ينفورماتسيا اشكەرەلەۋ: mzjubao@cnr.cn

وزەكتى ماقالالار

قاربالاستىق سۇعىنىپ ارامىزعا، جات جاندارعا اينالىپ بارمىز با

来源:央广网     |责编:达吾力别克|     发布日期: 2019-10-06 11:02

قاربالاستىق سۇعىنىپ ارامىزعا، جات جاندارعا اينالىپ بارمىز با؟

 

 

اۆتورى: قاۋسىلقان قاسىمقان ۇلى

 

اي كورمەسەڭ اعايىن جات، جىل كورمەسەڭ اتا-اناڭ جات.

   _____ حالىق دانالىعى.

 

قازىر ءبارىمىزدى قاربالاستىق يەكتەدى. ەكىنىڭ ءبىرى، ەگىزدىڭ سىڭارىنا جولىعىپ:«حابارسىز كەتتىڭ-عوي؟» دەپ سۇراي قالساڭ، ءبارىنىڭ جاۋابى ءبىر قالىپتان شىققانداي، ءبىر-اق ۋىس: «قاربالاس».

 

راس-اۋ، زىمىران زامانعا ىلەسىپ، سان جىعىلىپ، سان تۇرىپ، تۇستىك ءومىر ٷشىن كەشتىك مال جيناۋ جولىندا ءبىردى ەكى ەتە قويايىق دەپ دىزداقتاپ كەلە جاتقانىمىز انىق. دەسە دە، كوكەيمىزدە مايەكتى تالعام بولۋمەن قاتار كوڭىلىمىزدە كورىكتى وي دا بولۋ كەرەك شىعار دەگەن ويعا تابان تىرەيسىڭ كەيدە. ول قايسى؟-دەپ سۇرايتىن شىعارسىز.

 

مايەكتى تالعام، تىرلىك جولىنداعى مىزعىماس ۇستانىم، كۇشتى نانىم، بەرىك تانىمدى سارقىلماس بۇلاق ەتەدى. كوبىمىزدىڭ بۇل تالعامىمىز ارينە، ۇرپاقتارىمىزدىڭ بىرەر ونەر ۇيرەنۋى، جاقسى وقۋى، زامان كوشىنەن قالماۋى، جەتەلى ازامات بولۋى جانە اتتاپ باسقاننىڭ كوبى ەكونوميكاعا تىرەلگەن نارىق زامانىندا جاۋتاڭكوزدەنبەۋى ٷشىن بەلدى بەكەم بۋىپ، قىزمەت، كاسىپ جولىندا تىربىنىپ كەلە جاتقان ساپارىمىزداعى ءار اۋىر قادامىمىزدان، تەرەڭ ىزىمىزدەن ايقىن كورىنەدى.

 

كورىكتى وي دەگەنىمىز، تالىقپاي ۇيرەنۋدەن، كوپ وقىپ، كوپ توقۋدان جانە ومىرىمىزگە ءسان، تىرلىگىمىزگە ءمان قوساتىن ماڭىمىزداعى تۋىس-تۋعان، دوس-جاران، قىزمەتتەس، قۇربى-قۇرداستار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستان كەلەتىن سياقتى. ەگەر، مايەكتى تالعامىڭ كورىكتى ويىڭا دەمەۋ، كورىكتى ويىڭ مايەكتى تالعامىڭا ارقاۋ بولسا، «ءبىر وقپەن ەكى قويان اتقانداي» نۇر ۇستىنە نۇر بولعانى دەي بەر. قازىر ءبىرسىپىرامىز وسى كورىكتى ويدى كوبىكتى ويعا ايىرباستاپ، كوكەيگە بۇككەنىمىز رەالدىققا اينالماي، جورگەگىندە تۇنشىعىپ، تۋىستار ارا قاتىناس سيرەپ، اعايىندارمەن، ساباقتاستارمەن بولعان بارىس-كەلىس ازايدى. ابىزال دوستارمەن بىرەر اپتا، ءتىپتى بىرەر اي؛ جاقسى وتكەن ساباقتاستارمەن نەشە اي، ءتىپتى جىل بويى حابارلاسپاي جۇرە بەرۋ جاي قۇبىلىسقا اينالدى. «بەرىسپەسەڭ الىسپايسىڭ، كەلىسپەسەڭ بارىسپايسىڭ» دەگەن حالىق دانالىعى وسىنىڭ ءدانىشپان قورتىندىسى. اۆتونوميالى رايوندىق پارتكوم مەن حالىق ۇكمەتى ۇلتتار ىنتىماعىن نىعايتۋدى كوزدەپ كادرلار مەن اۋىل-قىستاق تۇرعىندارى اراسىندا تۋىستاسۋدى جولعا قويىپ، مەرزىمدى تۇردە بارىس-كەلىس جاساۋدى، جاعداي يەلەۋدى جولعا قويىپ وتىرعانى ارينە كوڭىل كۇيدى اناعۇرلىم توعىستىرىپ، سۇيىسپەنشىلىكتى كۇشەيتە ءتۇسۋ ٷشىن ەكەندىگى انىق. «ۇلتتاردىڭ ۇلى دوستىعى جەكە ادامداردىڭ قاتىناسىنان تۇرادى» دەگەن تاماشا ءسوز وسىنى دالەلدەيدى.

