ماركس جانە ادەبيەت
0
2018-05-27 21:45:00
|
كەلۋقاينارى:www.kazakcnr.com
|
جاۋاپتى رەداكتور :داۋىل قادىلبەك ۇلى

گەرمانيا سوتسياليزىمىنىڭ كوشباسشىسى موزەس حەاس كارل ماركسقا: روسسو، ۆولتەر، حولباع، لەسسەنگ، حاين، گەگەل قاتارلى ادامداردى توعىستىرسا--جاي عانا بىرىكتىرۋدى ەمەس، قايتا، توعىسا كىرىگۋىن اتاپ وتىرمىن، ناتيجەدە، ماركس دوكتور پايدا بولادى،- دەپ باعا بەرگەن ەدى. ماركستىڭ ۇزەڭگىلەسى ساناتىمەن، حەاستىڭ بەرگەن باعاسى توڭكەرىستىك ۇستاز ماركستىڭ ويشىل، فيلوسوف عانا ەمەس، لەسسەنگ، حاين سىندى ادەبيەتشىلەرگە ۇقساس جازۋشىلىق دارىنعا يە ەكەنىن ايگىلەيدى.


ادەبي جاسامپازدىعى ولەڭ جازۋدان باستالعان


ماركس كىتاپ وقۋعا بارىنشا قۇنىقتى. ماركستىڭ ءومىربايانىن جازۋشى فرانز مەيليننىڭ قاراۋىنشا، ماركس كىتاپ وقىپ ءبىلىم الۋعا توتەنشە قۇشتار ەكەن. كىتاپقا قىزىعۋ ادەتى ونى ەرتەدەگى گرەك اڭىزدارىنان تارتىپ ءوز زامانىنداعى تۇستاس جازۋشىلاردىڭ قىرۋار شىعارمالارىمەن تانىستىرادى. «انىعىندا، 19-عاسىرداعى جوعارى دارەجەلى ءبىلىم العان ەۆروپالىق ازاماتتار وقۋعا ءتيىس بارلىق ەرتە زامان كلاسسيكتەرىن ماركىس ءوز بەتىمەن وقىپ تاۋىسقان».

ماركس قارشادايىنان ادەبيەتكە ايىرىقشا تالانتىن بايقاتقان. «اڭىز-اڭگىمەلەردى مايىن تامىزا اڭگىمەلەيتىن بولعان.» ماركستىڭ كىشى قىزى ەلينانىڭ ەسكە الۋىنشا: ماركىس قارشاداي كەزىندە قارىنداستارىنا دورەكى، وسپادار مىنەز ۇستانعان. ولاردى جوتادان قۋىپ تۇسەتىن بولعان. الايدا، قارىنداستارى بۇعان بولا ماركسكە وكپە ارتپاعان. ماركس اڭگىمەلەيتىن اڭىز ەرتەگىلەردى ۇيىپ تىڭداعان. ماركستىڭ ورتالاۋ مەكتەپتەگى وقۋ ناتيجەسى دە وسى ءتۇيىندى دالەلدەيدى. ادەبيەت پانىنەن «ناتيجەسى ۇزدىك، اۋدارما قابىلەتى ەرەن» دەرلىك باعا العان.


ماركستىڭ ادەبي جاسامپازدىعى ولەڭنەن باستاۋ العان. ونىڭ ءبىرتالايى عاشىق قىزى جەننيگە جازعان تۋىندىلار. ونىڭ ولەڭ ىستيلى گەرمانيا رومانتيزىمى مەن اقىن شيللەردىڭ ىقپالىنا ۇشىرادى. ماركس جازعان ولەڭدەردى جەنني ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ساقتاعان.


وكىسفورد ۋەنيۆەرستەتىنىڭ پروفەسسورى براۋەر ايىتقانداي، ماركس جازۋشىلىقپەن شۇعىلدانا ءجۇرىپ ادەبيەتكە سىن ايتۋ پرينسىبىن قالىپتاستىرادى: «ادەبيەت اقيقات پەن شىنايى سالالارعا جاقىنداسۋى ءتيىس. شەت-شەگى جوق قيالدى قۋا بەرمەۋى كەرەك؛ ادەبيەتتە فورما، ولشەم جانە ىقشام جيناقىلىق بولۋ شارت؛ ادامدار ۇلى ادەبي شىعارمادان ناعىز پوەزيالىق ءماندى سەزىنە الادى...»


