەلەسكە كوتەرىلگەندەي تەبىرەنەدى. جاتىن ورنىنا كەلىسىمەن، گەنارال حاتشىسىنا مۋساتتاردى شومىلدىرىپ، جاڭا كيىم كيگىزىپ، جاقسى تاماقپەن تاماقتاندىرۋدى تاپسىرادى ءارى ءوزىنىڭ توسەگىنە جاتقىزۋدى ايتتى. ءتۇن ورتاسىندا ويانعان مۋساتتار ءوزىنىڭ اقىرى جاقسى ادامعا جولىققاندىعىنا سەنبەي بۋلىعا جىلايدى. بۇل ونىڭ اكە- شەشەسىنەن ايىرىلعاننان كەيىن الدە قاشان ۇمىت بولىپ قايعى- قاسىرەتتىڭ قارا تۇنەگىندە تۇنشىققان الەمدەگى ەڭ ىستىق مەيىر مەن ماحابباتتى تۇڭعىش رەت سەزىنۋى ەدى. مۋساتتار باسىن گەنارال مۋشىڭجۇڭنىڭ مەيىرلى قۇشاعىنا ەنتەلەي تىعىپ، جاسقا تولعان جانارىن قاتتى جۇمىپ، الداعى كۇندەرىن ءتاتتى ەلەستەتەدى. مۋساتتار سول كۇننەن باستاپ گەنارالدىڭ باۋلۋىندا جاڭا تۇرمىسىن باستادى، باعىپ العان كۇنى تۇندە، گەنارال سوناۋ لانجوۋداعى ايەلى مەن بالا شاعاسىنا: «مەن ءبىر باس پاناسىز قالعان قازاق بالانى اسىراپ الدىم. »- دەپ تەلەگراما جولدايدى.

1953- جىلدىڭ كۇزىندە، مۋ شىڭجۇڭ گەنارال مۋساتتاردى لاساداعى تيبەت مەكتەبىنە وقۋعا بەرەدى. 1954- جىلى چيڭحاي- شيزاڭ تاس جولى جۇمىس باستايدى. مۋساتتار گەنەرال مۋشىڭجۇڭنىڭ حانىمىنىڭ باۋلۋىندا وقۋىن ۇزدىكسىز جالعاستىرادى. 1965- جىلى باتىس- تەرىستىك ۇلتتار مەكتەبىن تابىسپەن تاۋىسقان مۋساتتار اقساي قازاق اۆتونوميالى اۋداننىڭ ورتا مەكتەبىنە مۇعالىمدىق قىزمەتكە ورنالاسادى. مۋساتتار قازاق پەن حانزۋ تىلىنە جەتتىك، ونىڭ ۇستىنە تيبەت تىلىنەن حابارى بار ەدى. ول سىكيرپكا شالىپ، مۋزىكا جازادى. ءوز كاسىبىن ەرەكشە سۇيەتىن، ءوز قىزمەتىنە ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك قارايتىن مۋساتتار تەز ارادا وقۋشىلاردىڭ سۇيىكتى مۇعالىمىنا اينالىپ ۇلگىرەدى.

1976-جىلى مۋساتتار تۋعان جەرى ۇرىمجىگە ورالىپ ءۇرىمجى قالالىق مادەنيەت سارايىنا قىزمەتكە ورنالاسادى. 1980- جىلى شينجياڭ حالىق راديو ىستانسياسىنا اۋىسىپ كەلگەننەن باستاپ، حالىق بۇقاراسىنىڭ مادەني تۇرمىسىن جانداندىرۋدى جاتسا-تۇرسا ارمانداعان مۋساتتار راديوداعى باسقا جولداستارمەن بىرگە كۇن- ءتۇن دەمەي جۇمىس جۇرگىزەدى. ويلاعان ويىن ىسكە اسىرۋ بارىسىندا مۋساتتار ىستىق- سۋىقتى، الىس- جاقىندى، اشتىق پەن توقتىقتى ەلەمەيدى. ول قازاق مۋزىكالارىن جيناپ- رەتتەپ باسپادان شىعارۋ، قالىڭ مالشى-ديحان قاۋىمعا ارنالعان كوركەمونەر پروگراممالارىن جاساپ، التىن قوردى مولايتۋ ءۇشىن وشپەس ۇلەس قوسىپ، سونبەس ساۋلە شاشادى. «القا»، «جاستۇلەك»، «كۇنشان كەزەڭى» سياقتى قوماقتى ۇلاسپالى تەلە تياترلارىندا رەجيسسورلىق مىندەت اتقارادى. مۇنان باسقا، مۋساتتار «جەر شارىنىڭ قىزىل بەلبەۋى» سياقتى رومانداردى اۋدارادى، «سالەم سىزگە مۇعالىم»، «ءبىز جۇڭحۋا ۇلاندارىمىز» قاتارلى جيىرمادان استام ءان اۋەنىن دۇنيەگە الىپ كەلەدى.


