قازاقتىڭ كيىز ءۇي مادەنيەتى- اقىل- پاراسات جاۋھارى
كەلۋقاينارى: |جاۋاپتى رەداكتور: | جاڭالانعان ۋاقىت:2018-06-14 10:48:00

 

جۇڭگودا قازاق ۇلتى عاسىرلار بويى ءشوپتىڭ شۇيگىنىن، سۋدىڭ تۇنىعىن بويلاپ، كوشپەلى مال شارۋاشىلعىمەن شۇعىلدانىپ كەلەدى. قازاق ۇلتى كوشپەندى تىرشىلىگىنىڭ قاجەتىنە قاراي كوشى قوندا الىپ جۇرۋگە قولايلى كيىز ءۇيدى تاپقىرلاعان. كيىز ءۇي قازاق ءداستۇرلى قۇرىلىس تاريحىندا كەڭ جالپىلاسقان، قولدانىسى مول، قۇرىلىمى ەرەكشە قۇرىلىس تۇرىنە جاتادى. قازاق كيىز ءۇيىنىڭ اسا ماڭىزدى تاريحي، مادەني، عىلمي قۇنى بار. كيىز ءۇي تەحنيكاسى تەك قولدانىلمالى تەحنيكا بولىپ قالماستان، كوركەمونەرلىك جاسامپازدىق. سونىمەن بىرگە، كيىز ءۇي تەحنيكاسى وزىندىك ەستەتيكالىق قۇنعا يە.

 

 

كيىز ءۇي-باسپانا، جانعا جايلى، قىستا جىلى جازدا سالقىن بولىپ، سۋىقتان، بوران-شاشىننان، جەر سىلكىنىسىنەن قورعاۋ رولى بار. كيىز ءۇيدىڭ كوشى ەكى-ءۇش وگىزدىڭ جۇگى، جاڭا قونىسقا جەتكەن سوڭ دا بىرنەشە ساعاتتا-اق تىگە سالۋعا بولادى.

 

قازاق ۇلتى جاساعان ورتاسىنا قاراي، مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانعان، تابيعاتقا بەيىمدەلگەن. سوندىقتان، جاراتىلىستىق اپات، مالشارۋاشىلىق ەكونوميكاسىنىڭ ءالسىزدىگى سەبەبىنەن قازاق حالقىنىڭ تۇرمىس ورەسى دە سالستىرمالى تومەن بولدى.

 

 

جاڭا جۇڭگو قۇرىلعان سوڭ، پارتيا مەن مەملەكەتتىڭ ۇلت ساياساتىنىڭ ارقاسىندا، جۇڭگو شينجياڭداعى قازاق ۇلتىنىڭ تۇرمىس تاسىلىندە بىرتىندەپ وزگەرىس تۋىلدى. اسىرەسە، 1978-جىلعى رەفورما جاساپ ەسىك اشۋدان كەيىن، شينجياڭداعى ءتورت ۇلكەن كوشپەندى ۇلتتىڭ ىشىندە جان سانى ەڭ كوپ بولعان قازاق ۇلتى مالشىلارى جارتىلاي قونىستانۋدان تولىق قونىستانۋعا، جوعارى ساپالى قونىستانۋعا قاراي دامۋ جولىن باسىپ ءوتتى. وسى بارىستا، كيىز ءۇيدىڭ اۋەلگى قاسيەتتەرىندە ىشىنارا وزگەرىستەر بولدى. كيىز ءۇي اقىرىن-اقىرىن قولدانىستان قالىپ قويدى. ارينە، قازاق مالشىلارى كيىز ۇيدەن بۇكىلدەي قول ۇزىپ كەتكەن جوق، ءبىراق، كيىز ءۇيدىڭ اشەكەيى سولعىنداي باستادى. سەبەبى بۇل كەزدەگى كيىز ءۇي مالشى قاۋىمنىڭ بايلىعىنىڭ سيموۆلى بولۋدان قالدى.