قالام ۇشىنداعى ادەبي قارۋ


اقىن بولىپ جەتىلمەسەدە، ادەبيەت وزگە فورمادا ماركس قالامىنداعى قارۋعا اينالدى. ونىڭ دوكتورلىق ماقالاسىنان ادەبي اتاۋ تەرميندەر ارقىلى ادەبيەتكە قاتىسسىز ماسەلەلەردى دالەلدەپ اجىراتاتىنى بايقالدى. سونىمەن بىرگە ءوزى قۇپتاعان جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىنان ءۇزىندى كەلتىرىپ، ايىتپاق ويىن اشالاپ ءتۇسىندىردى، تالاس-تارتىسقا بايانداما جاسادى.


ونىڭ دوكتورلىق ماقالاسىنداعى العاشقى سويلەمگە قاراڭىز: «گرەك فيلوسوفياسى سىرتتاي قاراعاندا ءساتتى تراگەديادا بولماۋعا ءتيىستى سالدارمەن اقىرلاسادى، تراگەديانىڭ سوڭى كۇڭگىرت، بۋالدىر كەلەدى.» ادەبي فورما سانالاتىن تەاتر بۇل ارادا بەلگىلى قۇرىلىمدىق سالىستىرۋ رەتىندە الىنعان. باعدارنامالىق دەرەك سانالاتىن «〉گەگەلدىڭ زاڭ فيلوسوفياسىنا سىن〈اتتى ماقالاعا كىرىسپەدە » ماركس ادەبي نازاريالىق جانە ادەبي سىن شىعارمالارىندا ۇنەمى قولدانىلاتىن اتاۋ-تەرميندەر ارقىلى گەرمانيادا «توڭكەرىستىك ەرجۇرەك رۋح كەمشىل»دەگەن كوزقاراستى ورتاعا قويادى: «گەرمانيا قوعامىنىڭ ءار قايسى سالاسىنداعى قارىم-قاتىناستار درامالىق سيپاتتا ەمەس، قايتا ەپوستىق فورمادا».


ماقالادا، ماركس ۇنەمى پلاتونشىلدىق كىتاپ وقيتىنداردىڭ ىستيلىن اڭعارتىپ وتىرادى. ول ەرتەدەگى كلاسسيكالىق ادەبيەت پەن وقىرمان اراسىنداعى ءبىلىم اۋىس-كۇيىسىنە سۇيەنىپ، تالاس-تارتىستاعى قارسىلاستارىن باسەكەگە شاقىرادى، ءىشىنارا ادەبي تۋىندىلاردان سيتات كەلتىرىپ ءوز كوزىمەن كورگەن «ادامزاتتىڭ ءتۇرلى قيمىلى اراسىنداعى شىم-شىتىرىق، كۇردەلى قاتىناستار مەن ولار ارا بايلانىستى» تۇسىندىرەدى.


سونىمەن بىرگە ماركس ادەبي تۋىندىلارداعى ۇزىندىلەردى پايدالانۋدا قالىپپازدىققا بوي ۇرمايدى. ول ۇنەمى كوزقاراسىن دالەلدەۋ بارىسىندا دايەك سوزدەر كىرىستىرەدى. ءبىلىمى كەمەل وقىرماننىڭ وقۋ بارىسىندا سيتاتقا الىنعان سوزدەردىڭ باس-اياعىن وزدىگىنەن تولىقتىرىپ، سول ارقىلى اسا كورنەكتى دالەلدەۋ قۋاتىنا يە بولۋىن كوكسەيدى. «6-كەزەكتى رەين ولكەلىك پارلامەنت تالاس-تارتىسى»(ءبىرىنشى ماقالا) اتتى ماقالادا ماركس بىلاي قالام تەربەيدى: ءبىز اسىلى «رەين ولكەلىك پارلامەنت تالاس-تارتىسى» تۋرالى اڭگىمەلەسپەك ەدىك، قازىر الدىمىزعا «كىناسىز پەرىشتەنى» قويدى.


