ينفورماتسيا اشكەرەلەۋ: mzjubao@cnr.cn

ۋنيۆەرسال

اڭ-قۇستاردىڭ مۇڭ-زارى

来源:جۇڭگو قازاق راديو تورابى     |责编:阿依娜古丽|     发布日期: 2020-05-22 15:19

 

(عيباراتتىق اڭگىمە)


    بەيسەنباي ساۋىت ۇلى


    اسقارىن قالىڭ قارمەن مۇز قىمتاعان بيىك شىڭ-قۇزدىڭ ەتەگى نۋ ورمان، بۇتا-بۇرگەندى، ءشوبى بيىك وسكەن، گۇلمەن كومكەرىلىپ قايىك مەن تالى، ارشاسى مەن شىرشاسى مول، بايشەشەگى قاۋلاپ وسكەن، ارقىراپ اققان وزەنىنە سارقىراپ جان-جاقتان قۇيىپ جاتقان بۇلاقتارى مەن جاعاسىندا وسكەن قۇراقتارى، بارلىق جان-جانۋارلارعا تىڭ تىنىس، كەڭ ءورىس باعىشتاعان، كوسىلىپ جاتقان كىلەمدەي تۇرلەنگەن ءجاننات ولكە، شىعىسىمەن باتىسىنداعى قولقات ـ قولقات، بۇيرا جالداردا اڭ مەن قۇستار جىرتىلىپ ايىرىلادى. اعاشتىڭ باسىندا سايراعان قۇستاردىڭ سالعان انىمەن اڭداردىڭ تىلدەسكەن ۇندەرى، سىلدىراپ اققان بۇلاقتاردىڭ اسەم داۋىسى، تاۋدىڭ اڭقىعان جۇپار ءيىسى-اي شىركىن دەيسىڭ. اڭدارى جوتالارىن كۇننىڭ شۇلەن نۇرىنا توسەپ كەڭ كوسىلىپ جاتقانى نەتكەن تاماشا دەسەڭىزشى. اڭدار مەن قۇستار ءوزارا تىلدەسىپ اڭگىمە دۇكەنىن قۇرىپ، مۇڭدرىن شەرتىپ جاتقانىن كورگەن اش كوزدەر قاشاندا ولارعا تىنىشتىق بەرمەگەنىن قويعان جوق.


    ە، «بىرەۋگە مال قايعى، بىرەۋگە جان قايعى» دەگەن زامان وسى ەكەن زاكە، قاراپ تۇرساڭ مىنا جالپاق الەمدە تىرلىك ەتىپ جاتقانداردىڭ بارىنىڭ ورتاق ماقساتى مەن ارمانى تەك عانا قۇرساق توقتىق، ارمان جوقتىق ەكەن، مىنا بەيبىت ءومىر ءسۇرىپ، كەڭ باياق دۇنيەدە جاساپ جاتقان، جورتىپ جۇرگەن، ۇشىپ جۇرگەن اڭ-قۇستاردى قاراشى ٴوزىڭ،-دەدى ءپىل باقا جاپىراقتاي ۇلكەن قالقيعان قۇلاعىنا قونعان شىبىن-شىركەيلەرگە باسىن شايقاپ قاعىپ، قۇلاعىن ارى-بەرى قوزعاپ، سىرتىنا بادىرايىپ شىعىپ تۇرعان ەكى ءتىسىن اقسيتا كورسەتىپ، جەرگە قاراي سالاقتاپ تۇرعان ۇزىن مۇرنىن ورگە ءبىر كوتەرىپ، جىڭىشكە داۋىسپەن زاراپاعا قاراپ مۇڭىن شاقتى.


    زاراپادا سالا-قۇلاش جىڭىشكە مويىنىن وجاق-بۇ جاققا پارلاي سوزىپ، وي جۇگىرتە قاراپ، تەڭبىل-تەڭبىل دەنەسىن بۇلاڭ ـ بۇلاڭ ەتكىزىپ جەڭىل قوزعاپ، كەۋدەسىن كوتەرىنكى ۇستاپ، كوزدەرىن ويناڭداتىپ الىستاعى اسقار شىڭدارعا جۇگىرتىپ تۇرىپ، ايتقانىڭىز وتە ورىندى. بۇل جالعاندا ۇلكەن-كىشى جان-جانۋارلار، ءتىپتى ناسەكومداردا ءوسىپ-ءونۋ مەن عانا تىنباي تىنىمسىز تىرلىك ەتىنى دە جاسىرىپ بولماس زاڭدىلىق. مەنشە بۇل تىرشىلىك يەلەرىن ءۇش ۇلكەن توپقا ءبىر مەكەندى جانە قوس مەكەندى دەپ ءبولىپ قاراۋعا بولاتىن سياقتى دەپ ويلايمىن. كوپشىلىك نە دەيدى ەكەن؟ تۋ سىرتىندا تۇرعان باسقادا اڭدار مەن قۇستاردا قۇلاقتارىن تۇرە وتىرىپ ايتا بەرىڭىز دەپ قولپاشتاپ، قول سوعىپ كەتتى. ءسوزىن باستاعان زاراپا:


