گوللانديا حالىقشىلدىق اۋەنگە، شىنىندا، تيىم سالاما؟
كەلۋقاينارى:جۇڭگو قازاق راديو تورابى |جاۋاپتى رەداكتور:ايناگۇل | جاڭالانعان ۋاقىت:2017-03-17 17:41:00

 

    جۇرت نازارىن اۋدارعان گوللانديانىڭ پارلامەنت سايلامى ٴساتتى اياقتادى، تەبىنى قاتتى اسىرە وڭشىل پارتيا-ەركىن پارتيا ارمانداعانىنداي ٴبىرىنشى ۇلكەن پارتيا بولا المادى. ورنىن ساقتاپ قالعان داستۇرلى وڭ قانات ەركىن دەموكراتتار پارتياسىنىڭ باسشىسى، باس ٴۋازىر رۇتتە گوللانديانىڭ «حالىقشىلدىققا تيىم سالعاندىعىن» جاريالادى. گوللانديانىڭ بۇل شەكتەۋ شاراسىنىڭ قانشالىق ٴونىمى بار؟ گوللاندياداعى حالىقشىلىدىق نىساي وسىمەن توقتاپ قالاما؟ ەۆروپاداعى ساياسي وزگەرىستىڭ «باعدارى» وسىلايشا تۇراقتاناما؟


    ەركىن دەموكراتتار پارتياسىنىڭ وسى رەتكى سايلامداعى باسىمدىلىعى بارىنشا كورنەكتى بولدى. 16-ناۋرىز كۇنى جاريالانعان سايلام بەلەتىن العاشقى ساناققا الۋ ناتيجەسىنە قاراعاندا، ەركىن دەموكراتتار پارتياسى پارلامەنتتىڭ ەكىنشى پالاتاسى-قاۋىم پالاتاسىنداعى 150 ورىننىڭ 33ىن يەلەپ، ەركىن پارتيادان 13 ورىن ارتىق بولعان. رۇيتەر 15-ناۋرىز كۇنى كەشتە سايلامنان كەيىن ٴسوز سويلەگەندە، ەركىن دەموكراتتار پارتياسى گوللانديانىڭ جالعاستى ورنىقتى، حاۋىپسىز بولۋىن، گۇلدەنىپ-كوركەيۋىن ٴۇمىت ەتەدى، گوللانديا حالقى ٴبىزدىڭ ٴۇنىمىزدى ەستىدى،-دەدى.


    بۇل ٴارى ۋادە، ٴارى ەڭبەگىن بۇلداعاندىق. گوللانديا حالقىنىڭ «حالىقشىلدىق اۋەنگە» تيىم سالۋعا دەگەن سەنىمى مەملەكەتتىڭ ورنىقتىلىعىنان، حاۋىپسىزدىگىنەن جانە گۇلدەنىپ-كوركەيۋىنەن كەلگەن. رۇيتەر باسشىلىعىنداعى ەكى كەزەكتى ۇكىمەت 6 جىل، 3 اي بيىلىك جۇرگىزگەندە، گوللانديا شارۋاشىلىعى باياۋ بولسادا ورنىقتى قاداممەن داعدارىستان قۇتىلىپ، ەۆرو رايونىنداعى بەينەسى ەڭ كورنەكتى شارۋاشىلىق تۇلعانىڭ بىرىنە اينالدى. بىلتىر جىل سوڭى مەن بيىل جىل باسىندا، گوللانديا مەملەكەتتىك ساناق مەكەمەسى قۋانارلىق ساندى مالىمەتتەردى ارت-ارتىنان جاريالادى: 2016-جىلى ىشكى ٴوندىرىس جالپى ٴونىم قۇنى ۇقساس مەزگىلدەگىدەن %2.1 ارتىپ، 2008-جىلدان بەرگى ەڭ جوعارعى ارتۋ قارقىنىن جاراتتى. 2016-جىلى جەلتوقساننىڭ سوڭىندا، كاسىپسىزدىك مولشەرى %5.4 كە ٴتۇسىپ، شارۋاشىلىق داعدارىستىڭ الدىنداعى دەڭگەيدەن جوعارى بولعانىمەن، كاسىپتەنۋ اۋقىمى قاتاڭ ەۆروپاداعى باسقا ەلدەردەن الدە قايدا جوعارى بولدى.


    حاۋىپسىزدىك جاعىندا، تولاسسىز تۋىلعان تەررورلىق شابۋىل كورشى ەلدەردە ۇرەي تۋدىردى، گوللانديا دا ەڭ جوعارى دارەجەمەن قارايلاس تەررورلىق شابۋىل ساقتىق ەسكەرتپەسىن جالعاستى ٴتورت جىل ساقتادى، باقىتقا جاراي قورقىنىش بولعانىمەن، شابۋىل تۋىلعان جوق. گوللاندياداعى ٴار دارەجەلى ۇكىمەت، اسكەر-ساقشى، اقپار، ٴادىليا قاتارلى تاراۋلار جان-جاقتى شارا قولدانىپ، حاۋىپسىزدىك ۋاقيعاسىنان ساقتانۋ جاعىندا كورنەكتى ونىمگە قول جەتكىزدى.


