رەفورمانى سوڭىنا دەيىن جالعاستىرايىق ءۇشىنشى ءبولىم: حالىق دەموكراتياسىنىڭ جاڭا دەڭگەيى
كەلۋقاينارى: |جاۋاپتى رەداكتور: | جاڭالانعان ۋاقىت:2017-07-21 16:27:00

 

    جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى 19-كەزەكتى مەملەكەتتىك قۇرىلتايىنىڭ جەڭىسپەن اشىلۋىن قارسى الۋ ءۇشىن، شي جينپيڭ جولداستى ۇيتقى ەتكەن پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ پارتيا 18- قۇرىلتايىنان بەرى رەفورمانى جاپپاي تەرەڭدەتۋدەگى كەلەلى شەشىمدەرى مەن تولاعاي تابىستارىن جان- جاقتىلى بەينەلەيتىن «رەفورمانى سوڭىنا دەيىن جۇرگىزەيىك» اتتى ون ءبولىمدى كولەمدى نازاريالىق ارناۋلى حابار 17- شىلدە ورتالىق تەلەۆيزياسىندا بەرىلە باستادى، ۇزدىكسىز ون كۇن بەرىلەدى.

 

بۇگىن ءۇنحات تەكشەمىزدەن ءۇشىنشى ءبولىمى «حالىق دەموكراتياسىنىڭ جاڭا دەڭگەيىن»-دى ۇسىنامىز.

 

رەفورمانى جاپپاي تەرەڭدەتۋ دابىلى 2013-جىلى قاراشادا قاعىلدى. پارتيا 18- كەزەكتى ورتالىق كوميتەتى ءۇشىنشى جالپى ءماجىلىسى «ج ك پ ورتالىق كوميتەتىنىڭ رەفورمانى جاپپاي تەرەڭدەتۋ كەلەلى ماسەلەلەر جونىندەگى قاۋلىسىن» ماقۇلداپ، پارتيا باسشىلىعىنا تاباندى بولۋ، حالىق قوجايىن بولۋ، مەملەكەتتى زاڭمەن وڭاۋ ورگانيكالىق بىرلىگىن وزەك ەتە وتىرىپ ساياسي ءتۇزىلىس رەفورماسىن تەرەڭدەتۋ اشىق ورتاعا قويىلدى.

 

وسى ساياسي رەفورما نىساناسى بۇكىل دۇنيە جۇزىنە جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ سوتسياليستىك ساياسي وركەنيەتتى ىلگەرلەتۋ، كەمەلدەندىرۋ سەنىمىن ايگىلەدى. بەينە باس شۋجي شي جينپيڭ جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى قۇرىلعاندىعىنىڭ 95 جىلدىعىن قۇتتىقتاۋ جينالىسىندا اتاپ وتكەندەي: تاريح اياقتامايدى، اياقتاۋى مۇمكىن دە ەمەس. جۇڭگوشا سوتسياليزم جاقسى بولا ما؟ بولماي ما؟ ءتۇستى كوزىلدىكتىك تاققان ادامداردىڭ سۋبيەكتيۆتىك وي جوتاسىنا ەمەس، قايتا شىندىققا قاراۋ، جۇڭگو حالقىنىڭ تۇجىرىمىنا قاراۋ كەرەك. جۇڭگو كوممۋنيستەرى مەن جۇڭگو حالقى ادامزاتتىڭ بۇدان دا جاقسى قوعامدىق ءتۇزىم جونىندەگى ىزدەنىسىنە جۇڭگو جوباسىن ۇسىنا الاتىنىنا كامىل سەنەدى.

 

«جۇڭگونىڭ شارۋاسىن ويداعىداي تىندىرۋدىڭ كىلتى پارتيادا». باس شۋجي شي جينپيڭ پارتيا 18- قۇرىلتايىنان بەرى تاريح جانە شىندىق قايتا- قايتا دالەلدەگەن وسى كەلەلى تۇجىرىمدى ۇزدىكسىز دارىپتەپ كەلەدى.

