بۇلاردىڭ ءبارى ۇيدەگى ەڭ لات بۇرىشتار
0
2019-09-06 15:28:00
|
كەلۋقاينارى:جۇڭگو قازاق راديو تورابى
|
جاۋاپتى رەداكتور :

 

    بۇل دۇنيەدە حايۋاناتتار مەن وسىمدىكتەردەن تىس، تاعى ءبىر توپ ورگانيزىم توبى بىزبەن «تىنىستاس تاعدىرلاس»، ولار ءدال ميكروورگانيزىم.


    ميكروورگانيزمدەردىڭ دە ادام سياقتى پايدالىسى دا زياندىسى دا بار. زياندى ميكروورگانيزىمدەردىڭ ىشىندە، تاعى ءبىر ءتۇرى بولادى، بىردە پايدالى بولسا بىردە زياندى. نە ءۇشىن بۇلاي دەيمىز؟ ويتكەنى ولار تەك ەرەكشە جاعدايدا عانا وزگەرەدى.


    ءبىز ولاردى ورايدان پايدالانعىش باكتەريا دەيمىز، قاراپايىم سوزبەن ايتقاندا ولار تيىمدى ورايدى قولدان بەرمەي اۋرۋ پايدا قىلادى. ال وسى اۋرۋ تۋدىراتىن باكتەريالار ءۇيىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە جاسىرىنىپ جاتادى.


    مىسالى بالكون، اۋا تەڭشەگىش، مونشا، ت، ب. بۇل ورىندا ۇنەمى سۇرتىپ تازالاپ جۇرەتىندىگىمىزدەن كورەر كوزگە تازا كورىنەدى. الايدا ولار بۇل اراعا مىقتاپ ورىن تەپكەن بولۋى ابدەن مۇمكىن.


    تومەندە ءبىز وسى باكتەريالاردى وءمىر سۇرۋ ورايىنا يە ەتەتىن وراي فاكوترلارمەن تانىسالىق، ولار قانداي ورىنداردا ساقتالادى ەكەن؟


    ورايدان پايدالانىپ اۋرۋ تۋدىراتىن باكتەريا قانداي جاعدايدا پايدا بولادى؟


    ادام دەنەسىنىڭ يممۋنيتەتتىك قابىلەتى قالىپتى بولعان كەزدە، بۇل باكتەيالار ورگانيزىمگە حاۋىپ توندىرمەيدى، ءبىراق ەرەكشە شارت–جاعدايدا سايكەستى اۋرۋ بەلگىلەرىن تۋدىرادى.

    مىسالى، اۋرۋ تۋدىراتىن شارت-جاعداي:


    1. وتىراقتاسقان ورنىن وزگەرتۋ


    2.ورگانيرىمنىڭ يممۋنيتتەتتىك قابىلەتى تومەندەگەندە


    3.باكتەريا توبى بۇزىلعاندا. اتاپ ايتقاندا، كەيبىر سەبەپتەردەن قالىپتى باكتەيا توبىنداعى ءارقايسى باكتەريا تۇرلەرىنىڭ سالىستىرماسىندا زور وزگەرىس تۋىلادى.


    بۇل باكتەريالار اۋرۋعا قارسىلىق قۋاتى ءالسىز بولاتىن قارتتار، بالالار، اۋرۋ–سىرقاۋ ادامدارعا جاقىن بولادى، سوندىقتان ەگەر ۇيدە وسىنداي ادامدار بولسا، تومەندەگى بىرنەشە بۇرىشقا كوڭىل ءبولۋ كەرەك.


    بالكوندا پايدا بولاتىن كومەسكى شارشا باكتەرياسى


    جاڭا تيىپتەگى كومەسكى شاراشا باكتەيا توپىراق، جەمىس–جيدەك، كوكونىس، يۋگاريا گۇلى جانە ءتۇرلى قۇستاردان ءبولىنىپ شىعادى، مۇنىڭ ىشىندە كەپتەر ساڭعىرىعى ادامزاتتىڭ جۇعىمدالۋىنىڭ ەڭ ماڭىزدى قاينارى دەپ قارالادى.