    ەركىن پارتيا كوشپەندىلەردىڭ توعىسۋ ماسەلەسى، ەۆروپانىڭ ٴبىر تۇلعالانۋى جانە مۇشە ەلدەردىڭ يەلىك ۇقىعى قاتارلى ماسەلەلەردە پالە شىعارعان كەزدە، بيلىك باسىنداعى پارتيامەن سايلامعا قاتىناسقان باسقا پارتيالار ماسەلەنىن ورىن تەۋىپ وتىرعاندىعىن جاپپاي مويىندادى، ٴارى «وڭعا بۇرىلۋ» ساياساتتىق دارىپتەمەسىن ىركەس-تىركەس ورتاعا قويىپ، سايلاۋشىلار نازار اۋدارعان تۇيىندەرگە بەلسەنە اڭىس قايتارىپ، قولداۋشىلار شەبىن ورنىقتىردى. ەركىن پارتيا بوسقىندارعا جاپپاي تيىم سالۋدى تالاپ ەتسە، داستۇرلى پارتيا زاڭدى بوسقىنداردى ماجبۇري توعىستىرىپ، باقىلاپ-تىزگىندەۋدى كۇشەيتۋدى، زاڭسىز بوسقىنداردى ەلىنە قايتارۋدى دارىپتەدى؛ ەركىن پارتيا گوللانديانىڭ ەۆروپا وداعىنان شەگىنۋىن تالاپ ەتسە، داستۇرلى پارتيا گوللانديانىڭ ەۆروپا وداعىن قاجەت ەتەتىندىگىن ايتتى، سونىمەن بىرگە، «شاعىن شەنگەن» قۇرۋ، «جوعارى قارقىندى ەۆروپا» قاتارلى ناقتى شارالاردى ورتاعا قويدى.


    ەركىن دەموكراتتار پارتياسىنىڭ باسشىسى ۆالدەس «تۇركيانىڭ باس ەلشىسىن دەرەۋ قۋىپ تاستايىق» دەپ ۇندەۋ سالعاندا، رۇيتەر توبىنداعىلار: گوللانديا «شەك-شەكارادان اتتاپ وتكەندەردىڭ» ٴسوزىن قۇلاعىنا ىلمەيدى. ەۆروپا وداعى مەن تۇركيانىڭ بوسقىندار كەلىسىمى بوسقىندار سانىن ازايتتى، گوللانديا مەن تۇركيانىڭ قاقتىعىسىن ۋشىقتىرۋعا بولمايدى،-دەدى.


    گوللانديا امستردام ۆەنيۋەرسيتەتى ساياسي فاكتۋلتەتىنىڭ مەڭگەرۋشىسى فەرمولون بىلاي دەدى: گوللانديانىڭ سايلام ناتيجەسى ۆالدەس سياقتى اسىرە وڭشىل ساياساتشىلاردىڭ بىرنەشە پاراق سايلام پروگرامماسىمەن، نەشە اۋىز ۇرانمەن ۇستامدى سايلاۋشىلاردى باۋراۋى قيىن ەكەندىگىن كورسەتتى. ۆالدەس اڭساعان «وتانشىلدار كوكتەمى» قيمىلى باستالماي جاتىپ اياقتادى، ەندى ەۆروپانىڭ كوڭىلى ورنىعاتىن بولدى.


    الايدا «سايلامنان قالىپ قالۋ» جاعدايدى بىلىقتىرماۋدەن دەرەك بەرمەيدى. داۋىستى العاشقى ساناققا الۋ ناتيجەسىنە قاراعاندا، ەركىن پارتيانىڭ پارلامەنتتەگى ورنى بۇرىنعى 15 تەن 20 عا كوبەيگەن، ۆالدەس سايلامنان كەيىن كوزقاراس بىلدىرگەندە، مۇنى تىڭ باستاما ەتەتىندىگىن ايتقان. پارلامەنتتەگى ورنى كوبىرەك پارتيا ەركىن پارتيامەن بىرلەسىپ بيلىك جۇرگىزۋدەن باس تارتقاندىقتان، بيلىك كەڭسەگە كىرۋدەن ٴۇمىت ۇزگەن ۆالدەس گوللانديا پارلامەنتىندەگى ەڭ قۋاتتى قارسى پارتياعا اينالۋعا بەل بۋدى.


    گوللانديا حالىقارالىق قاتىناس ينيستۋتىنىڭ جوعارى دارەجەلى زەرتتەرمەنى رودەر بىلاي دەدى: گەرمانيا سايلامى ەۆروپا ساحىناسىندا ورىندالعان داۋىرلىك اعىمىنىڭ بەتاشارى، ول ەۆروپانىڭ زور سايلام جىلىنىڭ اۋقىمىنا اينالۋى مۇمكىن، الايدا بۇل اۋقىم كەز كەلگەن ۋاقىتتا وزگەرەدى. گوللانديانىڭ ەۆروپانىڭ ساياسي وزگەرىسىنىڭ باعدارلاۋىشى بولاتىن بەتالىسى تۇراقتاندى ما، جوق، مۇنىڭ جاۋابى كەلەر ايداعى فرانسيا زور سايلامىندا ايقىندالاتىن بولادى.