 

«قوس ءجۇز جىلدىق» كۇرەس نىساناسىنان جۇڭگو ارمانىنا دەيىن، «بەستى ءبىرتۇلعالاندىرۋ» باس جوباسىنان «ءتورت جان- جاقتى» ستراتەگيالىق ورنالاستىرۋىنا دەيىن شي جينپيڭ جولداستى ۇيتقى ەتكەن پارتيا ورتالىق كوميتەتى جۇڭگونىڭ بولاشاعى ءۇشىن دامۋ جولىن جوبالادى.

 

ج ك پ ورتالىق كوميتەتى ساياساتتى زەرتتەۋ كەڭسەسىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسار مەڭگەرۋشىسى جىڭ شينلي بىلاي دەيدى: پارتيا باسشىلىعىنىڭ بەكەم رولىن ساۋلەلەندىرىپ، پارتيامىزدى وڭاعاندا، كوركەيتكەندە عانا، وسى رەفورمانىڭ بارلىعىن ىلگەرلەتۋگە بولادى، رەفورمامىز، دامۋىمىز سوندا عانا اقاۋسىز العا ىلگەرلەي الادى.

 

ورتالىق مەملەكەت حاۋىپسىزدىگى كوميتەتى، ورتالىق رەفورمانى جاپپاي تەرەڭدەتۋ باسشىلىق گرۋپپاسى، ورتالىق توراپ حاۋىپسىزدىگى جانە ينفورماتسيالاندىرۋ باسشىلىق گرۋپپاسى، ورتالىق اسكەري ىستەر كوميتەتىنىڭ مەملەكەت قورعانىسى مەن اسكەري ءبولىم رەفورماسىن تەرەڭدەتۋ باسشىلىق گرۋپپاسى ىركەس- تىركەس قۇرىلىپ، پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ پارتيا مەن مەملەكەت ىستەرى جالپى جاعدايىنداعى ماڭىزدى قىزمەتتەرگە تىكە باسشىلىق قۋاتى مەن ءبىرتۇتاس سايكەستىرۋ قابىلەتىن كۇشەيتىپ، شەشىم جاساۋ جانە اتقارۋ مەحانيزمىنىڭ ابىرويى مەن ونىمدىلىگىن جوعارلاتتى.

 

ج ك پ ورتالىق كوميتەتى ساياسي بيۋروسىنىڭ تۇراقتى كوميتەتى 2015-جىلدان باستاپ ءار جىلى قاڭتاردا مەملەكەتتىك حالىق قۇرىلتايى تۇراقتى كوميتەتىنىڭ، مەملەكەتتىك كەڭەستىڭ، مەملەكەتتىك ساياسي كەڭەستىڭ، ەڭ جوعارى حالىق سوتى مەكەمەسىنىڭ، ەڭ جوعارى حالىق پروكۋراتۋراسى پارتگرۋپپاسىنىڭ قىزمەتىنەن مالىمەتىن، ورتالىق شۋجيچۋدىڭ قىزمەت بايانداماسىن تىڭدايدى. بۇل پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ شوعىرلى ءبىرتۇتاس باسشىلىقتى جۇزەگە اسىراتىن ءتۇزىم ورنالاستىرۋىنا اينالدى.

 

وسىدان كەيىن ورتالىق «جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ پارتگرۋپپا قىزمەت ەرەجەسىن (سىناق رەتىندە اتقارىلاتىن نۇسقاسىن)»، «جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ جەرگىلىكتى كوميتەتتەرى ەرەجەسىن» ىلگەرىندى- كەيىندى قاراپ ماقۇلداپ، پارتيانىڭ جالپى جاعدايدى مەڭگەرىپ، جان - جاقتى سايكەستىرەتىن باسشىلىق ۇيتقى رولىن ساۋلەلەندىرۋىن بەرىك ۇيىمدىق تۇزىممەن قامتاماسىز ەتتى.

