حالىقارالىق قاتاڭ شولۋ: ىسكەننەر بيكەش وركەنيەتكە قارا جاقپاڭىز
كەلۋقاينارى: |جاۋاپتى رەداكتور: | جاڭالانعان ۋاقىت:2019-05-15 09:43:00

 

«ورتالىق راديو-تەلەۆيزيا باس ستانسياسى حالىقارالىق قاتاڭ شولۋ» ايدارىن وقىپ بىزگە نازار اۋدارىڭىز

 

    ا ق ش مەملەكەتتىك كەڭەسىنىڭ ساياسات-جوسپار ىستەرى مەڭگەرۋشىسى كيرەن. ىسكەننەر جۋىردا قايران قالارلىق سوزدەر سويلەپ، «ا ق ش مەن جۇڭگو اراسىنداعى قاقتىعىس بۇكىلدەي باسقاشا وركەنيەتتەر اراسىنداعى جانە ۇقساماعان يدەولوگيا اراسىنداعى ايقاس»دەپ حيالىنا كەلگەنىن كوكىدى. بۇل ٴسوز جاريالانا سالىسىمەن، ا ق ش - نىڭ ەل ٴىشى جانە حالىقارالىق جاماعات پىكىرى جابال دۇرىلدەپ كەتتى. كوپتەگەن بىلىمدىلەر بىلاي دەپ قارادى: ىسكەننەردىڭ ەسەرسوقتىقپەن ەلدى اۋىزىنا قاراتپاق بولعان سوراقى سوزدەرى وركەنيەتكە قارا كۇيە جاققاندىق بولىپ قالماستان، ا ق ش-نىڭ ساياسي سالاسىنداعىلار مەن عىلمي سالاسىنداعىلاردى ىڭعايسىز كۇيگە ءتۇسىرىپ قويدى، ول ـ ولما، اۋەلى، ا ق ش مەملەكەتتىك كەڭەسىن دە حالىقارادا ماسقارالىق كۇلكىگە قالدىردى.

 

 

    ىسكەننەر: ا ق ش مەن جۇڭگو اراسىنداعى مۇنداي باسەكە «وركەنيەت اراسىنداعى وراسان كۇشتى قاقتىعىستان» دەرەك بەرەدى دەپ سوقتى. تەك ساراماس نادان ادام عانا وسىنداي ءسوزدى ميزەمەستەن كوكي سالادى. بۇل ارادا ىسكەننەر حاۆەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ساياسي عىلىم عالىمى سامۋەل حۋنتينگتوننىڭ «وركەنيەت قاقتىعىسى» نازارياسىن قيسىنسىزدان قيسىنسىز ناقىل كەلتىرىپ وتىر. قىرعي قاباقتىق سوعىس اياقتاعاننان كەيىن، حۋنتينگتون 1993 - جىلى ا ق ش - نىڭ «ديپلوماتيالىق ىستەر» جۋرنالىندا «وركەنيەت قاقتىعىسى وسى ما ؟» دەگەن ماقالاسىن جاريالاپ، دۇنيەنى دۇرلىكتىرگەن «وركەنيەت قاقتىعىسى» نازارياسىن تۇڭعىش رەت ورتاعا قويدى. 1996-جىلى «وركەنيەت قاقتىعىسى جانە دۇنيە ٴتارتىبىن قايتا قۇرۋ» دەگەن دەربەس كىتابىن باسپادان شىعاردى. مۇنى وسى نازاريالىق جۇيەنىڭ قالىپتاسقاندىعىنان دەرەك بەرەدى دەۋگە بولادى.