 

 

سونىمەن بىرگە، قاراپايىم باسپانالىق كيىز ۇيمەن سالىستىرعاندا، ساۋدادا قولدانىلىپ جاتقان كيىز ءۇيدىڭ كوز تارتاتىن ىشكى اشەكەيى مەن سىرتقى فورماسى تاعى ءبىر ءتۇرلى قاجەتتەن شىقتى.

 

ەل ىشىندە، قازاق كيىز ءۇيى ساياجاي تيجاراتىمەن شۇعىلداناتىنداردىڭ «ارداقتىسىنا»اينالدى. قوناقتاردى باۋراۋ ءۇشىن، ساياجاي كيىز ۇيلەرى الۋان اشەكەيمەن ادىپتەلىپ، ۇلتتىق سالت-سانا ساياحاتىنىڭ ماڭىزدى مازمۇنىنا اينالدى.

 

قازىرگى قازاقستان ەلىندە قازاق كيىز ءۇيىنىڭ جاعدايى دا وسىمەن ۇقساس. سىرتقى فورماسى بىرىڭعاي كورىنگەن كيىز ۇيلەردىڭ ءىشى سارايداي جايناپ، كريستال شىراقتار اسىلىپ، باتىسشا تاعام داستارقانى جازىلىپ، جوعارى سورتتى قىزىل اراقتار ءتىزىلىپ، كەرەگە باستارىنا بۇل دوربا، ءتۇسكيىز سياقتى ءداستۇرلى مادەني بۇيىمدار ىلىنگەن.

 

 

وسىزامانعى كيىز ۇيلەردىڭ اشەكەيى مەن تىگىلۋىندە ءداستۇرلى مادەنيەت ءمانى دارىپتەلمەستەن، كيىز ءۇيدىڭ ساۋداداعى قۇنى ساۋلەلەندىرىلدى. وسىلاي، قازداي ساپ تۇزەپ كەرەگە جايعان قازاق كيىز ۇيلەرى، قازاق قاۋىمى ءۇشىن يگىلىك جاراتۋدا.

 

جاڭا ءداۋىردىڭ دامۋ تالابىنا سايكەس، قازاق كيىز ءۇيى جاڭا قولدانىسقا يە بولدى. بۇل قازاق ۇلتىنىڭ اشىق-جارقىن، كەڭ قولتىق، داۋىرمەن تەڭ العا باساتىن رۋحىن ايگىلەدى. ءسوزىمىزدى تيەكتەر بولساق، ۇلتتىڭ مادەنيەت توتەمى مەن رۋحاني بايلىعى ءسوز بولعاندا، اتا-بابالارىمىزدىڭ قازاق كيىز ءۇيىن جاساۋ، تىگۋ بارىسىنداعى اقىل-پاراساتىنا، ەڭبەكقورلىعىنا، بەرەكە-بىرلىگىنە، تۇرمىسقا دەگەن قىزۋ سۇيىسپنشىلىگىنە قالاي مۇراگەرلىك ەتۋ ماسەلەسى ءبىر ۇلتتىڭ دامۋى ءۇشىن توتەنشە ماڭىزدى ءمان الادى. ءبىز دە قيالعا قانات ءبىتىرىپ، بولاشاقتا ادامزات وركەنيەتىنىڭ دامۋ قادامىنا ىلەسىپ، وسىزامانعى مالشارۋاشىلىعىمەن شۇعىلداناتىن ءبىر ءبولىم قازاق ۇلتىنىڭ كەڭ جايلاۋدا اق شاڭقان كيىز ۇيلەرىن تىگىپ، اڭىزدارداعىداي ءومىر كەشىپ، دۇنيە وركەنيەتىنىڭ الۋان رەڭىنە ءار قوسۋىنا ەڭبەك ەتسەك نەگە بولماسقا.

 

 

سۋرەت: سەرىك نۇردىباي ۇلى
حانزۋشادان اۋدارعان: راحىمان قادەن ۇلى (تورابىمىزدىڭ ۇسىنىس ەتىلگەن ءتىلشىسى)