 

پارتيا باسشىلىعىنا تاباندى بولۋ جۇڭگو سىندى الىپ كەمەنىڭ كوركەيۋگە بەت الۋىن تاباندى دا دۇرىس رولشىعا يە ەتتى دەسەك، ەندەشە، حالىقتىڭ قوجايىن بولۋى سول الىپ كەمەنىڭ العا ىلگەرلەۋدەگى كۇش - قۋاتىنىڭ قاينار بۇلاعى بولماق.

 

حالىق قۇرىلتايىءتۇزىمىنىڭ داۋىرمەن بىرگە العا باسۋىن ىلگەرلەتۋ - ءداۋىر ورتاعا قويعان جاڭا تاقىرىپ، ءارى پارتيانىڭ بۇقارانىڭ ناقتى قاجەتسىنۋىنە بەرگەن جاۋابى. مەملەكەتتىك حالىق قۇرىلتايى زاڭ - ءتۇزىم قىزمەت كوميتەتىنىڭ مەڭگەرۋشىسى شىن چۇنياۋ بىلاي دەيدى: جاڭا جاعدايدا بۇقارانىڭ دەموكراتيا، زاڭمەن باسقارۋ، ۇقىعىن قورعاۋ، ساياسيعا ارالاسۋ بەلسەندىلىگى مەن قابىلەت دەڭگەيى تەگىس جوعارلادى. سوندىقتان حالىق قۇرىلتايى ءتۇزىمى، زاڭ جاساۋ قىزمەتى، باقىلاۋ قىزمەتى، ۋاكىلدەر قىزمەتى وسى جاڭا جاعدايدىڭ وزگەرىسىنە سايكەسۋى كەرەك.

 

ج ك پ ورتالىق كوميتەتى 2015-جىلى ماۋسىمدا «اۋدان، اۋىلداردا حالىق قۇرىلتايى قىزمەتى مەن قۇرىلىسىن كۇشەيتۋ جونىندەگى پىكىرلەرىن» تۇڭعىش رەت حۇجات ۇلگىسىمەن باسىپ تاراتىپ، «حالىق قۇرىلتايى ۋاكىلدەرى مەن حالىق بۇقاراسىنىڭ بايلانىسىن كۇشەيتىپ، ۋاكىلدەردى مىندەت وتەۋگە شابىتتاندىرۋ مەحانيزمىن ورناتۋ» سەكىلدى ناقتى شارالارىن ورتاعا قويدى، بۇل جەر- جەردىڭ اۋدان، اۋىل حالىق قۇرىلتايى قۇرىلىسىن ورىستەتۋىنە باعدار نۇسقادى.

 

جياڭسۋدىڭ سۇينيڭ اۋدانىنداعى حالىق قۇرىلتايىنىڭ ۋاكىلدەرىندە «حالىق جاعدايىنان ەستەلىك» دەيتىن داپتەرى بار، ۋاكىلدەر وزدەرىن سايلاعان رايوندى ارالاعاندا ۇعىسقان حالىق جاعدايىن، حالىق تىلەگىن وسى داپتەرگە جازادى. حالىق قۇرىلتايىنىڭ ۋاكىلى جوۋ ليانپيڭ بىلاي دەيدى: سايلاۋ رايونىنداعى بۇقارا كەيبىر ماسەلەلەردى مالىمدەيدى، پىكىرلەرى مەن ۇسىنىستارىن ايتادى، مەنىڭ قۇلشىنىسىم ارقىلى وسى ماسەلەلەر ءونىمدى شەشىلگەن كەزدە كوڭىلىم جاي تاۋىپ، تابىسقا كەنەلگەندەي كۇي كەشەمىن.

 

جاڭالىق جاساۋ جانە ونى امالياتتان وتكىزۋ بارىسىندا حالىق قۇرىلتايى ءتۇزىمى ۇزدىكسىز داۋىرمەن بىرگە العا ىلگەرلەپ وتىردى. ۋاكىلدەردىڭ بۇقارامەن بايلانىس جاساۋ ءتۇزىمى كەمەلدەندى، «ارناۋلى سۇراستىرۋ» ورىستەتىلدى، تۇتاس مەجە ەسەپ پەن سوڭعى ەسەپتى تەكسەرۋ مەن باقىلاۋ كۇشەيتىلدى، حالىقتىڭ حالىق قۇرىلتايى ارقىلى مەملەكەت بيلىگىن جۇرگىزۋىن تۇزىممەن قامتاماسىز ەتۋ اناعۇرلىم كەمەلدەندى.