 

    حۋنتينگتون نازارياسىنىڭ استارىندا «مادەنيەت زورەكەرلىگى» ۇگىتتەلگەندىگى سەبەپتى كورىك باسىپ كومىر جاققانداي گۋ ەتە ءتۇستى، الايدا، حالىقارالىق عىلمي سالاداعىلاردىڭ سوگىسىنە دە از ۇشىراعان جوق. سولاي بولا تۇرسا دا، حۋنتينگتوننىڭ «وركەنيەت قاقتىعىسى نازارياسى» ايتىلىمىندا وركەنيەت اراسىنداعى قاقتىعىسقا جول بەرىلمەيدى، ونىڭ كەرىسىنشە، ول وركەنيەت اراسىنداعى قاقتىعىس سىندى بولمىستى بايانداپ، باتىستىقتارعا باتىس وركەنيەتى ارقىلى باتىس وركەنيەتىنە جاتپايتىن باسقا وركەنيەتتى باعىندىرۋعا ۇرىنباۋدى ەسكەرتۋگە تىرىستى. ول وركەنيەت اراسىنداعى سۇحپاتتاسۋدى، ٴتۇسىنىسۋدى جانە سەلبەسۋدى؛ جالاڭ وركەنيەتكە ەمەس، قايتا كوپ نەگىزدى وركەنيەتكە قۇرىلعان دۇنيە ٴتارتىبىن ورناتۋدى قۇپتايدى. ال ىسكەننەردىڭ حۋنتينگتون نازارياسىن قاساقانا بۇرمالاپ، ءۇزىپ-جۇلىپ قۇيتۇرقى ويدى قۇراپ شىعۋىن بارىپ تۇرعان ساراماس ناداندىق دەمەگەننىڭ كۇننىڭ وزىندە، ۇياتتان جۇرداي سىڭارۋ ەزۋلىك دەۋگە ابدەن بولار ەدى.

 

 

    عىلميلىقتان جۇرداي بولعانى بىلاي تۇرسىن، ىسكەننەر ا ق ش-نىڭ ساياسي جانە جۇڭگو-ا ق ش قاتىناسى جونىندە دە قارابايىر ەكەندىگىن اڭعارتتى. ول تۇيسىنبەستەن: جۇڭگو مەن ا ق ش اراسىنداعى مۇنداي وركەنيەت جانە يدەولوگيا كۇرەسىن ا ق ش بۇرىن باستان كەشىرىپ كورمەگەن » دەپ سوقتى. راسىندا وسىلاي ما؟ «11-قىركۇيەك» ۋاقيعاسىنان سوڭ، ا ق ش ورتا شىعىستا ەكى رەت سوعىس قوزعادى ءارى مۇسىلمانداردى كەمسىتەتىن ساياساتتار شىعاردى. الايدا، وسى كەزدە «وركەنيەت قاقتىعىسى» ەشقانداي اۋىزعا الىنعان جوق، مۇنىڭ سەبەبى، حۋنتينتوننىڭ نازارياسى ءوز قۇن كوزقاراسىن دۇنيەگە ورتاقتاستىرۋدى دارىپتەيتىن ا ق ش جونىنەن العاندا، دۇرىس ساياسي دارىپتەمە سانالمايتىن ەدى. ا ق ش ۇكىمەتى كەيبىر ىستەردى ىستەۋگە بولعانىمەن ايتۋعا بولمايتىنىن، ويتپەگەندە، ول «ايتىلمىس دۇنيە وركەنيەتىن جارىقتاندىراتىن شىراق مۇناراعا» اينالا المايتىندىعىن ابدەن بىلەدى.