 

ارالاسپاساڭ اراڭ الشاقتايدى، سۇيىسپەنشىلىك سەلدىرەيدى، ۇدىرەيىپ جۇرەمىز بوتەن جاندارداي. الىستا جۇرسەك تە اماندىقتى ازايتپاي، كەزدەسكەندە ىستىق ىقلاستى كەڭەسۋ ۇلكەن عانيمەت بولار. 

 

جۋىردا ءبىر اعامىز مىناداي اڭگىمەگە ايتىپ بەردى. كەلىن تۇسىرگەن ءبىر تويعا بارعاندا، قىز اكەلگەن قۇدا-قۇداعيلارمەن اڭگىمەلەسىپ وتىرۋعا ورنالاستىرىپتى. «سىزدەر قارا باستى ادام بەرىپ وتىرسىزدار، مەنەن جوعارى وتىرۋلارىڭىز كەرەك» دەپ اعىنان اقتارىلعان اعامىز جاس قۇداعيلاردى دا تورگە وتىرعىزىپتى. شاي ءىشىلىپ، تاماق تارتىلىپ، بەي-جاي اڭگىمەگە كوشكەن كەزدە اعامىز ءور جاعىندا شىرتيىپ وتىرعان جاس قۇداعيدان تانىستىق سۇراپتى.

 

-اۋىلىم تۇگەن جەردەن، پالەنشەنىڭ ايەلى بولامىن.

 

-ول جىگىت قاي جەردىكى، كىمنىڭ بالاسى بولادى؟

 

مىنە قىزىق، قۇداعي بولىپ كىرپيازدانىپ وتىرعان كەلىنشەك اعامىزدىڭ ءبىر جاقىنىنىڭ كەلىنى بولىپ شىعادى. اعامىز ءوزى جونىندە تانىستىق بەرەدى. «كوتەك» دەپ شىنىسىن تاستاي سالىپ تۇرا قاشادى قۇداعي. «كۇلە بەردى كەلىنشەك، قۇنىسا ءتۇستى شال» دەگەندەي، كۇلىپ جاتىر ەل، قىزارىپ وتىر اعا، قينالىپ سىرتتا كەلىن ءجۇر. كىمنەن كورۋ كەرەك؟ اعالاپ ارالاسپاعان ىنىدەن بە، جوق الدە، تانىسىپ، ءبىلىسىپ جۇرەيىك دەپ ۇرپاقتارعا ۇيتقى بولا الماعان اعادان با؟

 

بۇل تەك جەكە بىرەۋدىڭ باسىنان وتكەن وقيعا دەي تۇرساق تا، باسىمىزعا كەلمەيدى دەپ ايتۋ قيىن، باسقالاردا مۇنداي جايت جوق دەپ كەسىم جاساۋعا دا ەكى ۇداي قالامىز. ەگەر وسى تۋىستار ۇنەمى ارالاسىپ تۇرعان بولسا، اعاسى كەلىنىن، كەلىنى قايىن اعاسىن تانىمايتىن جاعداي تۋىلماعان بولار ەدى. الدا-جالدا وسى ەكى كەيىپكەرىمىزدەن بۇل جايسىزدىقتىڭ تۋىلۋ سەبەبىن سۇراساق، ءسوزسىز، بار كىنانى «قاربالاستىققا» اپارىپ تىرەرى داۋسىز. تويعا بارۋعا ۋاقىت تاپقان ادامنىڭ تۋىسىنىڭ ۇيىنە بارۋعا قولى تيمەپتى دەگەنگە ەستى ادام سەنە قويماس-اۋ! بۇرىن ارالىق قانشالىقتى شالعاي بولسا دا، ۇلكەندەرىمىز اتىنا قونىپ، نەشە كۇن جول ءجۇرىپ، تۋىس-تۋعاندارىن ىزدەپ، حال-جايىن ءبىلىپ تۇرۋشى ەدى. قازىر قاتىناس قولايلى، نەشە كۇندىك جولدى نەشە ساعاتتا باسامىز، تەحنيكانىڭ دامۋىنا ساي جاعىراپيالىق نۇكتەلەردىڭ اراسى سالىستىرمالى (تۇيسىك) جاقىنداعانىمەن، جۇرەكتەردىڭ اراسى جىراقتاپ، سۇيىسپەنشىلىك سىرعاقتاپ بارا جاتقانى دا راس.