 

حالىقتىڭ قوجايىن بولۋ مازمۇنى رەفورمانى جاپپاي تەرەڭدەتۋ بارىسىندا جوعارىلادى.

 

باس شۋجي شي جينپيڭ 2014-جىلى قىركۇيەكتە ساياسي كەڭەسى قۇرىلعاندىعىنىڭ 65 جىلدىعىن قۇتتىقتاۋ جينالىسىندا بىلاي دەپ اتاپ كورسەتتى: ەرتەدەگى جانە بۇگىنگى تاڭداعى، ەل ءىشى - سىرتىنداعى اماليات مىنانى دالەلدەدى: حالىقتىڭ قوجايىن بولۋىنا كەپىلدىك ەتۋ جانە ونى قولداۋ، زاڭ بويىنشا سايلاپ، حالىقتىڭ ۋاكىلىن مەملەكەت تۇرمىسى مەن قوعامدىق تۇرمىستى باسقارۋعا ارالاستىرۋ توتەنشە ماڭىزدى، سايلاۋدان باسقا ءتۇزىم مەن ءتاسىل ارقىلى حالىقتى مەملەكەت تۇرمىسى مەن قوعامدىق تۇرمىستى باسقارۋعا قاتىناستىرۋ دا توتەنشە ماڭىزدى. حالىقتىڭ داۋىس بەرۋ ۇقىعى عانا بولىپ، جاپپاي ارالاسۋ ۇقىعى بولماۋى، حالىقتى داۋىس بەرگەن كەزدە عانا وياتىپ، داۋىس بەرگەن سوڭ قايتا ۇيقىعا جىبەرۋدەي دەموكراتيا فورماشىلدىق بولىپ تابىلادى.

 

سايلاۋدان سىرت، «كەڭەس» ءتاسىلى ارقىلى قوعامدىق قايشىلىقتاردى رەتتەۋ، پارىقتاردى تاستاپ، بىرلىككە ۇمتىلۋ، ءبىراۋىزدىلىققا كەلۋ ساياسي ءتۇزىلىس رەفورماسىن تەرەڭدەتۋدىڭ ماڭىزدى مازمۇنىنا اينالدى.

 

2012-جىلى پارتيا 18-قۇرىلتايىندا «سوتسياليستىك كەڭەس دەموكراتياسى - ەلىمىز حالىق دەموكراتياسىنىڭ ماڭىزدى ۇلگىسى» دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. «كەڭەس دەموكراتياسى» دەگەن ءسوز پارتيا قۇرىلتايىنىڭ حۇجاتىندا تۇڭعىش رەت كەزدەسىپ، ساياسي ءتۇزىلىس رەفورماسىن تەرەڭدەتۋگە قانىق بوياۋ بەردى.

 

جۇڭگو قوعامدىق عىلمدار اكادەمياسى ساياسات زەرتتەۋ ورنىنىڭ باستىعى فاڭ نيڭ بىلاي دەيدى: ىزدەنىس ارقىلى قولعا كەلگەن ماڭىزدى تانىم جانە تاجىريبەنى ياعني جۇڭگو دەموكراتياسىن دامىتاتىن نەگىزگى جول مەن تاكتيكانى پارتيا قۇرىلتايىنىڭ حۇجاتى ۇلگىسىمەن تۇراقتاندىردى، سوتسياليزمنىڭ العاشقى ساتىسىندا، قازىرگى كەزەڭدە كەڭەس دەموكراتياسىن دامىتۋدى دەموكراتيانىڭ ءتۇيىنى ەتۋىمىز كەرەك.