 

ىسكەننەر: «ٴبىز قازىر اق ناسىلدىلەرگە جاتپايتىن ٴىرى ەل باسەكە ارىپتەسىمىزگە تۇڭعىش رەت كەز كەلىپ وتىرمىز» دەپ اشىق ايتىپ، ا ق ش-نىڭ ساياسي ساڭلاقتارىن قاتتى ساستىردى. ول بۇل سوزدەردى ايتۋدا ا ق ش مەن جۇڭگو قاتىناسىنىڭ قىرعي قاباقتىق سوعىس داۋىرىندەگى ا ق ش مەن بۇرىنعى سوۆەت وداعى اراسىنداعى قارسىلاستىق قاتىناستان وسىنداي تاعى ءبىر پارقى بار دەمەكشى ەدى. شىنتۋاتيىندا ول: ا ق ش مەن بۇرىنعى سوۆەت وداعى اراسىنداعى قارسىلاستىق-اق ناسىلدىلەر اراسىنداعى قارسىلاستىق، ال، ا ق ش مەن جۇڭگو اراسىنداعى قارسىلاستىق - اق ناسىلدىلەر مەن بەي اق ناسىلدىلەر اراسىنداعى كۇرەس،-دەگەن ويىن ايتۋعا ۇرىنىپ وتىر. ناسىلدىك كەمسىتۋ-ا ق ش-نىڭ ساياسي مينا رايونى. سوندىقتان، بۇل سوزدەر ا ق ش ساياسي ساڭلاقتارىنىڭ زارە-قۇتىن ۇشىردى. ا ق ش-نىڭ ساياسي عىلىم سالاسىنداعى قايراتكەرلەر ورە تۇرەگەلىپ تاباندا شەگارالارىن اجىراتتى ءارى مۇنداي «ايتاقالسىن قورقىنىشتى، ناسىلشىلدىك نەگىزىندە جاسالعان ساراماس ساراپتاۋدى» اۋىزعا الۋدان ات توندارىن الا قاشتى.

 

ناسىلدىك كەمسىتۋ سوزدەر ا ق ش-ىندا اياقتى اڭدىپ باساتىن اسا سەزگىر سالا سانالادى. ىسكەننەردىڭ بارشا جۇرتتىڭ باتىلى بارماعان شەكتەمەنى بۇزۋى وركەنيەتتىمىز دەپ جۇرگەندەردى بەتىمەن جەر باستىردى. مۇنى قالايشا «وركەنيەت قاقتىعىسى» دەۋگە بولا قويار؟ مۇنى تەك قانا «وركەنيەتكە» «تاعىلىقتىڭ» تاپ بەرۋى دەۋ كەرەك قوي! ودان بەتەر وكىنەرلىگى، وسىنداي ەسەرسوقتىق سوزدەردىڭ وقىعان، ءبىلىمى بار دەلىنگەن ا ق ش-ىندىق ايەل زاتىنىڭ اۋزىنان شىعۋى ەدى! ىسكەننەر بيكەشتىڭ بىلمەستىك دورەكىلىگى اق نيەتتى اق جارقىن ايەلدەردىڭ ادامدار نازارىنداعى وبىرازىن قارالادى.

 

 

    ٴىس جۇزىندە، ىسكەننەر ٴبىر ٴبولىم ا ق ش-ندىقتاردىڭ اشىق ايتا الماي جۇرگەن شىن ويلارىن اشىپ سالدى. ناقتاپ ايتقاندا، «قىرعي قاباقتىق سوعىس يدەياسى» مەن «مادەنيەت زورەكەرلىگى» كونە سارىنىن كوتەرىپ شىعىپ، وعان «وركەنيەت» تونىن كيگىزە قويىپ، «وركەنيەتتى» قارا كۇيە ەتىپ بوياپ وتىر. «ۇقساماعان يدەولوگيالار كۇرەسى» دەگەن ايتىلىم اشىقتان - اشىق قىرعي قاباقتىق ويدى ورتاعا كوتەرىپ شىققاندىق ەمەي نە؟ بۇل ادامدار يدەولوگيا ارقىلى لاگەر قۇرىپ، بۇكىل دۇنيەنى كوزگە كورىنبەيتىن «تەمىر پەردەمەن» تۇمشالاماقشى بولىپ وتىر. ا ق ش باستان-اياق باتىس وركەنيەتىندە ءار كىم ءوز كۇنىن ءوزى كورۋدى دارىپتەگەن سياقتانعانىمەن، الايدا، وركەنيەت سالاسىندا «الجۋازدار الدىلەرگە جەم بولاتىن» تاعىلىق زاڭىن اتقارىپ كەلەدى.