 

كەيبىرەۋلەر بولادى، ءبىر نارسەنىڭ ءجونىن بىلمەكشى بولىپ ونى ىزدەپ، كومەك سۇراساڭىز، جولداماڭدى مۇلدە كورمەگەن جانداي جاتا بەرەدى دە، ءمورتى كەلگەندە تۇك بىلمەگەندەي مونتانىسىپ، سەنەن كومەك تىلەيدى. ەكەۋىڭنىڭ ورتاڭدا ەشقانداي رەنىش بولماعان، ونىڭ سەنى ەلەمەي قويۋعا تۇك سەبەبى جوق ەدى، ال سەن وعان جاۋاپ قايتارىپ الەكسىڭ.

 

-ۋاعىندا جاۋاپ قايتارمادىڭ-عوي؟

 

-قاربالاس.

 

جولداعان جولدامانى تاپسىرىپ العان سوڭ، وعان ۋاعىندا جاۋاپ قايتارۋ ايتپاققا كىشى-كىرىم ءىس سانالعانىمەن، قامىستىڭ بۋىنى ونىڭ قالاي ءوسۋىن بەلگىلەيتىنى سياقتى، وسى ادامنىڭ ساعان ۇستانعان پوزيتسياسىن بىلدىرەدى. باسقالاردىڭ قاجەتتى نەمەسە ءماندى كەلتەحاتىنا ەرىنبەي-جالىقپاي جاۋاپ قايتارا الاتىن ادام، جاۋاپكەرلىگى كۇشتى، كىشپەيىل دە كەڭپەيىل ادام ەكەنىنەن دەرەك بەرەدى. 

قازىر نە كوپ ٷنحات توبى كوپ. ساباقتاستار توبى، تۋىستار توبى، قالامگەرلەر توبى، سىرلاستار توبى، ابىسىندار توبى، باجالار توبى دەيسىڭ بە توبىنا قاراي سايكەستى اتى بار. كەي توپتاردا سىيلى اڭگىمە، قۇندى كوزقاراس ايتىلىپ، ءتۇرلى ءماندى جولدامالار جولدانىپ جاتادى، رۋحاني ازىق الىپ، رازى بولىپ جاتاسىڭ. ءارتۇرلى مىنەزدەگى، ءارقيلى تانىمداعى ادامدار شوعىرى بولعان سوڭ كەيدە ۇرىس-كەرىس تۋىلىپ «ەكى قوشقاردىڭ باسى ءبىر قازانعا سيماي» دا جاتادى. ءبىر اعايىنىم كوڭىل سىرىن ايتىپ:

 

-ءبىر ٷنحات توبىندا بار ەدىم، ادەتتە قۇر سوزدەن قۋىرداق قۋىرىپ، ءتۇرلى سۋرەت، كۇلدىرگى جولداپ جاتاتىن، ٷنسىز قالۋ جاراسپاس دەپ اندا-ساندا مەن دە ءوزىم ءنارلى دەپ ساناعان جولدامالاردى جولداپ، وي ورتاقتاستىرىپ قوياتىن ەدىم. وزىمىزشە ءتاپ-ءتاۋىر ٷيىر-ءشۇيىر سياقتى ەدىك. ءبىر جولى مەرەكەگە قارسى تىلەك جولدادىم بارشاسىنا، ارينە باسقالاردىكىن اكەلىپ جاپسىرا سالعامىن جوق، ءوز الىمشە سوزبەن ولەڭمەن ورنەكتەگەن بولدىم. ادەتتە جامپىلدەپ، انانى-مىنانى ءسوز ەتۋدەن اۋىزدارى بوساماي جاتاتىنداردىڭ بىردە بىرەۋىنەن جىلى لەبىز شىقپادى، شىنايى تىلەگەن تىلەك قابىلداۋسىز، پەندەلەر ٷنسىز. بەرگەن سالەمىڭدى بىرەۋ الماي قويسا قاتەر ەدىڭ، ءسال كوڭىلسىز قالدىم. سوسىن، شىعىپ كەتتىم ول توپتان،-دەگەن ەدى كۇلىپ،-كەيىن ءبىر تويدا توپتاعىلاردىڭ بىرنەشەۋىنە جولىقتىم، شىعىپ كەتكەن سەبەبىمدى سۇرادى، جاۋابىمدى ايتتىم. ولاردىڭ كولدەنەڭ تارتقان ءپاتۋالارى «قاربالاستىق» بولدى، ال بۇلار وسى توپتا ەڭ كوپ سويلەيتىندەر ەدى.