    -مەنشە، ەت قورەكتى، ءشوپ قورەكتى، سۋ قورەكتى دەپ ءۇش ۇلكەن توپقا بولگىم كەلىپ تۇر. ەت قورەكتى دەپ وتىرعانىم اڭداردىڭ ىشىندە : انا اۋزىن ارانداي اشقان ارىستان مەن جولبارىس، قان سورعىش ءىلبىس، الىپ كۇشتىڭ يەسى ايۋ، قاڭعىباس قاسقىر، سىمىلتىك سىلەۋسىن، وت قۇيرىق تۇلكى ت ب لار. ال قۇستىڭ ىشىندەگى ەت قورەكتىلەرى دە بار عوي مىنە سۇڭعىلا سۇڭقار، بۇكتەپ بۇرگىش بۇركىت، قىرعىش قىرعي، ساق قۇلاق ساۋىسقان، قوماعاي قۇماي، كەزبە كەزقۇيىرىق، تەزەك تۇرتكىش قارعا قويشى ايتەۋ تاعىسىن تاعىلار. ناسەكومدەرمەن قورەكتەنەتىندەردەن: قاراتورعاي، قارلىعاش، جارعانات، الاتورعاي قاتارلىلار. ال دەڭىزدەر مەن مۇحيتتاردا جاسايتىن ەت قورەكتى جانۋارلاردان جەر شارىنداعى الىپ مۇقيتتاعى كيت، ۇلكەن-كىشىلى بالىقتار مەن تۇمساقتار. ال ءشوپ قورەكتى جانۋارلاردان ءسىز ەكەۋمىز سياقتى ءتۇز جانۋارلارىنان قۇلان، ەلىكپەن تاۋەشكى، بۇعى-مارال ءۇي جانۋارلارىنان قويمەن ەشكى، جىلقى مەن سيىر، تۇيە سياقتى جانۋارلار ادامزاتتىڭ قولىنا ەرتەدە سىڭىپ كەتكەندەر. ءشوپ قورەكتى ءشوپ تامىرىن مەن ناسيكومداردى جەيتىندەردەن سۋىر، بورسىق، دوڭىز (شوشقا) ۇلكەندى-كىشىلى تىشقان تۇقىمداستار جانە جىلان، كەسەرتكى جارعاناتتار قىس كۇندەرى جەر استىندا نەمەسە تاس قۋىستارىنداعى ۇياسىندا ۇزاق ۋاقىت جاتىپ كوكتەمدە جەر جىلىپ، ءشوپ شىققاندا ءبىراق شىعاتىنىن قايتەرسىڭ. ال توپىراق قورەكتى جانۋارلاردان كەسەلدى كەسەرتكى، ۇۋىن توككىش ۇۋلى جىلان، ال بۇدان باسقادا اتى اتالماعان اڭ ـ قۇس پەن ناسيكومدار وسىلاردىڭ بارىنىڭ ورتاق ماقساتى تەك تىنىشتا بەيبىت ءومىر سۇرگىسى كەلمەيتىندەر بولمايتىن شىعار-اۋ. وسىلاردىڭ ىشىندە ەڭ قاتىكەز، ەڭ جوعارى دارەجەلى ەستى جانۋار ادامزات. بۇلار جوعارىداعى اتى اتالعانى، اتى اتالماعان جان-جانۋارلار بولسىن سولاردىڭ ءبارىن ەمىن-ەركىن قولىندا قوندىرىپ الاقانىندا ويناتىپ، قالاي بولسا سولاي باسقاراتىنىن اپدەن كورۋگە بولادى. ءتىپتى ەڭ سوراقىسى ءبىزدىڭ ەتىمىزدى شىجعىرىپ تۇرىپ جەيدى. پاي، پاي ەڭ قاتىكەز ەستى جانۋار ءدال وسىلار.


