جەرشارىن بيىلعى جاز شىلىڭگىر ىستىق قاقتادى
كەلۋقاينارى:جۇڭگو قازاق راديو تورابى |جاۋاپتى رەداكتور: | جاڭالانعان ۋاقىت:2019-08-12 15:21:00


    ەۆروپا كوپەرنيك كليمات وزگەرىسى نىسانىنىڭ ەڭ جاڭا ساندى مالىمەتىندە كورسەتىلۋىنشە، بيىل 6-ايدا بۇكىل جەر شارى تاريحىنداعى ەڭ ىستىق اي رەكوردى جاراتىلعاننان كەيىن، 7-اي دا تاريحتان بەرگى ۇقساس مەزگىلدەگى ەڭ ىستىق اي بولىپ تۇراقتاندىرىلدى. دۇنيەنىڭ جەر-جەرىندە تولاسسىز بولىپ جاتقان قالىپسىز اۋارايى قۇبىلىستارى ادامدارعا، تىرشىلىك ەتىپ وتىرعان جەر شارى مەكەنىمىزدىڭ ۇلى تابيعات جاعىنان سارى ٴتۇستى ساقتىق ەسكەرتۋىن العاندىعىن ۇعىندىرادى.


    بيىلعى جازدىڭ ىستىق لەبى سولتۇستىك جارتى شاردى شارپىپ، سولتۇستىك امەريكادان ەۆروپاعا، ودان ازياعا دەيىن ىقپال ەتتى. بۇرىننان ىستىق وڭىرلەر ٴتىپتى دە ىسىدى، بۇرىن كەيبىرەۋلەردىڭ جازعى قاپىرىقتان تاسالاناتىن قوڭىرجاي، كوركەم جەرلەرى دە قاعىس قالعان جوق، جوعارى تەمپەراتۋرا رەكوردى جاڭالانعان جەرلەر تولىپ جاتىر. جوعارى تەمپەراتۋرا مەن قۋاڭشىلىقتان كەلىپ شىققان تاۋ ٴورتى كوپتەن جەردە تۇتانىپ، سۋ تاپشى رايونداردا بارعان سايىن كوبەيۋدە.


    اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ ورلەۋى ٴبىر قىدىرۋ زارداپ تۋدىردى: وڭتۇستىك پەن سولتۇستىك ۇيەكتەردەگى مۇزدىقتار جەدەل ەرىپ، تەڭىز دەڭگەيى جوعارىلاپ، جەر ٴتۇزىلىسى ويپاڭ قالالار مەن رايونداردى سۋ باسقاننان سىرت، جەر شارىنىڭ ەكى ۇيەگىندەگى كليماتتى تەڭشەۋ فۋنكتسياسى اۋىر دارەجەدە السىرەدى، سونداي-اق قاتەرلى اينالىس قالىپتاستى. دانيا اۋارايى مەكەمەسىنىڭ جاريالاعان ساندى مالىمەتىندە كورسەتىلۋىنشە، 7-ايدا گرەنلاند ارالىنداعى مۇز قاتپارلارىنىڭ ەرۋ مولشەرى 197 ميلليارد تونناعا جەتىپ، بۇرىنعى جىلدارداعىنىڭ 4 ەسەسىنەن اسقان.


    كليمات وزگەرىسىن تۋدىراتىن سەبەپتەر الۋان ٴتۇرلى، الايدا، ادامزات قيمىلىنان كەلىپ شىققان پارنيك گازى ىعىستىرىلۋىنىڭ ەڭ باستى فاكتور ەكەندىگى دالەلدەندى. ب م ۇ ـ نىڭ باس حاتشىسى گۋتەررەس بىلاي دەدى: 2015 ـ جىلدان 2019 ـ جىلعا دەيىن دۇنيە ٴجۇزى تاريحتان بەرگى ەڭ ىستىق 5 جىلعا قادام تاستادى. ول ەسكەرتۋ بەرىپ بىلاي دەدى: دۇنيە جۇزىندەگى ەلدەر دەرەۋ ارەكەت قولدانىپ كليمات وزگەرىسىنە توتەپ بەرمەيتىن بولسا قازىرگى قالىپسىز اۋارايى قۇبلىستارى ۇلكەن پالەنىڭ ٴبىر شەتى عانا بولىپ قالادى.