 

پارتيا 18-كەزەكتى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءۇشىنشى جالپى ءماجىلىسى ىلگەرلەي وتىرىپ «كەڭەس دەموكراتياسىن» رەفورمانى جاپپاي تەرەڭدەتۋ جوباسىنا قوسىپ جازدى.

 

ج ك پ ورتالىق كوميتەتى 2015-جىلى «سوتسياليستىك كەڭەس دەموكراتياسى قۇرىلىسىن كۇشەيتۋ جونىندەگى پىكىرىن» باسىپ تاراتتى، كەڭەس دەموكراتياسىنىڭ جەتى ءتۇرلى ارناسىن جوعارى جىكتەن جوبالاپ، كەڭەس دەموكراتياسىن دامىتۋ جولىن جۇيەلى اقىلداستى.

 

2013-جىلى 22-قازاننان باستاپ مەملەكەتتىك ساياسي كەڭەستىڭ قوس اپتالىق كەڭەس اڭگىمە ءماجىلىسى اراعا ءبىر اپتا تاستاپ بەيسەنبى كۇنى ءدال ۋاعىندا مەملەكەتتىك ساياسي كەڭەس زالىندا اشىلادى. پارتيا 18-قۇرىلتايىنىڭ رۋحىن تياناقتاندىرۋ، «كەڭەس دەموكراتياسىن» ىلگەرلەتۋدىڭ ءتۇزىم قۇرىلىسى جانە جاڭالىعى بولعان قوس اپتالىق اڭگىمە ءماجىلىسى جارتى عاسىر ءۇزىلىس جاساعاننان كەيىن قايتا قالپىنا كەلدى. قالپىنا كەلگەننەن كەيىنگى قوس اپتالىق اڭگىمە ءماجىلىستىڭ اتىنا «كەڭەس» دەگەن ءسوز قوسىلدى.

 

مەملەكەتتىك ساياسي كەڭەس كەڭسەسى زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى شۋ چيميڭ بىلاي دەيدى: بۇل جاي اتىنداعى وزگەرىس قانا ەمەس. بۇرىنعى قىزمەت ۇلگىسىنە مۇراگەرلىك ەتۋ نەگىزىندە، پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ كەڭەس دەموكراتياسى جونىندەگى تالابىن، وسى فاكتوردى وعان قوستىق. سونىمەن ماڭىزدى كەڭەس ساحناسى پايدا بولدى. ەڭ سوڭىندا رەفورمانىڭ جەمىسىن دەر كەزىندە ءتۇزىم ۇلگىسىمەن تۇراقتاندىردىق.

 

مەملەكەتتى زاڭمەن وڭاۋ- پارتيانىڭ حالىققا باسشىلىق ەتىپ مەملەكەتتى باسقارۋىنىڭ نەگىزگى تاكتيكاسى. پارتيا 18-قۇرىلتايىنان كەيىن زاڭمەن باسقارۋدىڭ باستاماشى جانە جۇيەلى رولىن ساۋلەلەندىرىپ، زاڭمەن باسقارىلاتىن جۇڭگو قۇرىلىسىن ىلگەرلەتتى. زاڭمەن باسقارۋ ويىنان جانە زاڭمەن باسقارۋ تاسىلىنەن پايدالانىپ رەفورمانى ىلگەرلەتىپ، زاڭ جاساۋ مەن شەشىم جاساۋ رەفورماسىن سايكەستىردى، زاڭ جاساۋ رەفورماعا ىرىقتى سايكەستى.

 

نەگىزگى زاڭدى ۇيتقى ەتكەن جۇڭگوشا سوتسياليستىك زاڭ جۇيەسى ۇزدىكسىز كەمەلدەنىپ، زاڭمەن باسقارىلاتىن ۇكىمەت قۇرىلىسى قارقىنى جوعارلادى، بيلىك تىزىمدىگى ءتۇزىمى بۇكىل ەلىمىزدەگى ءار دارەجەلى ۇكىمەتتە ورىستەتىلدى. ۇكىمەت ىستەرى جاريا بولىپ، بيلىك قاي جەرگە دەيىن جۇرسە، جاريا بولۋ مەن باقىلاۋ دا سول جەرگە جەتتى.