    جەر شارىنداعى جان-جانۋارلاردىڭ ورتاق ماقساتى تىرشىلىك ەتۋ، ونان قالسا كوبەيۋ، ءوسىپ-ءونۋ، ۇرپاعىمەن جاساۋ عانا دەپ ويلايمىن، ال مىنا ارىستان مەن جولبارىس الىپ كۇشتىڭ يەسىمىز، اڭ مەن قۇستاردىڭ پاتىشاسىمىز دەپ وزدەرىنشە اقىراڭداپ كەۋدەسىن كەرىپ، جەر-جۇزىنە سيماي، قورەك ءۇشىن كىم كورىنگەنگە سوقتىعىپ، ولاردى تارپا باسسالىپ ءولتىرىپ جەۋدى عانا بىلەدى، ولاردىڭ تىرشىلىك ەتۋىمەن كارى دە جوق، وبال ـ سۋابىنا قارامايدى، قاراۋدى قويىپ اتەي سوقتىعادى. ول جاۋىزدار جاڭا تۋعان اڭ-قۇستاردىڭ بالاپاندارىنادا قاراماي باس سالىپ جەپ تاستايدى. تىرشىلىك ەتسىن دەگەندى ويلاپ تا قويمايدى، تىرىدەي شىرىلداتادى دا تۇرادى، كەيدە ەكەۋىمىزگەدە كەلىپ سوقتىعىپ كەتەرىن قايتەرسىڭ. وتكەندە مەنىڭ ورداما ەكەۋى كەلىپ، قارقىلداپ كۇلە كىرىپ، كۇڭىرەنە شىعىپ، قوقاي كورسەتپەك بولىپ، اۋزىن ارانداي اشىپ، «ءبىر ۇرتى ماي، ءبىر ۇرتى قان» سايقالدىعىنا باسىپ قۇيرىعىن بۇلاڭداتتى. سودان بىرەۋىن كەۋدەممەن سوعىپ الدىنعى اياعىممەن تارپىپ ءىشى-قارنىن اقتاردىم، تاعى ءبىرىن قوس اياقتاپ تەۋىپ اۋزى-مۇرىنىن قان جالاتتىم بالەمدى،-دەدى زاراپا.


    جاقسى ىستەپسىڭ دوسىم، مەنىڭدە مەكەنىمە كەلىپ، مەنىمەن دە ايقاسپاق بولدى، ۇشەۋىنىڭ ءبىرى الدىڭعى اياعىما جابىسىپ، ءبىرى جوتاما شىعىپ الىپ، تاعى ءبىرى ارتقى اياعىمدى تىستەپ ءتىسىن باتىردى، سودان ىزامنىڭ قالاي تۇسكەنىن بىلمەيمىن قاتتى سىلكىنىپ قالىپ ەدىم، جوتاما شىققانى قۇلاپ جەرگە تۇسكەندە ەكى ۇزىن بىزدەي تىسىممەن ءىشىن جارىپ لاقتىردىم، اياعىما جابىسقانىن تابانىممەن جانشىپ ءولتىردىم، تاعى ءبىرىن جاتاعالىپ مىجىپ شەلپەك قىپ تاستادىم-دەپ ءپىل اۋزىن ارانداي اشىپ قارقىلداپ كۇلدى.


    -تۋرا عىپسىز، سىزگەدە مىنا دەنە مەن انا مويىندى، ۇشكىر ەكى ءتىستى بەكەرگە بەرگەن جوق قوي. قاتال بولعانىڭىزدا تۋرا بولىپتى. «الباستى قاباققا قاراي باسىنادى» دەگەن ەمەس پە. ونىڭ ايبارىنان قورىقپاڭىز ـ ،-دەدى زاراپا كىشكەنتاي باسىن بۇرىپ، دەنەسىن گۇجىرەيتىپ، قاسىندا تۇرعان قۇلانعا قارادى.


    كەشە كەتىپ بارا جاتسام ارىستان الدىمنان كولدەنەڭدەي قالدى، امان سالەم بەرگەننىڭ ورنىنا، ايبار كورسەتىپ اۋزىن ارانداي اشىپ، اقىرىپ، وزىمە قاراي اتىلا بەرگەندە بار پارمەنىممەن كەۋدەممەن ءبىر سوعىپ، مۇيىزىممەن شاتىنان ءىلىپ لاقتىرىپ، ءىشىن اقتارىپ تاستادىم. سودان ەكى بۇكتەلىپ، دومالاپ شاڭ قاۋىپ قالا بەردى،-دەدى قاسىندا تۇرعان ءمۇيىزى شاڭىراقتاي يىلگەن جابايى سيىر.


    تۋرا بولىپتى، ماعاندا ەكى-ءۇشى كەلىپ، و جاق، بۇل جاعىمنان بۇلاڭداپ قاپتاپ، وزدەرىنشە مەنى دە بايقاپ كورمەك بولدى. اشۋىم قالاي تۇسكەنىن بىلمەي قالدىم، بىرەۋىن ارتقى اياعىممەن تەۋىپ قالعان ەكەن ماڭدايدان ءتيىپ ميىنىڭ بىت-شىتى شىعىپ سول ورنىندا قاتىپتى. بىرەۋىن تابانىممەن جانشىپ، بىرەۋىن مۇيىزىممەن لاقتىرىپ جىبەردىم. سودان نە قىلارلارىن بىلمەي ويبايلاپ قالا بەردى. ولار وزدەرىن الىپ كۇشتىڭ يەسىمىز دەپ جەر بەتىندەگى اڭ مەن قۇستارعا تىنىشتىق بەرمەي تيسەدى، ونان قالسا ايۋ، ءىلبىس، قاسقىر، تۇلكى دەگەندەرى ارتتارىنان كۇشىكشە ەرەتىنىن قايتەرسىز. دەدى شەتتە تۇرعان ۇزىن مۇيىزدى ءداۋ قارا پۇقا الدىڭعى اياعى مەن جەردى تارپىپ، تارپىپ شاڭ ـ توزاڭدى اسپانعا اتىپ بۇرقاتىپ جىبەردى.