بۇل اراداعى «كىناسىز پەرىشتە» گەتەنىڭ «فاۋست» اتتى شىعارماسىنىڭ ءبىرىنشى بولىمىندەگى گراتچىن دەيتىن كەيىپكەردىڭ ەكى ءتۇرلى سۋرەتتەلۋى: موفيستەفاليەردىڭ «كىناسىز ءسابيى» جانە فاۋستىڭ «بەيمالىم پەرىشتەسى».


بۇدان باسقا، ماركس پەن ەنگەلس بىرىگىپ جازعان «كۋممۋنيستىك پارتيانىڭ جارناماسىندا» مىناداي ءۇزىندى بار: بۇرجۋازيانىڭ وندىرىستىك قاتىناس پەن ايىرباس قاتىناسى، بۇرجۋازيانىڭ مەنشىك جۇيەسى قاتىناسى، بەينە، باياعى زاماندا كوزبايلاۋ ونەرىن پايدالانعانداي سونشاما الىپ وندىرستىك ماتەريالدار مەن ايىرباس تاسىلدەرىن قالىپتاستىرعان وسىزامانعى كاپيتاليستىك قوعامى، قازىر سيقىرشىنىڭ ءوزى عايىپتان شاقىرعان الباستىسىن باسقارا الماعانىنا ۇقسايدى.


بۇنداعى سيقىرشى دەگەنى گەتە شىعارماسىنىڭ «سيقىرشىنىڭ شاكىرتى» بولەگىنەن الىنعان. شىعارمانىڭ اۋەلگى نۇسقاسىندا سيقىرشىنىڭ شاكىرتى شاماسى جەتپەيتىن جىن-شايتاندى شاقىرادى. سوڭىندا شاكىرت سيقىرشى ۇستازىنىڭ كومەگىندە حاۋىپتى جاعدايدان قۇتىلادى. گەرمانيانىڭ ەرتەدەگى كلاسسيكالىق ادەبي شىعارمالارىن وقىعان وقىرماندار وسى اراداعى سالىستىرۋلاردى ايقىن بايقايدى.


ادەبي تۋىندىلاردى دالەلدەۋدە، ماركس ۇنەمى سيتاتقا الىنعان ۇزىندىلەردى اۋەلگى ماتىنىنە قاراما-قارسى قويۋ ءتاسىلىن قولدانادى، سول ارقىلى وقىرماندارىن تەرەڭ ويعا جەتەلەيدى.


براۋەردىڭ قاراۋىنشا، بۇل ماركستىڭ تاريحي كوزقاراسىمەن قاتىستى: ماركستە گەگەلگە ۇقساس ۇعىم بار. «تراگەديا» بەلگىلى ۋاقىت وتە كەلە «كومەدياعا» اينالادى. ونىڭ ويىنشا گەرمانيالىقتار قيالىنداعى تاريحتىڭ سۋرەتى توڭكەرىلگەن فورمادا. ونىڭ مىندەتى وسى سۋرەتتى ورنىنا تۇزەپ قويۋ. «گەرمانيا يدەولوگياسىنداعى» ءبىر ابزاتىس ءۇزىندى يسپانيا جازۋشىسى سەرۆانتەستىڭ «دونكيحوت» شىعارماسىنان الىنعان. ۇزىندىدە ماركس دونكيحوت پەن ساڭچو وبرازىن ادەيى اۋىستىرادى.


وسىمەن ۇقساس، بايىرعى كلاسسيكالىق شىعارمالاردان الىنعان ۇزىندىلەرگە تولى «ساياسي ەكونوميكاعا سىن» شىعارماسىندا، ماركس سىندى فيلوسوفتىڭ ادەبي الماستىرۋ تاسىلدەرىن پايدالانعانى بايقالادى: «التىن پەتر شىلايميلىس قۇساپ كولەڭكەسىنە وپاسىزدىق جاسامايدى، قايتا كولەڭكەسىنە سۇيەنىپ زاتتاردى ساتىپ الادى». پەتر شىلايميلىس دەگەنى چاميسسو جازعان اڭگىمەنىڭ باس كەيىپكەرى. ماركستىڭ ويىنشا التىن-كۇمىس كولەڭكەسىن ساۋداعا سالعانىمەن، رۋحىنا ەشقاشان وپاسىزدىق جاسامايدى. ماركس بۇل ارادا ادەيى كەرى سالىستىرۋ ءتاسىلىن قولدانىپ وتىر: التىن-كۇمىستە رۋح بولمايدى. ول تەك قۇن بەلگىسى بولعان اقشا رەتىندە زاتتاردى ساتىپ الۋعا جۇمسالادى دەگەندى اڭعارتپاق.