    ءبىراق، قازىر كلينيكادا ناۋقاستاردىڭ كەپتەر ساڭعىرىعىنان جۇعىمدالىپ اۋرۋ تاريحى جوق، سوندىقتان بالكونداعى تەكشەدە وسىرىلەتىن وسىمدىك بولۋى مۇمكىن.

    


    ادەتتە جاڭا تۇردەگى كومەسكى شارشا باكتەريا الدىمەن تىنىس جولىمەن سىمىرىلەدى، ەگەر ورگانيزىمنىڭ يممۋنيتەتتىك قۋاتى ءالسىز بولسا، ورتالىق نەرۆ جۇيەسىنە دەيىن تارالىپ، مەنينگيت پايدا قىلادى.

    ول العاشىندا نەمەسە جالعاستى تۇردە تەرى، كىلەگەي قابىق، قاڭقا سۇيەك، باۋىر قاتارلى مۇشەلەرگە ەندەي كىرەدى.


    بۇل ناۋقاسقا اۋرۋعا قارسىلىق قۋاتتى ءالسىز ادامدار وڭاي جۇعىمدالادى. مىسالى، قانت قىرتىس گورمونىن، حيمىالىق دارىلەردى كوپ مولشەردە ىستەتەتىن ناۋقاستار، وسپە ناۋقاستارى، ءايدىس ناۋقاستارى، سونداي–اق ەكشەۋگە قارسى دارىلەر تۇتىناتىندار.


    جاسىرىن شارشا باكتەرياسىمەن جۇعىمدالىپ مەنينگيت اۋرۋىنا شالدىققانداردىڭ جۇرەگى اينىپ قۇسادى، قىزادى، باسى اۋىرادى، قول–اياعى دارمەنسىزدەنەدى، كەيبىر ناۋقاستاردا كورۋ قۋاتى نەمەسە ەستۋ قۋاتى تومەندەۋ احۋالى كورىلەدى. ال وكپە ءبولىمى مەن كوكىرەك ءبۇيىرىنىڭ كومەسكى شارشا باكتەرياسىمەن جۇعىمدالعاندار نەگىزىنەن قىزادى.


    نەگىزگى الدىن الۋ شارالارى توپىراقتى ديزەنفەكسيالاۋ، ءار 2-3 ايدا تومەن قويۋلىقتاعى ديزەنفەكسيالاعىش سۇيىقتىقپەن وسىمدىك توپىراعىن ديزەنفەكسيالاۋ نەمەسە توپىراقتى كۇنگە كەپتىرۋ ارقىلى كومەسكى شاراشا باكتەرياسىن جويۋعا بولادى.


    اۋا تەڭشەگىش، مونشاحاناداعى بۇرككىشتەگى قۇراما باكتەرياسى


    بۇل تۇردەگى باكتەريانىڭ ەرەكشەلىگى كەڭ تارالعان جانە ومىرشەڭدىك قۋاتى كۇشتى.


    بولمە ىشىندە كوبنەسە اۋا تەڭشەگىش جۇيەسى، مونشانىڭ بۇرككىش ۇشى قاتارلى ورىندارعا تارالعان.


    ونىڭ ۇستىنە تابيعي شارت–جاعدايدا ۇزاق ۋاقىت تىرشىلىك ەتە الادى، وزەن سۋى مەن قۇبىر سۋىندا جەكە-جەكە 3 اي جانە ءبىر جىلدان استام ۋاقىت ءومىر سۇرەدى، اسىرەسە 30 ~℃40 ىستىق سۋدى ۇناتادى.


    ساندىق مالىمەت «الەۋمەتتىك ورىنداردا قۇراما باكتەريالارىنىڭ بىلعانۋى جانە الەۋمەتتىك كاسىپپەن شۇعىلدانۋشىلاردىڭ جۇعىمدالۋ جاعدايىنا تالداۋ جاساۋ» قۇجاتىنان الىندى.