    بۇلاردىڭ ءسوزىن تىڭداپ تۇرعان قۇلان مۇلايىمدىكپەن قاستارىندا ءتىل قاتپاي تۇر.


    ـ ە، پىكە ول ايتقانىڭىز ءجون ءارقانداي جان-جانۋارلاردا وزىندىك ەرەكشەلىك بولارى حاق. مىنا جىلتىڭداپ- جىلمىڭداعان، ىنىنە ءبىر كىرىپ، ءبىر شىعىپ جۇرگەن كۇلىمكوز، شۇرشىك اۋىز قۋ تىشقاندا وڭايدان سوعىپ تۇرعان جوق، كوزى ىشىنە كىرگەن شۇڭىرەك كوز جانۋار موماقان ويسىل قارا شۇقىپ جاتساڭ قىمسىنبايدى شىركىن، وسىنىڭ قۇلاعىنا قارعىپ شىعىپ، جىلپوستىق، جاعىمپازدىق، زىمىياندىعى، زوماگەرلىگىمەن جىل ساناۋداعى ون ەكى جىلدى قايىرۋدىڭ ءبىرىنشى ورنىنا شىعىپ العانىن قارامايسىز با؟ ءسىز بەن بىزدەر ولاردىڭ ماڭاي-شاڭايىنادا بارماپتىق قوي، مىنا تۇرعان جۋاس قۇلاندا سول،-دەدى زاراپا.


    امال نە «وزبىر ولمەيدى، وزەگى تالمايدى» دەگەن وسى ەكەن،-دەدى قىزعانىش سەزىمى بيلەگەن بەينەمەن كەرىلىپ تۇرىپ، ارتقى قۇيمىشاعىن قاسىعان قۇلان.


    ە، ايتقانىڭ عوي ورىندى بيىل مىنا قۋ جىلپوس تىشقان جىلىنىڭ كىرىسىمەن، دۇنيەدە ءبىر تىنىشتىق بولمادى. جەر شارىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ءتۇرلى-ءتۇستى الاڭداتارلىق وقيعالار ءجۇز بەرىپ، الەمدەگى جان دۇنيەسىنە ىقپالىن جاساپ، كوپتەگەن وزگەرىستەر ءجۇز بەرىپ، بۇكىل جەر شارىنداعى جان-جانۋارلاردىڭ شىرقىن الارلىق ىقپال كورسەتتى ەستىدىڭىزدەر مە؟ مەن ۇزىن مويىنىمدى سوزىپ، قۇلاعىمدى ءتۇرىپ تۇرىپ تىڭداسام 12 ـ قاڭتاردا ءپليپىن دە جانار تاۋ اتىلىپ، ەستى جانۋار اتالاتىن ادامزاتتان نەشە ون مىڭنان استام جان باسقا ورىندارعا بوسقىن بولىپ، قاشىپ جان ساۋعالاسا، نەشە مىڭداعان جان-جانۋارلار تاۋ كوشكىنىنىڭ ىقپالى مەن قاۋپىنە ۇشىراپ جان ءۇزدى. 14 ـ قاڭتاردا قاشيمەتتە قار كوشكىنى ءتۇسىپ 76 جان قازا بولىپتى. 16-قاڭتاردا ۆكىراينانىڭ جولاۋشىلار ۇشاعى يراننىڭ باسقارۋلى بومبى شابۋىلىنا ۇشىراپ 176 جاننىڭ قىرشىنى قيىلدى. 17-قاڭتاردا اپىريكادا تاريحتا سيرەك كەزىگەتىن شەگىرتكە اپاتى تۋىلىپ، 360 ميللياد شەگىرتكە جىلدام قارقىنمەن وسىمدىكتەردى جەپ تاۋىسىپ، دۇنيەنىڭ باسقا قىتقاسىنا قاراي اۋىپ بارادى ەكەن. 18-قاڭتاردا كانادادا قارلى بوران اپاتى تۋىلىپ، جان-جانۋارلارعا اۋىر دارەجەدە اپات تۋدىردى. 20 ـ قاڭتاردا جۇڭگودا جاڭا تيپتى ايدارشا ۆيرۋسىمەن جۇعىمدالعان وكپە قابىنۋ اۋىرۋى ۇرەي تۋدىردى. 21-قاڭتاردا ىسپانيادا نوسەرلى بوران اپاتى تۋىلىپ 10 ادام قازا تاپتى. 23 ـ قاڭتار ا ق ش ىندا 40 جىلدان بەرى كورىلمەگەن جۇقپالى تۇماۋدان 10 مىڭ ادام جان ءۇزىپ، 19 ميلليوننان استان جان جۇعىمدالدى. 26-قاڭتاردا يندونوزيادا سەل اپاتى تۋىلدى. 29-قاڭتاردا كۋبادا 7.7 پال جەر سىلكىندى. دانيادا قۇس تۇماۋى ىندەتى تارالدى. 31 ـ قاڭتاردا اۆستريانىڭ تاۋلى ورمانىنا بەس اي بويى كەتكەن ءورت كامپەرە قالاسىنا قاۋىپ توندىرىپ، ءجۇز ميلليوننان استام قايۋانات ورتەنىپ ءولدى. 5 ـ اقپاندا 7 ءجۇز مىڭ جارعانات اۆسترلياداعى ەلدى مەكەندەرگە قاشىپ كىردى. 7 ـ اقپاندا نيرگيادا سيپاتى بەلگىسىز اۋىرۋ بايقالىپ قىسقا عانا ۋاقىتتا ءجۇزدەن استام ادام جۇعىمدالدى. 11-اقپاندا بىرلەزيادا بەلگىسىز ۆيرۋس تارالىپ انىقتالۋ قيىنعا سوقتى. «جۇت جەتى اعايىندى» دەگەن وسى ەكەن بۇكىل جەر شارىنا اۋىر دارەجەدە ىقپالىن كورسەتتى. بۇنى ەستىپ ونە بويىم تۇرشىگىپ كەتتى. اسىرەسە بىزبەن بىرگە جاساپ جاتقان ادامزاتقادا وڭاي بولماي وتىر ەكەن. ەرەكشە قورقىپ كەتتىم،-دەدى زاراپا.