    دۇنيە ٴجۇزى اۋا رايى ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى پەتري. تالاس بىلاي دەدى: جەر شارىندا قازىرگىدەي جوعارى قويۋلىقتاعى كومىرتەگى قوس توتىعىنىڭ قالىپتاسۋى وسىدان بۇرىنعى 3 ميلليون دا 5 ميلليون جىلدىڭ الدىندا بەلەڭ بەرگەن. وسىنشاما جوعارى قويۋلىقتاعى كومىرتەگى قوس توتىعى بۇكىل جەر شارى ورتاشا اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ ۇزدىكسىز جوعارىلايتىندىعىنان دەرەك بەرىپ، جەر شارىنداعى تىرشىلىك اتاۋلىعا حاۋىپ تونەدى. ۇيا بۇزىلسا جۇمىرتقا ساۋ قالاما. جەر شارى ادامزاتتىڭ ورتاق مەكەنى. ٴاربىر ەل، ٴاربىر جەكە جاۋاپكەرلىك ارقالاپ قۇلشىنىپ، كليمات وزگەرىسى اياق الىسىن باياۋلاتىپ، جەرشارىنىڭ قۇرىدىمعا بەت الۋىن توسۋى ٴتيىس. كليمات وزگەرىسىنە توتەپ بەرۋ جونىندەگى «پاريج كەلىسىمى» ادامزاتتىڭ جەر شارىن قۇتقارۋىنا ٴۇمىت ۇشقىنىن كورسەتتى.


    وسى كەلىسىمدە ورتاعا قويىلعان قازىرگى عاسىردىڭ سوڭعى جارتىسىندا پارنيك گازىن ىعىستىرۋدى بۇكىلدەي توقتاتىپ، وسى عاسىردىڭ سوڭىندا بۇكىل جەر شارى ورتاشا تەمپەراتۋراسىنىڭ جوعارىلاۋىن 2 سەلتسي گرادۋستان اسىرماۋ سىندى قاتاڭ كورسەتكىش دۇنيە جۇزىندەگى ٴارقايسى ەلدىڭ جاپپاي قۇپتاۋىنا يە بولدى. وكىنەرلىگى، ا ق ش ۇكىمەتى حالىقارالىق قوعامنىڭ كۇشتى قارسىلىعىنا قاراماي، وزىمشىلدىكپەن «پاريج كەلىسىمىنەن» شەگىنىپ شىعىپ، كليمات كەلىسىمىنىڭ اتقارىلۋىنا اۋىر سوققى بەردى.


    وسىلاي بولا تۇرسا دا، جۇڭگونى قامتىعان كەلىسىمگە قول قويعان باسقا ەلدەر كەلىسىم نىساناسىنا جەتۋ جولىندا الىگە دەيىن قاجىماي-تالماي قۇلشىنۋدا. جۇڭگونىڭ ارەكەتى مەن ۇلەسى جۇرتقا ايان، ب م ۇ ـ نىڭ ەڭ جاڭا ساندى مالىمەتىندە كورسەتىلۋىنشە، جۇڭگو ٴۇرتىس 7 جىل بويى دۇنيە جۇزىندەگى تۋىندامالى ەنەرگياعا ەڭ كوپ قارجى قوسقان ەلگە اينالعان، بىلتىر تۋىندامالى ەنەرگياعا قوسقان قارجىسى دۇنيە ٴجۇزىنىڭ ۇشتەن ٴبىرىن ۇستاپ، 91 ميلليارد 200 ميلليون ا ق ش دوللارىنا جەتكەن؛ «جۇڭگونىڭ كليمات وزگەرىسىنە توتەپ بەرۋ ساياساتى مەن ارەكەتى جايلى 2018 ـ جىلعى بايانداماسىنا» نەگىزدەلگەندە، جۇڭگونىڭ 2017 ـ جىلعى بىرلىك ىشكى ٴوندىرىس جالپى ٴونىم قۇنىنداعى كومىر قىشقىل گازىنىڭ ىعىستىرىلۋ مولشەرى 2005 ـ جىلداعىدان شامامەن %46 تومەندەپ، 2020 ـ جىلعا بارعاندا كومىرتەگىنىڭ ىعىسترىلۋىن 40 تا %45 تومەندەتۋ نىساناسىنا كۇنى بۇرىن جەتكەن؛ ا ق ش عارىش مەكەمەسىنىڭ ەڭ جاڭا جاساندى سەرىك ساندى مالىمەتىنەن قاراعاندا، دۇنيە ٴجۇزى بويىنشا 2000 - جىلدان 2017 - جىلعا دەيىنگى جاڭادان ارتقان جاسىلداندىرىلعان اۋماقتىڭ شامامەن تورتتەن ٴبىرى جۇڭگودا بولىپ، ۇلەس سالىستىرماسى دۇنيە ٴجۇزى بويىنشا الدىنعى ورىندا تۇر.