 

ءوزىڭدى ەلەۋسىز قالتىرعان ادامعا قانشا جالباقتاعانىڭمەن ونىڭ وزىڭە بولعان پوزيتسياسىن تۇبەگەيلى وزگەرتە المايسىڭ. مۇندايدا «ءار كىم سيلاسقاننىڭ قۇلى» دەگەن تاعىلىمعا جۇگىنۋدەن باسقا امال جوق. ەلەمەۋدەن كوڭىل قالادى، «قالعان كوڭىل — شىققان جان» دەپ تۇيىندەگەن حالىق دانالىعىندا. ەلەمەۋدەن سيلاماۋ تۋىندايدى، سيلاماۋدان ارالىق جىراقتايدى. «باسقالاردى قۇرمەتتەگەن ادام ءوزى قۇرمەتكە بولەنەدى» دەيدى دەكارت. 

 

تۋعان باۋىرىمداي بولماسا دا، جاقسى وتەتىن ءبىر ىنىشەك بار ەدى. كوپ نارسەگە بالسىنە بەرمەيتىن ادەتىم بويىنشا ساقالدى باسىممەن اندا-ساندا امان-سالەم جاساپ، اماندىق سۇراپ تۇراتىنمىن. مەرەكەگە قارسى ٷنحاتتا جاعدايىن سۇراپ، تىلەك تىلەپ ەدىم جاۋاپسىز قالدى. بۇل جايت ءبىر ەمەس، بىرنەشە رەت قايتالاندى. «كەزەك ەكى، ءتاڭىر ءبىر» دەگەن، تالاي كۇننەن سوڭ ماعان ءسوز قالتىرىپتى: «قاتتى قاربالاس بولىپ كەتتىم. اعا، رەنجىمەڭىز، سوزىڭىزگە ۋاعىندا جاۋاپ قايتارا الماي قالدىم، سىزدەن ءبىر جۇمىستىڭ جايىن سۇرايىن دەپ حابارلاسىپ ەدىم». نە كەرەك، «سيعا سي، سىراعا بال» دەگەندى ۇستانىپ، مەن دە «قاتتى قاربالاس» بولىپ جاۋاپ قايتارا الماي قالا بەردىم. اراداعى سۇيىسپەنشىلىك تۇرتكىسىندە قول بوساعان كەزدە، كوڭىل جەتەرلەرگە حابارلاساسىڭ، ءدال سول مەزەتتە ساعان جاۋاپ قايتارا الماسا دا، ەلەۋسىز قالتىرماي، ۋاقىتىن ۇزارتپاي ءتىل قاتسا ونىڭ كوڭىلىندە بولعانىڭ، ونىڭ دا ۇياتتى دا سانالى، كىشىلىگى دە، كىسىلىگى دە بار ازامات بولعانى. ايتقان ءسوزىڭ، تىلگەگەن تىلەگىڭ سۋ اياعى قۇرىدىمعا كەتىپ، قارسى جاعىڭ تاس مۇسىندەي مەڭىرەۋ كۇي بايقاتسا، قويارسىڭ بالكىم سەن دە. ەل قاربالاس بولسا، سەن ويناپ جۇرگەن جوقسىڭ، وزىڭە ءتان تىرلىگىڭ، كۇيبەڭىڭ بار. ەسەپتەسكەننىڭ ەل بولمايتىنى انىق.

 

قانشا قاربالاس بولساق تا، ارەدىك دەمالىستا، كەشكە ۇيقتار الدىندا نەمەسە تاماققا وتىرعاندا، قىل اياعى تازالىق ۇيىنە كىرگەن ورايدا كوڭىلىڭدە جۇرگەن، حابارسىز كەتپەۋدى قالايتىن جاندارعا ءسوز قالتىرىپ، لەبىزىنە لەبىز قايتارىپ قويۋىڭا ابدەن بولادى. ءبارىن قاربالاستىققا اپارىپ جۇكتەسەڭ، وندا ۋاقىتىڭ ەمەس، ازاماتتىعىڭنىڭ جەتپەي تۇرعانىنان باسقا دانەڭە ەمەس.