    وي زاكە بۇل اۋىرۋ ادامزاتقا قايدان تاراپتى، وندا وبال ـ اق بولعان ەكەن. نەدەن تاراعانى جونىندە حابار وشار بارما؟ دەدى ءپىل ەكى ءتىسىن اقسيتىپ، جۋان موينىن ارەڭ بۇرىپ تۇرىپ.


    -ەستۋگە قاراعاندا جارعاناتتان تاراعان دەگەن اڭىس بار ـ دەدى زاراپا.


    -جارعاناتتان قالايشا تاراپتى،-دەدى سيىر باسىن شايقاپ، ەكى مۇرىنىن كەزەك كەزەك جالاپ تۇرىپ.


    -وي ادامزاتتادا كەيدە جولبارىستان ارى جاۋىزدىق بار ەمەسپە! مىنا جۇرگەن مايمۇلداردى تىرىدەي ۇستاپ الىپ ميىن ويىپ جەپتى دەيدى، انا بۇلاق جاعاسىندا شىمنىڭ استىن پانالاپ ەشكىممەن كارى جوق وزىنشە جان باعىپ جۇرگەن قۇندىزداردى تىرىدەي ۇستاپ، شىرىلداتىپ ەكى اياعىنان الىپ، تاسقا بىلشىلداتىپ ۇرىپ ءولتىرىپ پىتەۋدەي سويىپ، تەرىسىنەن مالاقاي، ىشىك جاساپ كيىپ الاتىنىن قايتەرسىڭ. ەستۋگە قاراعاندا جاقىندا جارعاناتتاردى ۇستاپ قاناتىنىڭ سورپاسىن ءىشىپ، ەتىن جەپ قويىپتى،-دەدى زاراپا ۇزىن موينىنا جاراسقان كىشكەنتاي قۇلاعىن جىبىرلاتىپ، باسىن شايقاپ.


    -قاپ بەكەر جەپتى، جارعانات دەگەن قۋ جاندىكتىڭ ەستۋ، سەزۋ، يىسكەۋ مۇشەلەرى وراسان زور دارەجەدە دامىعان، تۇندە ۇلكەن باعداردى مەڭگەرە الادى. ۋلترا دىبىس تولقىنىنىڭ ەشكىم ەستي بەرمەيتىن ينفىرا دىبىسن سەزەدى. بۇگىنگى بارىمىزگە پانا بولىپ وتىرعان جەر بەتىندە جارعاناتتىڭ ءتۇرى 1200 دەن اسادى ەكەن. بۇل دۇنيە جۇزىندە ءسۇت قورەكتى جانۋارلاردىڭ %20 ۇستايدى. الەمدە بىردەن-ءبىر ۇشاتىن ءسۇت قورەكتى جانۋار. ول دەنەسىنە مىڭنان استام ۆيرۋس ساقتايتىن جارىلىس جاسايتىن ۆيرۋس بومبىسى ەمەسپە، ادامزات ونىڭ اشۋىن كەلتىرىپ، شابىنا ءتيىپ قويسا كەرەك. ول ناسيكومداردى تۇندە اۋلاپ جەيتىن جانۋار. ول كەيدە پايدالى دا بولۋى مۇمكىن، ناسيكوم دەگەن قالىپتان ارتىق كوبەيسە ولدا اپات كەلتىرىپ شىعارادى، الەمدەگى تىرشىلىك اتاۋلى ءبىرىسىز ءبىرى كۇن كورە الماۋى مۇمكىن ـ دەپ قۇلانعا قارادى ـ سيىر