    نەگىزىنەن اۋا ارقىلى تىنىس جولى ارقىلى تارالادى. ەڭ كوپ كەزىگەتىنى اۋا تەڭشەگىشتىڭ سۋىتقىش سۋى مەن سۋ جىلىتقىشتاعى سۋدان جۇعادى.

 


    قۇرما باكتەريا تەك ادامعا عانا جۇعىپ، اۋرۋ تۋدىرعانىمەن، ءبىراق قازىرگە دەيىن ادامنان ادامعا تارالعانى تۋرالى ءونىمدى نەگىز جوق.


    قۇرما باكتەيا وكپە ءبولىمى ينفەكسيالانۋىن نەگىز ەتەدى، سونىمەن بىرگە قۇراما باكتەريالار بۇكىل دەنەدەگى ءبىرسىپرا جۇيەنى زاقىمداپ وكپەنىڭ قابۋىنا اپارىپ سوعادى.


    قازىر مۇنداي اۋرۋدىڭ شىنايى ءونىمدى الدىن الۋ، تىزگىندەۋ شارالارى كەمەلسىز، بۇعان قاراتا پايدالاناتىن ۆاكسيانا دا جوق.


    قۇراما باكتەريادان تۋىلاتىن اۋرۋدىڭ الدىن الۋدا قۇرما باكتەريالاردىڭ بىلعانۋ قاينارىن تەجەۋ. مىسالى، سۋمەن قامداۋ جۇيەسىن بەلگىلى مەرزىم ىشىندە تەكسەرىپ، دەزينفەكسيالاپ تۇرۋ كەرەك.


    دەزينفەكسيالاۋ بارىسىندا قوس وتتەكتى سۋمەن دەزينفەكسيالاۋ، حلورمەن ديزەنفەكسيلاۋ، وزونمەن دەزەنفەكسيلاۋ، ۋلترا كۇلگىن ساۋلە ارقىلى دەزەنفەكسيالاۋ، ت، ب.


    بۇدان تىس، سۋ تەمپەراتۋراسى ℃55 تان جوعارى تەمپەراتۋراعا جەتكەندە، قۇراما باكتەريالاردىڭ ءوربۋىن ءونىمدى تىزگىندەيدى.


    مىس جاسىلى جالعان دارا كلەتكالى باكتەرياسىنىڭ ەرەكشەلىگى: ءبىرىنشى، تارالۋى كەڭ؛ ەكىنشى، ومىرشەڭ، دىمقىل ورتادا ۇزاق ءومىر سۇرە الادى؛ ءۇشىنشى، قارسىلىق قۋاتى كۇشتى، دەزينفەكسيالاعىش، قۇرعاتقىش، ۋلترا كۇلگىن ساۋلە قاتارلىلارعا وڭاي–وسپاق جويلا قويمايدى.


    مىس جاسىلى جالعان دارا كلەتكالى باكتەريامەن جۇعىمدالۋ اۋرۋحانادا كوبىرەك بولادى. الايدا، وتباسىنداعى قۇمىراعا قۇيىلعان سۋ نەمەسە اۋىز سۋىن ساقتايتىن جابدىق باكتەريا ءوسپ–ءوربيتىن نەگىزگى ورىن ەسەپتەلەدى.


    ولار قۇبىر، سۇزگى پەردە، سۋ ساقتايتىن ناۋا جانە قىسىم ارتتىرعىش ناسوس قاتارلى ورىندارعا جابىسىپ تۇرادى، دۇنيە جۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى (WHO) يممۋنيتەتتىك قۋاتى ءالسىز ادامدار قۇمىراعا قۇيىلعان سۋدى نەمەسە كۇبىگە قۇيىلعان سۋدى ىشپەۋى ەسكەرتكەن.


    مىس جاسىلى جالعان دارا كلەتكالى باكتەريا شۇعىل حارەكتىرلى ىشەك جولى قابىنۋ، مەنينگيت، شىرىك قان اۋرۋى جانە تەرى قابىنۋ قاتارلى اۋرۋلاردى تۋدىرادى.