 

قايسى ءبىر كىتاپتان وقىعان مىنا ولەڭ ەسكە تۇسەدى:

شاتتعىڭا شاتتىق، ارمانىڭدى جالعار ارمانعا،

دوس كەرەك بىلسەڭ، ۇمىتشاق مىناۋ جالعاندا.

ناعىز دوستان ايىرىلماۋ ٷشىن، بار بولسا،

باتىلدىق كەرەك، ساعىنىش كەرەك ادامعا.

 

دوستار بەرەد كوڭىلدىڭ داۋا، ءبىر ەمىن،

تىرلىكتەن بەيۋاق ۇزىلگەندە كۇدەرىڭ.

تىربىنىپ جۇرگەن تىنىمسىز مىناۋ قۋ تىرلىك،

ۇزبەسە ەكەن دوستىقتىڭ نازىك جىبەگىن.

 

ىزدەسپەۋ دەگەن بىزگە ەجەلدەن جات قىلىق،

بۇيتە بەرسەك الىستاتار ارامىزدى قۋ تىرلىك.

باتىلدىققا ەرىك بەرىپ، دوسىڭا قاراي بەت تۇزە،

ايالداماي اتىڭا ىرشىپ ءمىن دە، ءبىر ىرعىپ.

 

دوستىق بەينە جاسىل وسكىن سياقتى، ول ادالدىقتان قۋات الىپ، سۇيىسپەنشىلىكتىڭ ساۋلەسىنە شومىلعاندا عانا تامىرىن تەرەڭگە تارتا بەرەدى، قاۋاشاق اشىپ، قۇلپىرا تۇسەدى، شار تاراپقا حوش ءيىسى مەن ءنارىن سيلايدى، باسقالاردى ءتانتى ەتەدى، بەينە ماۋەلى داراقتاي.

 

مىنا ولەڭدى وقيىق:

 

دوس بولام دەسەڭ، 

دوسىمدى سيلا قىمباتتىم،

دوسىڭا سوندا، 

دوسىممەن عانا قىمباتپىن.

 

دوس بولام دەسەڭ، 

مەندەگى دوسپەن دوستاسقىن،

سەندەگى دوسپەن، 

 دوس بولىپ سوندا تۇرماقپىن.

 

دوستارىڭ كوپ پە؟

اپىراۋ نەتكەن جاقسى ەدىڭ؟

دوسىم از مەنىڭ...

دوسىم-اۋ مەنىڭ، تاپشى ەمىن.

 

دوستارىڭمەنەن، دوستاستىر مەنى، اسىلىم،

دوستاستىر مەنى، 

بولايىن قۇلىڭ ناق سەنىڭ!

دوستىققا ءجۇرمىن، 

دوستىققا ءجۇرمىن قۇمارتىپ،

ولگەلى ءجۇرمىن، 

وزىمە-ءوزىم ءمىن ارتىپ...

جاۋىزدىڭ بارىپ، جانىنا ءۋازىر بولعاننان،

دوستاردىڭ بارىپ، اۋلاسىندا ولگەن مىڭ ارتىق.

 

ەرتەڭگى كۇنىمىز بەلگىسىز بالعانىڭ سابىنداي قىسقا ومىردە، كەيدە، قاربالاستىقتان قاعىس قالىپ حابارلاسىپ تۇرۋ دا كەرەك شىعار. جەر شالعاي بولىپ نەمەسە كۇيكى تىرلىكتەن ارنايى ۋاقىت شىعارىپ بارا الماي جاتساڭ دا، كوڭىلىڭدەگى جاناشىر جاندار مەن جاقىندارىڭا اۋىق-اۋىق حابارلاسىپ قويۋدى ۇمىتپا. «جامان ايتپاي جاقسى جوق»، ءوستىپ ءجۇرىپ ونىڭ الدە قالاي باسقاشا حابارىن ەستىسەڭ، ەت جۇرەكتى پەندە بولساڭ، وكىنبەي قالمايسىڭ. 

 

ەبەلەكتەپ ەلەس قۋىپ، قاربالاستىقپەن قالباڭداپ جۇرگەن شاقتاردا، اسىل قاسيەتىمىزدى قاشىرۋدان قاشىق قالايىق قاشاندا.

 

中央广播电视总台 央广网 版权所有