1996-جىلى 7-ايدا مۋساتتار حالىق اراسىنداعى مۋزىكالاردى جيناۋ ءۇشىن قۇلجاعا بارا جاتقان جولىندا ماشينا شىرعالاڭىنا ۇشىراپ اۋىر جارالانادى. سودان باستاپ دوڭگەلەكتى ورىندىقتا اۋىرۋ ازابىمەن ۇزاق جىل الىسادى. تۇتاس عۇمىرى اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەگە تولى، ءومىردىڭ تەرىسكەيىندە قايىتپاس قايسارلىق تانىتىپ، كۇنگەيىندە كۇن شۇعىلاسىنداي الاۋلى نۇرىن شاشقان مۋساتتار اعا 2005- جىلى 4-ايدىڭ 23-كۇنى 63 جاسىندا دۇنيەدەن وتەدى. ال گەنارال مۋشىڭجۇڭ مەن مۋساتتار اراسىنداعى ەل سۇيىنەر سۇيىسپەنشىلىك پەن اسقاق ادامگەرشىلىك كەشەلى -بۇگىنگى ۇلتتار ىنتىماعى تاريحىنداعى ايشىقتى پاراق بولىپ جازىلدى. «اسپان جولىنىڭ گەنارالى»اتتى كينو تۇسىرىلۋ الدىندا چيڭحاي ولكەلىك جانە حۇلمىت قالالىق ۇكىمەت ەرەكشە ءمان بەرىپ، ايىبندى سالت وتكىزدى. بۇرىنعى1-اۆگوسىت كينو ستۋدياسىنىڭ ورىنباسار باستىعى ما ۋي گان اتالعان كينونىڭ سەنەرياسىن جازۋ بارىسىندا مۋساتتار مەن مۋشىڭجۇڭ اراسىنداعى اسەرلى اڭگىمەنى مۋشىڭجۇڭ وبرازىن سومداۋداعى ماڭىزدى فاكتور رەتىندە قارادى. «جۇڭگو اڭگىمەسىن جىرلاپ، ۇلت رۋحىن تەبىرەنتىپ، جاڭا زاماننىڭ ۇزاق جورىق جولىن جاقسى باسايىق»، - ايتىلىمىن ۇلى ۇستانىم ەتكەن بۇل كينوعا جالپى 30ميليون يۋانعا جۋىق قارجى سالىنعان ەدى.

قىستىڭ سوڭعى ىزعارىنان ارىلا قويماعان حۇلمىتتىڭ شاڭ بوراعان قۋاڭ دالاسى مەن كۇن قاقتاعان قالاسى كينو ءتۇسىرىلىم توبىنىڭ جىگەرىن قايراي تۇسكەندەي ەدى. تاڭ بوزىنان جۇمىسقا كىرىسپ، ءتۇن ورتاسىنا دەيىن قاربالاستىققا شومعان رەجيسسور ۋاڭ چياڭ باستاعان ونەر توبى قانشا قالجىراسادا بالالارعا ارنالعان ازعانتاي ءبولىمدى ءساتتى ءتۇسىرىپ بيجيڭگە جول العان بىزگە العىسى مەن قۇرمەتىن بىلدىرۋدى ۇمىتقان ەمەس، قيماستىقپەن قوشتاستىق. ارتتا قالعان ولار بەينە گەنەرال مۋشىڭجۇڭنىڭ وسكەلەڭ رۋحى مەن وشپەس ءۇمىتىن، جانكەشتى جىگەرىن حۇلمىت دالاسىنا قايتا ءسىڭىرىپ جاڭعىرتىپ جاتقانداي ەدى. ءتۇسىرىلىم ەكرانىنان كورگەن ءار ءبىر كورىنىس مەنىڭ قيال الەمىمدى بىردە سۇيىنىش لەبىمەن بىردە كۇيىنىش كۇيىمەن تەربەپ، سوناۋ تاريحقا تامىر تارتقان تانىس بولىمىستاردان قۇرش قۋات جيناپ بەرگەندەي.

-ماما، كور... دىم، انە اسپاننىڭ ەتەگىنە اي سەكىلدى اسىلىپ جاتقان جولدى. . . . جەرگە تۇتاسپ بارادى. قالاعا قوسىلىپ كەتىپتى، -دەدى ۇشاقتا وتىرىپ حۇلمىت قالاسىنا قايىرىلا قاراپ تەبىرەنگەن ۇلىم.

ءبىر ادامنان باستاۋ الىپ، ءبىر قالا بوپ قالانىپ، ءبىر كينوعا اينالعان وسى ايبوز ايماققا مەندە قۇشتارلانا كوز سالدىم.

ەسكەرتۋ: اتالعان تۋىندى شۇعىلا جۋرنالىنىڭ 2019-جىلعى 3- سانىندا جاريالانعان

اۆتوردىڭ قىزمەت ورنى: ورتالىق راديو-تەلەۆيزيا باس ستانسياسى