    مىس جاسىلى جالعان دارا كلەتكالى باكتەرياسىنىڭ اۋرۋ تۋدىرۋ قۋاتى تومەن بولعانىمەن ءبىراق ءدارى–دارمەككە بىردەن جويىلا قويمايدى. سوندىقتان، ورگانيزىمنىڭ ينفەكسيالانۋى ءبىرشاما اۋىر بولادى، كۇشتى ٴونىمدى انتيبيوتيكتەردى قولدانعاندا عانا تىزگىندەلەدى.


    ونىڭ زيانى جۇعىمدالۋ مولشەرى مەن ولشەمگە تولمايتىن ونىمدەردى ءىشۋ مولشەرىنە دە بايلانىستى بولادى، سوندىقتان ادەتتە وتباسىندا سۋ قايناتقىش پەن زاپچاستاردى، سۋ ساقتاۋ كولشىكتەرىن دەر كەزىندە تۇبەگەيلى تازالاپ تۇرۋ كەرەك.


    توڭازىتقىش--قوسىمشا قان ەرتكىش ۆيبريون


    قوسالقى قان ەرتكىش دوعاشا باكتەريالاردا ءبىز ۇنەمى تۇتىناتىن بالىق تۇرلەر، ۇلۋ تەكتەستەر سياقتى تەڭىز ونىمدەرىندە بولادى. بۇل ازىقتىقتار ادەتتە توڭازىتقىشتا ساقتالادى، سوندىقتان توڭازىتقىشتاعى قوسالقى قان ەرۋ ۆيبريونى ولشەمنەن اسىپ كەتەدى.


    ەگەر ۇلۋ تەكتەستەردى شيكى جەگەندە نەمەسە تولىق پىسپاعاندا جەسە اسقازان-ىشەك جەدەل قابىنىپ، 96-4 ساعاتتان كەيىن اۋرۋ بەلگىسى بايقالىپ، 3 كۇننەن كەيىن وزدىگىنەن ساۋىعادى.


    ادەتتە ءىشى ءوتۋ، ءىشى اۋىرۋ، جۇرەگى اينۋ، قۇسۋ، قىزۋ ورلەۋ بەلگىلەرى كورىلەدى. وتە از ساندى سالماقتى ناۋقاستار شىرىك قان اۋرۋىنا اينالىپ، ۋلانۋ سيپاتتى شوك پايدا بولادى، ءتىپتى ومىرىنە حاۋىپ تونەدى.


    ەلىمىزدە قوسالقى قان ەرتكىش دوعاشا باكتەريادان پايدا بولعان ازىقتىقتان ۋلانۋ احۋالى ميكرو ورگانيزىمدەر سيپاتتى ازىقتىقتان ۋلانۋدىڭ ەكىنشى ورىندا تۇرادى.


    قوسالقى قان ەرتكىش دوعاشا باكتەرياسنىڭ بيولوگيالىق ەرەكشەلىگى--وتتەگىنەن مەزى، تۇز قۇمار، جىلۋ قۇمار. ەڭ ۇيلەسىمدى ءوسىپ–ءوربۋ تەمپەراتۋراسى ℃37-30، ℃4 تا ءالى دە اكتيۆتىگىن ساقتايدى.


    سول سەبەپتى قوسالقى قان ەرتكىش ۆيبريونىڭ جۇعىمدالۋىنان ساقتانۋدىڭ مىناداي ءۇش ءتۇرلى شاراسى بار:


    1 . جاڭا، ءتىرى تەڭىز ونىمدەرىن ساتىپ الىپ، جاڭا بولماعاندارىن دەرەۋ ءبىرجايلى ەتۋ؛


    2. تومەن تەمپەراتۋرادا تەڭىز ونىمدەرىن توڭازىتىپ ساقتاپ، قايتا–قايتا جۇمساتىپ پايدالانباۋ.


    3. ءار 3-2 ايدا توڭازىتقىشتى سىركە سۋمەن تازالاپ تۇرۋ كەرەك.

00.jpg
00.jpg
00.jpg
00.jpg
00.jpg