    وي تۋىستار تۋرا ايتاسىزدار بۇل ءسۇت قورەكتى جانۋار تۇندە بارلىق جان ـ جانۋارلار شىرت ۇيقىدا جاتقاندا جەر الەمدى كەزەدى دە كۇندىز دەمالادى. اسىرەسە بىزدىڭ قانىمىزعا ءوش، ءتۇندە ۇيىقتاپ جاتقانىمىزدا بالتىرىمىزعا جابىسىپ ءتاتتى قانىمىزدى سورعاندا شىرت ۇيقىدان شوشىپ ويانىپ، جانىمىزدى الىپ قاشامىز. ونىڭ تۇلا بويىنىڭ ءبارى ۇيرۋس ەكەن. سوندىقتاندا ودان بويدى اۋلاق ۇستاعان ءجون. ءتيىپ كەتتىڭ بولدى اۋىرۋ مەن جۇعىمدالاسىڭ. ال ادامزاتتىڭ ىشىندەدە نە ءبىر جاقسى، ەڭ جوعارى ويلامدىلارى دا بار. ولار اتام زاماننان بەرى، بالالارىنا «كەش باتقاندا دالاعا شىقپاڭدار، الباتى ويناماڭدار جارقانات سوقسا ادام اۋىرۋ بولادى»،-دەپ ۇدايى تاربيە بەرۋمەن بىرگە «قۇستارعا تيىسپەڭدەر، قۇستاردىڭ جۇمىرتقاسىن شاقپاڭدار، ۇياسىن بۇزباڭدار، بالاپاندارىن ايالاڭدار، اڭ قۇستار ۇيىرگە تۇسكەندە ولاردى الباتى ۇستاماڭدار، ۇرماڭدار، قاقپان ـ تۇزاق قۇرماڭدار، اتپاڭدار ولاردىڭ ۇرپاق وربىتۋ كەزەڭى» دەپ بالالارىنىڭ ميىنا قارشادايىنان باستاپ قۇيىپ وتىرادى. ءتىپتى ءبىز كەي قىستاردا، كوكتەمدە شوپتەن تارىققانىمىزدا ءشوپتەرىن، جەمدەرىن بىزدەن اياماي مەكەنىمىزگە اكەلىپ بەرىپ، اشىمىزعا ايلانىپ توعىمىزعا تولعانىپ وتىرعان قامقورلىعىن قايتىپ ۇمىتارسىڭ. اۋەل دەسەڭ كوكتەمگى تۋىت كەزىندە ءالسىز تۋىلعان جان-جانۋارلارعا قولدارىنداعىسىن اياماي بەرىپ، امان ـ ەسەن باعىپ ـ قاققاندارىن كوزىمىزبەن كورىپ ءجۇرمىز. ال كەيبىرەۋلەرى بۇنىڭ كەرىسىنشە ىستەپ، قۇستارمەن اڭداردى قىرعىنداۋعا، جەۋگە، اۋزىن ارانداي اشادى دا تۇرادى. كەيبىر تويىمسىز ادامزاتتىڭ اشكوزدىكتەن اشىلعان ارانى، ءتيا المايتىنى ايدان انىق. ءتىپتى اناۋ ناسيكومداردى دا تەرىپ جەپ قويارىن قايتەرسىڭ،-دەدى قۇلان سۇيكىمدى بەينەسىمەن قۇيرىعىن بۇلاڭداتىپ ارقاسىنا قونعان كوككوز سونانى قاعىپ جاتىپ.