 

تارلان تاريح 21-عاسىرعا قادام تاستاپ وتىرعان بۇگىنگى كۇندە، ىسكەننەر اعىمىنداعىلار 40 جىلدىڭ الدىنداعى قىڭىر ويدان شىعا المادى. مۇنداي مەشەۋ يدەيانىڭ ٴداۋىر دامۋىنان اۋىر دارەجەدە الشاقتاۋى العا باسۋشىلاردىڭ اياق الىسىن بوگەي المايدى، تەك قانا ولاردى ونان ارمان وقشاۋلاندىرا تۇسەدى. ايتۋعا قاراعاندا، ا ق ش مەملەكەتتىك كەڭەسى ” مۇلدە ۇقسامايتىن وركەنيەتتەر ارا سوعىس تانىمى نەگىزىندە جۇڭگوعا قاراتقان ستراتەگيانى “ بەلگىلەۋدە. تاريحتى ارتقا قاراي ايانباي شەگىندىرمەك بولىپ اعىمعا قارسى ارەكەتتەنگەن مۇنداي جانداردى تاريح دوڭعالاعى اياۋسىز جانشىپ تاستايدى.

وركەنيەت بىردەن-ٴبىر جانە جالپىعا بىردەي بولمايدى. وركەنيەتتە بارشا گۇلدەر جارىسا شەشەك اتقان دۇنيە عانا كوركەم دۇنيە بولا الادى. ومىرشەڭدىك كۇشكە يە ٴارقانداي وركەنيەت تاريحتىڭ جاۋھارى، ادامزاتتىڭ اسىلى قازىناسى بولىپ تابىلادى. 2000 نەشە جىلدىڭ الدىندا، دۇنيە جۇزىندە ادامزات ساناسىن وياتقان پاراساتتى ادامدار ءۇزىلىسسىز جارىققا شىعىپ جالعاسىپ وتىردى. جۇڭگودا ىلگەرىندى-كەيىندى لاۋزى، كۇڭزى، مىڭزى قاتارلى يدەيا ۇلىلارى جارىققا شىقسا؛ وسىمەن تەڭ داۋىردە گرەتسيا تۇبەگىندە سوكرات، پلاتو، اريستوتەل قاتارلى باتىس فيلوسوپياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلار دۇنيەگە كەلدى. مىڭداعان جىلداردان بەرى، شىعىس پەن باتىستىڭ وركەنيەتى، سونداي ـ اق ادامزاتتىڭ باسقادا تاڭداۋلى وركەنيەتى دۇنيەگە كەلدى، وسىناۋ وركەنيەتتەردىڭ وركەندەۋ بارىستارىنىڭ بارلىعىندا قارسى جاقتى قۇرمەتتەۋ، قۇرمەتتەۋ مەن كەڭ پەيىلدىلىك، ٴوزارا ۇيرەنۋ مەن ۇلگى الۋ ٴۇزىلىپ كورگەن ەمەس.

 

ناعىز وركەنيەتتە قاقتىعىس بولمايدى، وركەنيەت اتىن جامىلىپ قاقتىعىس تۋدىرماقشى بولعاندار، ءسوزسىز وركەنيەتتى ۇلىقتايتىن، بەيبىتشىلىكتى بەرىلە سۇيەتىن جالپى ادامداردىڭ نالەتىنە قالادى.

 

باعا-پىكىر بەرۋلەرىڭىزدى قاسى الامىز، ۇلاعاتتى وي، ۇنامدى پىكىرىڭىزدى اياماعايسىز!

 

اۆتورى: حالىقارالىق قاتاڭ شولۋ ستونىنىڭ شولۋشىسى