 

باس شۋجي شي جينپيڭ 2015-جىلى ولكە، مينيسترلىك دارەجەلى باسشى كادرلار ۇيرەنۋ كۋرسىسىندا بىلاي دەپ اتاپ كورسەتتى: بيلىك دەگەنىمىز- قوس ءدۇزدى قىلىش، زاڭمەن باسقارۋ جولىندا پايدالانساق حالىققا باقىت اكەلەدى، زاڭنان تىسقارى جولدا پايدالانساق مەملەكەت پەن حالىققا اپات اكەلەدى. بيلىكتى بەلگىلەۋ، بيلىكتى ولشەمگە ءتۇسىرۋ، بيلىكتى تەجەۋ، بيلىكتى باقىلاۋ ءۇشىن ونى ءتۇزىم قاپاسىمەن شەكتەۋىمىز كەرەك.

 

«زاڭمەن باسقارىلاتىن ۇكىمەت قۇرىلىسىن اتقارۋ پروگرامماسى (2020- 2015)» 2015-جىلدىڭ سوڭىندا جاريالاندى. بۇل- پارتيا ورتالىق كوميتەتى مەن مەملەكەتتىك كەڭەستىڭ زاڭمەن باسقارىلاتىن ۇكىمەت قۇرىلىسى جونىندەگى تۇڭعىش حۇجاتى. زاڭمەن باسقارىلاتىن ۇكىمەت قۇرىلىسى جونىندەگى وسى باس كارتادا بيلىك تىزىمدىگى، جاۋاپكەرلىك تىزىمدىگى، ۇنامسىز تىزىمدىگى ءتۇزىمىن بارىنشا اتقارۋ ارقىلى ۇكىمەتتىڭ يقۋاتىن زاڭ بويىنشا جان- جاقتى اتقارىپ، بيلىكتە سۇيەنەتىن زاڭ بولۋعا كەپىلدىك ەتۋ اناعۇرلىم ايقىندالدى.
جۇڭگو ساياسي زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوسسەنتى ما حۋايدى بىلاي دەيدى: بۇل - وتە ۇلكەن سايىس. قوعامدىق الەۋمەتتىڭ دەموكراتيالىق زاڭمەن باسقارۋ تانىمىنىڭ جوعارىلاۋى ءىس جۇزىندە ۇكىمەتتى زاڭ بويىنشا بيلىك جۇرگىزۋگە قۋزاپ، ۇكىمەتتىڭ ءوز قيمىلىن اناعۇرلىم ارناعا تۇسىرۋىنە مۇمكىندىك جاسادى.

 

پارتيا 18-قۇرىلتايىنان بەرى رەفورمانى جاپپاي تەرەڭدەتۋ بۇگىنگى تاڭداعى جۇڭگونىڭ ساياسي ءتۇزىلىسىن تۇزىمدەنگەن، جۇيەلەنگەن، تارتىپتەنگەن تاريحي جاڭا كەزەڭگە جەتكىزدى.
شي جينپيڭ جولداستى ۇيتقى ەتكەن پارتيا ورتالىق كوميتەتى وراسان زور ساياسي ەرلىكپەن دەموكراتيالى زاڭمەن باسقار جولىمەن ءجۇرىپ، رەفورمانى باتىل جۇرگىزىپ، جۇڭگوشا سوتسياليستىك ءتۇزىمدى كەمەلدەندىرىپ جانە دامىتىپ، مەملەكەتتى باسقارۋ جۇيەسى مەن باسقارۋ قابىلەتىن وسىزامانداندىرۋدى ىلگەرلەتۋدە.

 

پارتيا باسشىلىعىندا دەموكراتيا جانە زاڭمەن باسقارۋ كارتيناسى ادامداردىڭ كوز الدىندا بارعان سايىن ايقىندالىپ، ءبىزدى جۇڭحۋا ۇلتتارىنىڭ ۇلى كوركەيۋىنە قاراي باستاي بەرەدى.