    تاۋتەكە ۇلكەن مۇيىزىمەن شالقايىپ تۇرىپ، ارقاسىن قاسىپ، ايتقاندارىڭىزدىڭ ءبارى تۋرا، مىنا قوعام نە بولىپ بارادى ءتىپتى، ءالدىلەر السىزدەردى جەپ، قىرمانداپ بارادى عوي ءوزى، مىنا جولبارىس، ارىستان، قاسقىر دەگەندەرىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرى ۋادەلەسكەندەي ءبىز السىزدەرگە تيىسكەندە ءجون بىرىكتىرگەندە تۇس-تۇستان قاپتاپ كەتەدى دە، ءبىرى تاماقتان السا، ءبىرى اياقتان، ءبىرى باستان، ءبىرى شاپتان الىپ، بۇلتارتپاي-اق جانىمىزدى قۇردىمعا ءبىراق جىبەرەدى. ورتاق شابۋىلعا وتەدى. ال ءبىزشى بەرەكە بىرلىگىمىز جوق، انتا-انتامىز، باسقانىڭ ولگەن- تىرىلگەنىمەن كارىمىز جوق، الدى-الدىمىزعا تۇرا قاشامىز، ءبىرىمىزدى-ءبىرىمىز قورعاۋدى بىلمەيمىز، جەكە مۇددەشىلمىز، باسىمىزدى ساۋعالاپ قاشىپ قۇتىلۋدى عانا ويلايمىز. سوندىقتان بىزدەدە ورتاق ارمان، ورتاق ماقسات، ورتاق نىسانا بولسا شىركىن قانداي جاقسى بولار ەدى. بۇنداي بەرەكەسىزدىگىمىزدى قويىپ، بەرەكەلى ىنتىماقتى بولۋعا ءۇن قوسساق دەگەن ارمانىم عانا بار سىزدەر قالاي دەيسىزدەر...؟ ـ دەدى ءپىل. زاراپا، سيىر، قۇلاندارعا قاراپ تۇرىپ. بۇلاردىڭ توپتاسىپ اڭگىمە دۇكەنىن قۇرىپ جاتقانىن كورگەن بۇركىت، قۇماي، قارعا، ساۋىسقاندار ۇشىپ كەلە اعاشتارعا قونىپ وتىرا سالا ءبىرىن ـ ءبىرى جاي توپشىسىمەن قاعىپ، اعاشتى شەڭگەلى مەن شەڭبەكتەپ، كوك بولات تۇمسىعىمەن ءتۇتىپ جەيتىن ادەتتەرى بويىنشا اعاشقا تۇمسىقتارىن جانىپ ـ جانىپ قويدى دا، اعاش باسىنان جەردە جۋساپ جاتقان اڭداردىڭ قاسىنا تامان جاقىنداپ كەلىپ، قاناتىن قومداي ولارعا قاراپ نە اڭگىمە دە بولىپ جاتىرسىزدار دەپ ءمان-جايىن ۇعىسقان بۇركىت. اعاشتان تۇسە بەرە ءسوز سالدى، ساقالىن ساتا سويلەۋدى ادەت قىلعان جەمساۋى سالاقتاعان اق باس قۇماي ءيىر مويىنىن يكەمسىز قوزعاپ قويىپ، سابالاق قاۋىرسىندى قاناتىن جايا كەلىپ، بۇركىتتىڭ تومەنگى جاعىنا كەلىپ قۇنجيدى. بۇتاقتان تۇسە بەرە «جاسقا قاراسا مەنەن ۇلكەن كىم بار، ءتاپ وسى ءنان قاراعايمەن قۇرداس شىعارمىن» دەپ كومەكەيىن الدە نەگە بۇلكىلدەتىپ قۇزعىن وتىردى، قاپ قارا ءمولدىر قارا كوزىن اۋدارىپ ـ توڭكەرىپ. ورتاعا شىعىپ ءسوز باستاعان بۇركىت : ادامزات ءبىزدى قولدارىندا ۇيرەتىپ ەرەكشە شىنىقتىردى. وزدەرى جەمەسەدە بارىن بىزدىڭ اۋزىمىزعا توسەدى. ءبىر ءبولىم ادامزاتتىڭ اڭ-قۇستاردى قورعاۋعا دەگەن ادامكەرشىلىكتەرى ايتارلىقتاي جاقسى دەپ قالىپ ەدى مىنا جاتا وتىرعان قارشىعا وت شاشقانداي شاتىناعان جايراق كوزىن اجىرايتىپ، وي قۇرسىن ءبىزدى كەي-ءبىر ادامزات پۇلعا ساتۋ ءۇشىن قورجىنعا، قالتاعا سالىپ جانىمىزدى كوزىمىزگە كورسەتەدى.


    -تاعى بۇركىت سەندەردە تاماق ءۇشىن جاڭىلىپ قولعا تۇسسەڭدەر ءارى باسقا قۇستارعا كۇن كورسەتپەيسىڭدەر ـ دەدى. مىنا جاعىندا وتىرعان قىرعاۋىل، كەكىلىك، قۇرلار كوزدەرىنەن جاستارىن سورعالاتىپ قارشىعا مەن سۇڭقاردان كورگەن قورلىقتارىنان شاعىم ايتتى. سوزگە قوناق بەرمەي جارىسا ءتىل قاتتى. بالكىم قارشىعا مەن سۇڭقار ۇيالىپ كەتتى مەكەن قىزاراقتاپ جان-جاعىنا جاپاقتاپ قاراي بەردى.


    -وي، تۋىستار ايتقاندارىڭىزدىڭ ءبارى تۋرا ءبىزدىڭ ورتاق ارمانىمىز مىنا تاۋدا سەرىلىك قۇرىپ، «اداسقاننىڭ ايىبى جوق، قايتا ۇيىرىن تاپقان سوڭ» دەگەن عوي، ءبارىمىزدىڭ باسىمىز قوسىلىپ قالىپتى، كوپتەن بەرى اداسىپ الدى-الدىمىزدا جۇردىك، ەندىگى جەردە ءبىر-ءبىرىمىزدى سيلاپ، قۇرمەتتەپ جاقسى وتسەك دەگەن ويدامىن قالاي دەيسىزدەر،-دەپ بۇرىلا جۋان موينىن زورعا قوزعالتىپ بارلىعىنا مۇڭ شاعىپ دوڭكيە قارادى ءپىل.