تۇرمىستاعى ادەبي اۋەستىگى


ماركىستىڭ ادەبيەت تۋرالى سىن شولۋلارى ءار جەردەن كەزدەسەدى. بۇلار كەمەلدى ادەبي نازاريالىق جۇيەنى قالىپتاستىرماعانىمەن، قابىسا بايلانىسقان. ادەبيەت نازارياشىسى رەن ۋەللەك: «وسى سىن-شولۋلار تۇتاس تاريحي فيلوسوفيامەن (انىعىندا بىرتىندەپ قالىپتاسقان) بايلانىسىپ جاتىر، بۇدان دامۋدىڭ بارىسىن كورۋگە بولادى»،-دەيدى.


اشىق جاريالاعان ماقالالارى مەن شىعارمالارىنان سىرت، ماركستىڭ جەكە حاتتارىندا ادەبي ۇزىندىلەر مول. مازمۇنى قالجىڭ مەن ازىلگە، ساۋىق-سايرانعا تولى. ەنگەلسكە جازعان حاتىندا بايىرگى گرەكتىڭ اجۋاشىل اقىنى جۋەناليستىڭ «سايقى-مازاق ولەڭدەر جيناعىنان» ۇزىندىلەر پايدالانادى. ۇيىنە جازعان حاتتارىندا ادەبي تۋىندىلاردان ءۇزىندى كەلتىرىپ، قاتاڭ دا اۋىر ماعىناداعى سوزدەردى جەڭىل ازىل-قالجىڭمەن استارلاپ جەتكىزەدى. جيەن قارىنداسى ناننيداعا جازعان حاتىندا، شيللەردىڭ «ۋيليام تەلل» دراماسىنداعى ءبىر سويلەم ءسوزدى پايدالانىپ، ءوزىنىڭ نەلىكتەن گەرمانياعا قايىتپاي، انگىليادا قالعانىن تۇسىندىرەدى.
1865-جىلى، قىزى جەنني ماركسكە تەكسەرۋ جۇرگىزىپ كەستە تولتىرعان. وسى كەستەدە مىناداي ەكى سۇراق بار: «ءسىز ۇناتاتىن ىستەر» جانە «ءسىز جاقسى كورەتىن اقىندار». بۇل سۇراققا ماركىس بىلاي جاۋاپ بەرەدى: «كىتاپ وقۋ» جانە «ايسكۋلوس، شەكىسپير، گەتە». بۇنداي جاۋاپقا تاڭ قالۋ قاجەتسىز. ماركس شىعارمالارىندا شەكسپير مەن گەتەنىڭ اتى 150 رەت اتالادى. ايسكۋلوستىڭ اتى 15 رەت عانا اتالعانىمەن، بايىرعى گرەك جازۋشىسىنىڭ قالامىنان تۋىنداعان پرومەتوي وبرازى ماركىستىڭ كوڭىلىندە اسا ماڭىزدى ورىنعا يە. بۇنى ونىڭ شىعارماسىنداعى سويلەمدەردەن اڭعارۋعا بولادى: «پرومەتوي فيلوسوفيا كالەندارىنداعى توتەنشە ارداقتى اۋليە جانە ادىلەت جولىندا باسىن ءباي تىگۋشى».


بالكىم، ماركس سىندى ۇلى فيلوسوف جونىنەن، بايىرعى گرەتسيا ونىڭ «رۋحاني بەسىگى»، گەرمانيا ونىڭ «ءوسىپ جەتىلگەن اتا-مەكەنى»، انگىليا «ىرگە تەۋىپ تۇراقتاعان ورنى» سانالاتىن بولار.


حانزۋشادان اۋدارعان: قۋات جۇماش ۇلى

 

00.jpg
02.jpg
05.jpg
00.jpg
00.jpg