    ءپىل اعامىزدىڭ ايتقانى وتە تۋرا، ىنتىماق پەن بەرەكە بىرلىك مۇراتقا جەتكىزەدى-دەگەن. بەرەكە بىرلىك ورناتقانعا نە جەتسىن، بارىمىزدە جەر شارىندا جاساپ جاتقان سوڭ ءبىر-بىرىمىزگە تۋىسپىز، تۋىستىق بايلانىستى جاقسارتساق، بۇكىل جان-جانۋارلار ءدۇپ كەلگەن ورتاق سىن ـ سايىستاردا، شايقاسقا ورتاق اتتانساق، ورتاق تۇلعا قالىپتاستىرساق، جەڭبەيتىن قامال بولمايدى، جەتپەي تۇرعان ەشتەمە دە جوق، بىزدىڭ ءتۇپ ماقساتىمىز تىرلىك ەتۋ سول ءۇشىن تىرلىك ەتۋگە قاراتا تىرىسىپ، ورتاق قۇلشىنساق بولعانى، ىنتىماق بىزدىڭ بورشىمىز ـ دەدى شەگىر كوزىمەن جان ـ جاعىنا شولا قاراپ، بالاق ءجۇنى جەر سىزعان تەگەۋرىندى اياعىمەن بالپاڭ ـ بالپاڭ باسىپ پىلدەرمەن زاراپانىڭ قاسىنا جاقىنداي كەلگەن قۇستاردىڭ اتامانى بۇركىت.

جارايدى مىناداي جاسىل ەكولوگيالىق ورتادا جاساعانىمىزعا ماقتانساق بولادى. جەگەنىمىز الدىمىزدا، جەمەگەىنىمىز ارتىمىزدا تۇرمايما، جەتپەي تۇرعان نە بار عوي دەيسىڭ، توسىن شابۋىلدىڭ ەكپىنى كۇشتى بولادى، سوعان توتەپ بەرۋمىز ءۇشىن جىگەر ـ قايراتتا بولا وتىرىپ، جەر شارىندىق ورتاق تۇلعا قالىپتاستىرىپ، قول ۇستاسىپ، قولداسىپ ويلاعان ارماندارعا قول جەتكىزەيىك. وزىمىزگە قارسى شىققاندارعا ءبىر نيەتتە بولا وتىرىپ، قارسى تۇرۋعا ءار قاشان دايار تۇرايىق، دۇنيەدەگى بارلىق جانۋارلاردىڭ اماندىعىن ويلاساق الىنبايتىن قامال جوق باۋىرلاستار ـ دەدى سالاقتاپ تۇرعان مۇرىنىن ورگە كوتەرىپ اۋزىن ايقارا اشىپ بارلىق جان ـ جانۋارلارعا داۋىستاي ءۇن قاتقان ءپىل.
ـ تۋعاندار ەستىپ وتىرسىزدار اعامىز ءپىلدىڭ جۇدىرىقتاي جۇمىلساق الىنبايتىن قابال بولمايدى، تاعدىرلاس ورتاق تۇلعا قالىپتاستىرساق اڭساعان ارمانىمىزعا جەتە الامىز دەگەن اسىل يدەياسى نەتكەن كەرەمەت ـ دەدى كوزىن ويناڭداتىپ جان جاعىنا جالتاقتاي قاراعان قارشىعا.


    بۇنى ەستىگەن بارلىق اڭدارمەن قۇستار ءبىر ـ بىرلەرىنە قاراپ، وندا جاقسى بولدى عوي، ماڭگى وسىنداي بەرەكە ـ بىرلىكتەن اۋىتقىمايىق دەپ قۋانا قارقىلداي كۇلىپ دۋ قول سوقتى. 

    سوڭى

نىلقى اۋداندىق بىرلىكساپ ٴبولىمى

中央广播电视总台 央广网 版权所有

اڭ-قۇستاردىڭ مۇڭ-زارى

اسقارىن قالىڭ قارمەن مۇز قىمتاعان بيىك شىڭ-قۇزدىڭ ەتەگى نۋ ورمان، بۇتا-بۇرگەندى، ءشوبى بيىك وسكەن، گۇلمەن كومكەرىلىپ قايىك مەن تالى، ارشاسى مەن شىرشاسى مول، بايشەشەگى قاۋلاپ وسكەن، ارقىراپ اققان وزەنىنە سارقىراپ جان-جاقتان قۇيىپ جاتقان بۇلاقتارى مەن جاعاسىندا وسكەن قۇراقتارى، بارلىق جان-جانۋارلارعا تىڭ تىنىس، كەڭ ءورىس باعىشتاعان، كوسىلىپ جاتقان كىلەمدەي تۇرلەنگەن ءجاننات ولكە، شىعىسىمەن باتىسىنداعى قولقات ـ قولقات، بۇيرا جالداردا اڭ مەن قۇستار جىرتىلىپ ايىرىلادى.